Tài liệu chuyên khảo Tâm lý học trẻ em

Nội dung tài liệu trình bày những vấn đề cơ bản về hoạt động của trẻ em, sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 0 - 12 tháng tuổi, sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 12 - 24 tháng tuổi, sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 24 - 36 tháng tuổi, sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 3- 6 tuổi.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

BẢN THẢO

TÀI LIỆU CHUYÊN KHẢO TÂM LÝ HỌC TRẺ EM – 2

Mã số: 2013- 07

Chủ biên tài liệu chuyên khảo: Tiến Sỹ NGUYỄN THỊ HỒNG PHƯỢNG

Thành phố Hồ Chí Minh, Tháng 9 / 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN

KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

BẢN THẢO

TÀI LIỆU CHUYÊN KHẢO TÂM LÝ HỌC TRẺ EM – 2

Mã số: 2013- 07

Xác nhận của Chủ tịch hội đồng nghiệm thu

(ký, họ tên)

Chủ biên tài liệu chuyên khảo

(ký, họ tên)

Thành phố Hồ Chí Minh, Tháng 9 / 2014

Danh sách những thành viên tham gia nghiên cứu đề tài:

1.Th.S Phạm Thị Loan 2.Th.S Đào Việt Cường

MỤC LỤC Danh mục bảng biểu

Thông tin kết quả nghiên cứu

Mở đầu

Chương một NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA

TRẺ EM 14

Bài một Những quan điểm nghiên cứu về hoạt động của trẻ em ………… 15

I Quan điểm của tâm lý học Xô Viết … ……… 15

II Quan điểm của M Montessori:……… 18 2.1.Trẻ hoạt động tự do trong môi trường được tổ chức sẵn ………18 2.2Hoạt động nhận thức qua các giác quan dẫn tới sự phát triển trí tuệ

cho trẻ em từ 0 đến 6 tuổi ……… 19 III Quan điểm của J Piaget……… 19 3.1.Sự phân chia các giai đoạn phát triển trí tuệ của trẻ em……… 19 3.2.Sự kiến tạo nhận thức và trí tuệ của trẻ em trong hoạt động ………… 20 Tóm tắt bài một ……… 22

Bài hai Hoạt động và sự phát triển tâm lý của trẻ em ……… 23

I.Mối quan hệ của hoạt động với sự phát triển tâm lý trẻ …… ……… 23 II.Cơ chế phát triển tâm lý trẻ em và định hướng tổ chức hoạt động trong

giáo dục trẻ trước 6 tuổi ……….……… … 28 2.1.Cơ chế của sự phát triển vận động và định hướng tổ chức hoạt động

giáo dục ……… 28 2.2.Cơ chế của sự phát triển nhận thức và định hướng tổ chức hoạt động giáo dục nhằm phát triển nhận thức……… ………30 2.3.Cơ chế của sự phát triển ngôn ngữ và định hướng tổ chức hoạt động giáo dục nhằm phát triển ngôn ngữ ……… ……… 31 2.4 Cơ chế của sự phát triển tình cảm, kỹ năng xã hội và định hướng tổ

chức hoạt động ……… ….…32

2.5 Cơ chế của sự phát triển tưởng tượng- sáng tạo và định hướng tổ chức hoạt động nhằm phát triển tưởng tượng- sáng tạo ……… 34

Tóm tắt bài hai ………35

Bài ba Khả năng tương tác với hiện thực của trẻ em … … ……… 36

I.Hiện thực – khả năng tương tác với hiện thực ……… …36

II.Vai trò chủ đạo của giáo dục ……… ……… 38

III.Khả năng tương tác với hiện thực của trẻ em trong hoạt động chủ đạo 39

Tóm tắt bài ba ……… ……… … 42

Tóm tắt chương một ……… ………43

Chương hai SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA TRẺ EM TỪ 0- 12 THÁNG TUỔI……… 44

Bài bốn Sự phát triển hoạt động chủ đạo trong độ tuổi từ 0- 12 tháng 45

I.Nhu cầu giao lưu cảm xúc trực tiếp với mẹ ……… … … 45

II.Sự phát triển tâm lý của trẻ trong hoạt động giao lưu cảm xúc trực tiếp.46 III.Lý thuyết gắn bó mẹ- con ……… …………48

Tóm tắt bài bốn ……… ……….51

Bài năm Sự phát triển các dạng hoạt động không chủ đạo trong độ tuổi từ 0- 12 tháng………52

