Tài liệu Phương pháp xác định tên cây docx

Chương 10 Phương pháp xác định tên cây Định loại là một phần trong toàn bộ các công tác nghiên cứu phân loại.. Để định loại cần thiết phải có một số bước: Tìm hiểu phương pháp phân loại

Thực vật có hoa NXB Đại học quốc gia Hà Nội 2006 Tr 137 – 151 Từ khoá: Xác định tên cây, mô tả cây, lập khóa xác định Tài liệu trong Thư viện điện tử ĐH Khoa học Tự nhiên có thể được sử dụng cho mục đích học tập và nghiên cứu cá nhân Nghiêm cấm mọi hình thức sao chép, in ấn phục vụ các mục đích khác nếu không được sự chấp thuận của nhà xuất bản và tác giả Mục lục Chương 10 Phương pháp xác định tên cây 3

10.1 Các thuật ngữ hình thái học 3

10.2 Phân loại các mẫu cây 3

10.3 Phân tích trước khi xác định 12

10.4 Sử dụng khóa để phân loại 13

10.5 Mô tả 14

10.6 Lập khóa xác định 15

Nguyễn Nghĩa Thìn

Chương 10

Phương pháp xác định tên cây

Định loại là một phần trong toàn bộ các công tác nghiên cứu phân loại Đây là quá trình xác định tên của một mẫu cây Để định loại cần thiết phải có một số bước:

Tìm hiểu phương pháp phân loại, những đặc trưng của taxôn và thuật ngữ

Tìm hiểu những tư liệu như cẩm nang và phòng mẫu cây khô

Kỹ năng khi xác định tên cây

10.1 Các thuật ngữ hình thái học

Công tác xác định mẫu vật đòi hỏi kiến thức sâu rộng về hình thái học thực vật, tuy nhiên

do mức độ đa dạng của thực vật nên có rất nhiều những thuật ngữ khác nhau, mô tả về hình thái của các cơ quan, bộ phận của các tiêu bản Do đó một bản mô tả, hướng dẫn cụ thể về các thuật ngữ này được thể hiện bằng hình vẽ sẽ giúp ích rất nhiều trong công tác giám định mẫu vật Nó tránh cho việc sử dụng nhầm khi xác định nhầm đặc điểm hình thái

Với việc hình hóa các thuật ngữ thì người giám định mẫu có thể hình dung ra một cách dễ dàng đặc điểm của mẫu vật khi đọc bản mô tả, khóa mặc dù chưa cần đến sự hỗ trợ của các dụng cụ phân tích (kính lúp, hiển vi quang học…) Một số hình vẽ để minh họa các thuật ngữ

và những khái niệm về hình thái học sẽ được trình bày trong các hình vẽ 10.1 – 10.23

10.2 Phân loại các mẫu cây

Khi có một tập hợp nhiều mẫu cây khác nhau được thu trong một vùng nào đó thì bước đầu tiên phải phân loại chúng thành từng nhóm căn cứ trên những đặc điểm giống nhau lần lượt từ các bậc taxôn lớn như họ đến chi và loài Để làm nhanh cần có những chuyên gia có nhiều kinh nghiệm Các chuyên gia có thể nhận dạng và phân loại một cách nhanh chóng thành từng họ, chi và loài khác nhau Sau đó chỉ có những mẫu nào không thể phân loại được chúng ta mới phân tích và xác định căn cứ trên những khóa xác định đã có sẵn

Các mẫu đã được các chuyên gia cho tên, cần kiểm tra lại qua các bản mô tả trong các bộ Thực vật chí (flora)

Khi đã phân loại thành các họ hoặc chi thậm chí cả hai loài riêng biệt chúng ta mới bắt tay công tác phân loại sâu hơn Đầu tiên chúng ta có thể dựa vào các mẫu đã có tên trong phòng mẫu cây khô để đối chiếu Nếu chúng giống các mẫu trong phòng mẫu cây khô thì tạm ghi tên vào nhãn và xếp riêng ra để kiểm tra sau

RÔ chïm

RÔ cäc

Th©n cñ

Th©n rÔ

RÔ giß

G Bäng hµnh

Th©n hµnh

RÔ giß

Hình 10.1

Các thuật ngữ chỉ thân và rễ

C hå i n g än

L ãn g

Ch åi n ¸ch

§èt

VÕt l¸

VÕt l¸ kÌm L¸ kÌm

C uè ng l¸

Ph iÕn l¸

B× khæng

VÕt l¸ b Ñ ch åi b óp

Cu èn g l¸

L¸ kÌm

Hình 10.2

Thuật ngữ chỉ các dấu hiệu hình thái cành

Tua cuèn

Gai cµnh Gai l¸ Gai l¸ kÌm Gai biÓu b× Hình 10.3

Các thuật ngữ chỉ sự biến đổi của các bộ phận của cây

Lá đơn

Lá kép lông chim một lần

Lá kép lông chim hai lần

Lá kép chân vịt

Phiến

Cuống

Cuống

Cuống lá chét

Sóng Lá chét

Lá cấp 1

Lá cấp 2 Sóng 1 Sóng 2

Phiến Cuống

Hỡnh 10.4.

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc dạng phiến lỏ

Hỡnh 10.5

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc cỏch mọc của lỏ

Song song

Lông chim

Chân vịt

Hỡnh 10.6

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc dạng gõn lỏ phổ biến

Dạng kim

Dạng vảy

rộng

Hỡnh 10.7

Cỏc thuật ngữ chỉ hỡnh thỏi của phiến lỏ

đỉnhlõm

G Cắt ngang

Hỡnh 10.8

Cỏc thuật ngữ chỉ hỡnh thỏi của chút lỏ

Có cuống

Không cuống

Gốc lá

bao kín thân

Gốc lá

ôm thân

Bẹ

Nhọn

Cực nhọn

Tà Tròn Cắt ngang

Hình tim G Hình xiên

(gốc lệch)

Hình mác Hình tên

Hình khiên

Hỡnh 10.9

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc dạng gốc lỏ

mịn

D Răng c−a to

E Răng c−a nhỏ

F Răng hai lần

G Răng

đều to

G Răng

đều nhỏ

Xẻ thùy lông chim

Xẻ thùy chân vịt

Dạng mép lá

Mép thẳng Mép l−ợn sóng Mép uốn lên

Mép uốn xuống

Hỡnh 10.10

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc dạng mộp lỏ

Nhẵn Lông mềm Lông quăn

Lông rạp Lông cứng Lông rậm mềm

Lông vảy Lông phún Lông nhung

Lông hình sao Lông tuyến có cuống Lông tuyến không cuống

Hỡnh 10.11

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc dạng lụng bề mặt

A b c d e f

G H I J K

Hình 10.12

Các thuật ngữ chỉ các dạng Cụm hoa:

A Chùm; B Hoa đơn độc; C Chùm kép; D Bông; E Tán bằng;

F Tán bán cầu; G Tán kép; H Ngù; I Ngù kép; J Xim hai ngả;

K Xim hai ngả; L Tháp; M Xim dích dắc; N Xim cuộn;

O Đầu hình đĩa; P Đầu hình bán cầu

§ Ç u

V ß in h ô y

B a o Ê

C h Ø

L ¸ ® µ i

T u y Õ n

§ Õ

C u è n g

N o ∙ n

¤ b Ç u

A

c¸nh trµng Ch©n PhiÕn

èng PhÔu Vµnh (5 thïy)

Thµnh phÇn bao hoa m«i èng

PhÔu

Vµnh (hai m«i b»ng nhau)

M«i trªn (2 thïy) M«i d−íi (3 thïy) B

Hình 10.13

Thuật ngữ và sơ đồ cấu trúc hoa (A) và bao hoa (B)

ống Phễu Chuông Bình Kèn Con quay

Hỡnh 10.14

Cỏc dạng bao hoa và cỏc cỏch đối xứng

Hoa trần (không

có cánh tràng)

Hỡnh 10.15

Cỏc thuật ngữ chỉ cỏc dạng hoa

Bao phấn Trung đới

Chỉ nhị

Nhị bình thường Chỉ nhị hợp thành mảnh hay khối Nhị dính trên ống tràng

Nhị so le với với các thùy bao hoa hay cánh tràng

Nhị đối xứng với các thùy bao hoa hay cánh tràng

Hỡnh 10.16

Cỏc thuật ngữ chỉ cấu trỳc bộ nhị

BÇu trªn

BÇu d−íi

Hình 10.17

Các thuật ngữ chỉ vị trí của bầu và cách đính của các bộ phận khác của hoa

Hình 10.18

Các cách đính noãn

A-B Noãn đính mép; C-E Noãn đính góc giữa; F-H Noãn đính góc bên; I-J Noãn đính trung tâm; K Noãn ở đáy; L Noãn treo ở đỉnh