I.Sự phát triển từ phản xạ thành năng lực điều ứng của trẻ nhỏ 52

II.Sự phát triển vận động- các giác quan và tiền đề của hoạt động với đối tượng ………56

III.Xu hướng đến với đồ vật……… ………… 62

Tóm tắt bài năm ……… 64

Tóm tắt chương hai ……… 64

Chương ba SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA TRẺ EM TỪ 12- 24 THÁNG TUỔI……… 65

Bài 6 Sự phát triển hoạt động chủ đạo trong độ tuổi từ 12 đến 24

tháng ……….… 66

I.Từ 12- 18 tháng tuổi……….… 66

II.Từ 18- 24 tháng tuổi……… 68

Tóm tắt bài sáu ……….….70

Bài 7 Sự phát triển các dạng hoạt động không chủ đạo trong độ tuổi từ 12 đến 24 tháng……… 71

I Sự phát triển hoạt động để tập các vận động căn bản ……….…71

II Sự phát triển hoạt động giao tiếp và tập nói … ……….… 75

2.1.Sự phát triển hoạt động giao tiếp ……….… 75

2.2 Sự phát triển hoạt động tập nói ……….…76

III.Sự phát triển hoạt động chơi tập có chủ đích……….…77

3.1.Đặc điểm tâm lý hoạt động chơi tập có chủ đích ở trẻ 12 đến 24 tháng tuổi ……… 77

3.4.Những nhiệm vụ phát triển chính trong hoạt động chơi tập có chủ đích ở trẻ từ 12 đến 24 tháng tuổi ……… 78

IV.Sự phát triển hoạt động chơi ……….………80

Tóm tắt bài bảy ……… 82

Tóm tắt chương ba Chương bốn SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA TRẺ EM TỪ 24- 36 THÁNG TUỔI……… 83

Bài 8 Sự phát triển hoạt động chủ đạo của trẻ em từ 24- 36 tháng … 84

I Những kích thích cảm giác có chất lượng ……… 84

II Sự phát triển hoạt động với đối tượng 84

Tóm tắt bài tám ……… 86

Bài 9 Sự phát triển các dạng hoạt động không chủ đạo trong độ tuổi từ 24- 36 tháng ……… 87

I Sự phát triển hoạt động giao tiếp ……….…… 87

II Hoạt động chơi- tập có chủ đích ……… 89

III Sự phát triển hoạt động chơi ……… 92

3.1.Tầm quan trọng của những điều kiện nhằm hỗ trợ trẻ chơi sáng tạo 92

3.2.Đặc trưng của hoạt động chơi giả bộ có cốt truyện trong độ tuổi từ 24- 36 tháng tuổi ………93

Tóm tắt bài chín ………95

Tóm tắt chương bốn ……… …… 95

Chương 5 SỰ PHÁT TRIỂN CÁC HOẠT ĐỘNG CỦA TRẺ EM TỪ 3- 6 TUỔI 96

Bài 10 Sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 3- 4 tuổi ………… 97

I.Những biến đổi của hoạt động với đối tượng thành hoạt động chơi… 97

II.Sự phát triển các dạng hoạt động khác trong độ tuổi từ 3-4 tuổi … 101

2.1.Sự phát triển của hoạt động giao tiếp …… ……….101

2.2.Sự phát triển của hoạt động với đối tượng ……… 104

2.3.Sự phát triển của hoạt động học………… ……… 106

2.4.Sự phát triển của hoạt động lao động ……… ……….108

2.5.Sự phát triển của hoạt động nghệ thuật ……… 109

Tóm tắt bài mười ……….……… …… 113

Bài 11 Sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 4- 5 tuổi ……… 114

I.Sự phát triển hoạt động chơi như một hoạt động chủ đạo trong độ tuổi từ 4- 5 tuổi……… 114

II.Sự phát triển các dạng hoạt động khác trong độ tuổi từ 4- 5 tuổi.… 117

2.1 Sự phát triển hoạt động giao tiếp ……… 114

2.2 Sự phát triển hoạt động với đối tượng ……… 119

2.1 Sự phát triển hoạt động học ….……… 120

2.1 Sự phát triển hoạt động nghệ thuật ……… 121

2.1 Sự phát triển hoạt động lao động ……… 127

Tóm tắt bài mười một ……… …130

Bài 12 Sự phát triển các hoạt động của trẻ em từ 5- 6 tuổi ………… …131

I.Sự phát triển hoạt động chơi như một hoạt động chủ đạo trong độ tuổi từ 5- 6 tuổi……… 131