Hình 10.19. Xu hướng đóng kín của lá noãn

từ noãn trần (A-B) đến noãn kín (C-D), từ bộ nhụy rời (E) bộ nhụy đến hợp (F-I)

Hình 10.20 Các dạng quả nang

A-D Quả bế; F-G Quả lúa; H-J Quả có cánh; K-L Quả dạng cau dừa M-P Quả nứt;

O Quả mở năm mảnh có mỏ; Q mở năm mảnh không có mỏ

Hình 10.21

Các dạng quả nang tự mở

A,E Quả xẻ ở đỉnh; B Quả xẻ ngăn; C Quả mở lỗ; D Quả chẻ ngăn và cắt vách;

F Quả mở đai; G,H Quả cải; I, J Quả đại; K,L Quả đậu; M Quả đậu có ngấn

Qu¶ cµ chua

Qu¶ lª

Qu¶ bÝ

Qu¶ h¹ch

Qu¶ cam chanh

Qu¶ dõa

Hình 10.22

Các dạng quả nạc

A Quả nạc dạng cà chua; B Quả nạc dạng lê; C Quả nạc dạng bầu bí;

D Quả nạc dạng cam chanh; E Quả hạch dạng dừa; F Quả hạch dạng mận

Hình 10.23

Các dạng quả đặc biệt

A - E Quả tụ do bộ nhụy có lá noãn rời tạo nên;

F - G Quả kép (là quả của các quả hợp lại = quả của quả)

(N.N.Thìn, Đ.T.Sy 2004 gọi là quả kép và quả phức nay xin sửa lại để phù hợp với quan niệm mới)

10.3 Phân tích trước khi xác định

Đối với người mới bắt đầu, chúng ta nên lấy các mẫu tươi phân tích để làm quen phương

Khi phân tích cần có lúp với độ phóng đại 10 lần, 1 đôi kim (một kim mũi nhọn và một kim mũi mác), một mảnh giấy kẻ li (mm), một bản kính, một tờ giấy trắng có kẻ ô vuông bằng chì, một bút chì mềm nhọn (đối với nghiên cứu phân loại của các nhà phân loại) Các bước được tiến hành như sau:

Đặt bản kính lên tờ giấy kẻ li hoặc có thể cắt một mảnh giấy kẻ li bằng bản kính rồi dán chặt vào bản kính và tất cả để lên bàn lúp, giấy trắng kẻ ô vuông để ở bàn về bên tay phải Quan sát mẫu vật xem thuộc loại cây gỗ hay cây cỏ, nếu là cỏ thì một năm hay nhiều năm Nếu hai năm trở lên thì trên thân bao giờ cũng có hai dạng thân khác nhau và ngăn cách bởi vết tích của cành

Quan sát dạng lá, đo kích thước, sự phân gân và trơn hay có lông Quan sát cụm hoa xem thuộc dạng gì

Quan sát xem hoa đều hay hoa đối xứng hai bên

Để hoa tươi hay khô đã đun sôi lên bản kính nếu là hoa bé và dùng hai kim, một cái bên tay trái giữ, một cái bên tay phải tách từ từ từng bộ phận từ ngoài vào trong xem có mấy lá đài, mấy cánh tràng, số nhị hay số lá noãn hay với cách sắp xếp, rời hay dính, kích thước dài rộng căn cứ vào các ô li Mỗi bộ phận vẽ sơ bộ lên tờ giấy trắng, cứ một ô li tương ứng với một ô trên giấy trắng Căn cứ vào đó để chúng ta vẽ toàn bộ hình dạng mỗi bộ phận và căn

cứ vào các ô li hay ô trên giấy vẽ chúng ta biết được kích thước từng bộ phận

Cắt ngang bầu để xem số ô và số noãn trong mỗi ô hoặc cắt dọc hoa để vẽ cấu trúc chung của hoa

Ghi số hiệu mẫu, nơi lấy, ngày lấy, người lấy

10.4 Sử dụng khóa để phân loại

Sau khi đã phân tích chúng ta dùng các khóa đã có sẵn để sắp xếp mẫu nghiên cứu vào taxôn nào Khóa dùng phổ biến bao giờ cũng có từng cặp đặc điểm đối ngược nhau, nếu đúng đặc điểm này thì không đúng đặc điểm kia Quá trình phân chia từ nhóm to đến nhóm nhỏ Ví dụ: Mục 1: cặp đặc điểm cây gỗ, đối lại là cây thảo nếu đúng nó thuộc nhóm cây gỗ thì nhóm cây thảo bị loại bỏ; Mục 2: cặp đặc điểm tiếp theo: hoa đều, đặc điểm đối lại là đối xứng hai bên Nếu nó thuộc hoa đối xứng hai bên thì nhóm hoa đều bị loại bỏ Mỗi lần lựa chọn đặc điểm như vậy thì số các taxôn giảm xuống, quá trình lựa chọn như vậy dẫn đến tên taxôn chúng ta cần chọn tức là đặc điểm mẫu nghiên cứu trùng với đặc điểm của taxôn cuối cùng trong khóa mà ta sẽ đến

Người ta ví việc sử dụng khóa lưỡng phân khi xác định tên như một người đi trên đường cao tốc đến một ngã ba người đó phải chọn một trong hai hướng đó, theo hướng mới lại phải gặp ngã ba tiếp, lại tiếp tục chọn một trong hai đường rẽ và cuối cùng sẽ đến nơi cần đến Nhưng nếu người đó không đủ thông tin hoặc các chỉ dẫn tại ngã ba không rõ làm cho người

đi đường chọn sai và không đi được đến nơi muốn đến Lúc đó nếu chịu khó người đi đường lại quay lại ngã ba cũ và chọn tiếp lối kia để tìm nơi cần đến Tất nhiên sẽ tốn nhiều công sức

và thời gian mới có thể đạt được ý muốn

Cần chú ý khi tra khóa:

Mẫu vật phải thu nhiều để tránh các trường hợp ngẫu nhiên và phải có đủ các bộ phận để đảm bảo độ chính xác

sát hoặc tự ngộ nhận

Nếu quá trình phân tích không sai sót thì dùng các khóa của vùng lân cận để tra tiếp Nếu vẫn không dẫn đến tên thì có thể đó là loài mới cho khoa học

Nếu cả hai nhóm dấu hiệu đều phù hợp thì kiểm tra cả hai hướng

Nếu không đủ các dấu hiệu để tra tiếp thì phải giả thiết và tra cả hai hướng để đi đến tên taxôn cần tra; có thể dẫn đến một tên và cũng có thể cả hai tên, khi đó chúng ta phải kiểm tra qua hình vẽ hoặc bản mô tả chi tiết hoặc mẫu cây trong phòng mẫu cây khô

Kết quả cuối cùng phải được kiểm tra lại qua các mẫu có sẵn trong phòng mẫu cây khô hay các hình vẽ và các bản mô tả gốc

10.5 Mô tả

Mô tả một taxôn là căn cứ trên mẫu vật có sẵn để tiến hành mô tả mà không phải sao chép lại từ các bản mô tả có sẵn trước đây bởi vì mỗi vùng do điều kiện sinh thái cơ thể thực vật có những thay đổi nhưng ít nhiều nó cũng sẽ phù hợp với bản mô tả gốc

Mô tả: Khi mô tả một taxôn (hình 1-21) theo tuần tự:

Dạng cây,

Kiểu lá, đơn hay kép, mọc cách hay mọc đối, dạng lá, gốc, đỉnh, mép, kích thước, sự phân gân, màu sắc, trơn hay có lông, cuống lá, lá kèm

Cụm hoa: cụm hoa gì, kích thước, số hoa trên cụm hoa, màu sắc

Cấu trúc của hoa: hoa đều hay đối xứng hai bên; lá đài: số lượng, hình dạng, màu sắc, các dấu hiệu đặc biệt; cánh tràng cũng tương tự; bộ nhị: số lượng, hình dáng; bộ nhụy: lá noãn hợp hay rời, bầu trên hay bầu dưới, vòi và đầu nhụy, số ô, số noãn trong mỗi ô, cách dính Quả: kiểu quả gì, hình dạng, kích thước màu sắc

Hạt: số lượng, hình dạng, màu sắc, kích thước

Sau khi mô tả đặc điểm hình thái xong, ghi các đặc điểm về sinh thái và phân bố, công dụng và các thông tin khác

Sinh thái: cây ưa khô hay ưa ẩm, ưa sáng hay ưa râm, thường mọc ở đâu, mùa ra hoa và

kết quả

Phân bố: các vùng phân bố

Trong nước: ghi theo tỉnh từ Bắc vào Nam, từ Tây sang Đông Mỗi tỉnh ghi tên tỉnh trước, sau đó ghi tên huyện, xã hay một địa danh nổi tiếng nào đấy, tọa độ, mục đích để dễ tìm lại mẫu trong tương lai