II.Sự phát triển các dạng hoạt động khác trong độ tuổi từ 5- 6 tuổi…… 133

2.1.Sự phát triển hoạt động giao tiếp ……… 133

2.2.Sự phát triển hoạt động với đối tượng ……… 135

2.3.Sự phát triển hoạt động học ……… 135

2.4.Sự phát triển hoạt động nghệ thuật… ……… 139

2.5.Sự phát triển hoạt động lao động ……… 141

Tóm tắt bài mười hai ……… 145

Tóm tắt chương năm……… … 145

Phần kết……… 146

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

Bản sao thuyết minh đề tài đã đƣợc phê duyệt

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU- HÌNH VẼ

Bảng 1.1 Hai giai đoạn phát triển trí tuệ ở trẻ em trước 7 tuổi 20 Bảng 3.1 Các hoạt động chủ đạo của trẻ em từ 0- 6 tuổi 40

Bảng 4.1 Những nét đặc trưng của hoạt động giao lưu của trẻ từ 0-

12 tháng tuổi

48

Bảng 5.1 Các thời kỳ phát triển chính trong giai đoạn từ 0- 12 tháng

57

Bảng 5.2.Lộ trình kích thích sự phát triển hoạt động trong độ tuổi từ

0- 12 tháng

58 Bảng 6.1 So sánh sự biến đổi dần những hành động với đồ vật 66

Bảng 6.2 Tiến trình lĩnh hội hoạt động với đối tượng của trẻ em từ

12- 14 tháng tuổi

69

Bảng 7.1 Bảng minh họa mối liên kết tâm sinh lý trong vận động của

trẻ nhỏ

72

Bảng 11.1.Bảng so sánh đặc điểm chơi của hai độ tuổi (3-4 tuổi và

4-5 tuổi)

116

Bảng 11.2 Bảng tổng hợp các mục tiêu phát triển thẩm mỹ cho trẻ 4-

5 tuổi

122 Bảng 11.3.Những kỹ năng hoạt động âm nhạc của trẻ em 4- 5 tuổi 126

Bảng 12.1 Bảng kết quả mong đợi trong hoạt động âm nhạc ở độ tuồi

5- 6

141

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Test “Ba quả núi” của J Piaget 21

Hình 2.1 Một số hoạt động nhằm phát triển tri giác nhìn ở trình độ

cao hơn bình thường

24 Hình 2.2.Câu trả lời độc đáo cho bài tập độc đáo 27

Hình 10.2 “Ba” (vẽ nhân ngày của Cha) 106 Hình 11.1 Hình vẽ lơ lửng không phồng/cảnh 124 Hình 11.2 Hình vẽ “Gia đình của bé” (tranh sơ đồ của trẻ 4- 5 tuổi) 125

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ về “Mười nguyên tắc dạy học của Montessori” 18

Sơ đồ 3.1.Sơ đồ về: “Tiến trình chuyển hóa của khả năng phát triển

thành hiện thực”

37

Sơ đồ 5.1 Sơ đồ đơn giản về “Sự di chuyển từ phản xạ đến điều ứng”

53

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Thông tin chung:

Tên công trình: Tài liệu chuyên khảo “Tâm lý học trẻ em- 2”

Mã số: (2013- 07)

Chủ biên giáo trình: Ts Nguyễn Thị Hồng Phượng

Cộng tác viên: 1 ThS Phạm Thị Loan 2 ThS Đào Việt Cường

Cơ quan quản lý và chủ trì: Trường Đại Học Sài Gòn

Thời gian: từ tháng 08/2013 đến tháng 09/2014

2 Mục tiêu : Cung ứng tài liệu chuyên khảo “Tâm lý học trẻ em- 2” có cập nhật, có

củng cố và định hướng vận dụng cho người học nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học học phần này ở khoa Sư phạm giáo dục mầm non

3 Yếu tố mới: Cập nhật những thành tựu khoa học về tâm lý học trẻ em trước 6 tuổi,

đặc biệt: tâm lý hoạt động của trẻ em từ 6 tháng- 18 tháng được trình bày chi tiết và cụ thể đảm bảo được tính vận dụng cho việc học các học phần giáo dục học mầm non và giáo học pháp

4 Kết quả nghiên cứu: Tài liệu chuyên khảo đảm bảo tính hiện đại- khoa học- thực

tiễn và thể hiện rõ tính có định hướng (phát triển)