Ngoài nước: ghi từ gần đến xa

cây khô, Viện Sinh thái và TNSV (HN), Bách thảo ở Trung tâm Nhiệt đới thành phố Hồ Chí Minh (HM)

Ghi chú: nếu có gì đặc biệt ví dụ khác với bản mô tả gốc chẳng hạn hoặc các tác giả trước

đây thường nhầm lẫn ra sao, thì phải ghi lại

10.6 Lập khóa xác định

Khoá xác định là một công cụ để xác định tên cây nhanh nhất Khoá xác định phổ biến và

dễ sử dụng là khóa lưỡng phân tức là người ta chọn hai nhóm đặc điểm đối lập nhau để tách sưu tập mẫu của chúng ta thuộc nhóm nào Tiếp theo lại dùng một cặp các đặc điểm khác để loại trừ, tiếp tục như vậy chúng ta xây dựng được sưu tập mẫu của chúng ta thuộc chi nào hoặc loài nào

Có hai loại khóa: khóa tự nhiên và khóa nhân tạo

Khoá tự nhiên là căn cứ vào xu hướng phân ly của các dấu hiệu để chọn các nhóm đặc điểm Nhóm đặc điểm quan trọng nhất để ở vị trí đầu để tách thành các nhóm lớn và giá trị phân ly trong tiến hoá giảm dần thì số chỉ vị trí số nhóm tăng lên và giá trị các dấu hiệu cũng giảm xuống Trong mỗi cặp các dấu hiệu thì các nhóm dấu hiệu nguyên thủy để trước còn các dấu hiệu tiến bộ để sau ví dụ (1) cây thân gỗ, hoa đều để trước (1*) cây thân thảo, hoa đối xứng hai bên để sau

Khoá nhân tạo là căn cứ vào các dấu hiệu dễ phân biệt nhất, có thể nhìn bằng mắt thường được để ghép nhóm; không quan tâm đến vị trí huyết thống Đây là loại khóa dễ lập và dễ tra nhất Ví dụ màu sắc của hoa chẳng hạn

Loại khóa thứ nhất thì về nguyên tắc trước khi lập khóa phải xác định các xu hướng phân

ly Muốn thế, điều trước tiên phải xem quan hệ của taxôn đó với taxôn nào hay xuất phát từ một tổ tiên nào Từ đó phải hình dung ra cây tổ tiên mang đặc tính gì thì mới có thể khẳng định xu hướng phân ly của chúng Có như vậy chúng ta mới biết dấu hiệu nào là nguyên thủy

và dấu hiệu nào là tiến bộ Ví dụ khi lập khóa họ Thầu dầu Việt Nam, trước hết phải đọc nhiều tài liệu nhất là các tài liệu tiến hóa Trong họ này rất đa dạng về dạng sống từ cây gỗ đến cây thảo và đã xác định cây gỗ nguyên thủy hơn cây thảo vì đặc điểm giải phẫu gỗ, cấu trúc hạt phấn, số thể nhiễm sắc ở cây gỗ nguyên thủy hơn ở cây thảo Về hoa, trong họ Thầu dầu chủ yếu là hoa đơn tính, một vòng bao hoa, mẫu 3, nhưng ở một số còn bao hoa, hoa mẫu

5, và ở những đại diện đó có 5 tuyến mật rời; trong hoa cái có vết tích nhị còn tồn tại và ngược lại trong hoa đực còn tồn tại dấu vết của bầu, từ đó có thể suy ra các đại diện tổ tiên của họ có hoa lưỡng tính, bao hoa kép, có tuyến mật và thích nghi với thụ phấn nhờ côn trùng Trên cơ sở khẳng định được những đặc điểm nguyên thủy và tiến bộ, chúng ta bắt đầu chọn từng cặp dấu hiệu để lập khóa

Riêng khóa lưỡng phân cũng có mấy dạng viết khác nhau:

Khóa răng cưa: Đây là loại khóa sử dụng rộng rãi trong các cẩm nang phân loại cây có

hoa Khoá này cứ từng cặp các đặc điểm cách lề trang giấy một khoảng cách cố định Số cặp càng lớn thì khoảng cách thụt đều vào phía trong một khoảng càng sâu Ví dụ: để lập khóa xác định các loài A, B, C, D, E chẳng hạn, ta lập khóa như sau:

1 Cây gỗ A Cây thảo