5 Sản phẩm: Tài liệu chuyên khảo “Tâm lý học trẻ em- 2” gồm 12 bài với 5 chương

6 Hiệu ứng, chuyển giao kết quả và ứng dụng: Sản phẩm thuộc bản quyền của

trường Đại học Sài Gòn, chuyển giao được đến khoa Sư phạm GDMN, đặc biệt cần cho giảng viên học phần tâm lý học (1 &2) và người học khoa này với trình độ cao đẳng- đại học

MỞ ĐẦU

Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của tài liệu chuyên khảo Tâm lý học trẻ em- 2:

Hiện có nhiều giáo trình Tâm lý học trẻ em-2 Một số giáo trình dịch (từ tiếng Nga như A.V Daparogiet (bản dịch tiếng Việt năm 1977); A.A Liublinskaia (bản dịch tiếng Việt năm 1978); V.C Mukhina (bản dịch tiếng Việt năm 1981) và một số giáo trình khác của các tác giả Việt Nam (như Đinh Thị Tứ, Phan Trọng Ngọ (2007); Mai Thị Nguyệt Nga (2007),…) Phần lớn các giáo trình đảm bảo tính khoa học, tính định hướng phát triển nhưng cũng còn những bất cập

Những bất cập do bố cục và cách trình bày giáo trình:

Bố cục của các giáo trình hiện có cho thấy chỉ giải quyết được một hoặc hai trong

các nhiệm vụ căn bản dưới đây:

a/ Triển khai kiến thức căn bản về sự phát triển hoạt động chủ đạo trong mỗi độ tuổi

b/ Triển khai kiến thức căn bản về sự phát triển các dạng hoạt động trong mỗi độ

tuổi

c/ Triển khai kiến thức căn bản về sự phát triển của một dạng hoạt động xuyên suốt từ

0 -6 tuổi

d/ Triển khai phần kiến thức “Đặc điểm phát triển các chức năng tâm lý ở trẻ từ 0- 6 tuổi”1 như là mảng kiến thức cơ sở, điều kiện và phương tiện cho phần “Đặc điểm phát triển hoạt động ở trẻ từ 0 -6 tuổi”

Do vậy dẫn tới những bất cập dưới đây:

-Chưa triển khai đủ lý thuyết về các hoạt động “không chủ đạo” trong độ tuổi, trong khi đây là một tiêu điểm của chương trình Giáo dục mầm non (mới) Do vậy giáo viên mầm

non thường lúng túng khi tổ chức hoạt động không chủ đạo trong độ tuổi

-Nhiều tác giả chọn kiểu viết trình bày vấn đề, chỉ nêu ra những quan điểm, ít phân tích, hầu như không biện luận nên người đọc phải ở thế tiếp thu thụ động

Những bất cập khác:

-Phần lớn các giáo trình đều trước năm 2008 nên chưa cập nhật nhiều nội dung mới quan trọng: Chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi (ban hành năm 2010), định hướng chủ yếu hình thành kỹ năng và thái độ cho trẻ trong các dạng hoạt động, chưa quan tâm đúng mức tới cơ chế tâm lý hoạt động lao động và giao tiếp của trẻ sau 3 tuổi

-Chưa khai thác đúng mức các quan điểm lý thuyết có giá trị nổi bật về Tâm lý học trẻ em:

a/ lý thuyết của M Montessori (Tôn trọng quyền tự do cá nhân trong việc chọn hoạt

động và tự do trong hoạt động hoạt động phát triển các giác quan);

b/ quan điểm Tâm lý học hoạt động (Liên Xô) về tính khách quan và tính chủ quan của hoạt động nói chung và làm rõ các cơ sở tâm lý của việc tổ chức hoạt động cho trẻ em; c/ lý thuyết của J Piaget về sự phân chia các giai đoạn phát triển trí tuệ của trẻ em

và về sự kiến tạo nhận thức và trí tuệ của trẻ em;

d/ sự ứng dụng các lý thuyết này vào chương trình Giáo dục mầm non

1

Như: cảm giác- tri giác- trí nhớ- tư duy- tưởng tượng- ý thức- nhân cách

Một số giáo trình có giới thiệu lý thuyết của J Piaget và quan điểm Tâm lý học hoạt

động (Liên Xô) ở phần “Đặc điểm phát triển các chức năng tâm lý ở trẻ từ 0- 6 tuổi” nhưng

chưa khai thác chúng ở phần “Đặc điểm phát triển hoạt động ở trẻ từ 0 -6 tuổi” Hạn chế

này có ảnh hưởng lớn lên khả năng vận dụng lý thuyết Tâm lý học trẻ em-2 vào thực tế tổ chức hoạt động cho trẻ ở trường mầm non

- Chưa định hướng kế thừa vốn kiến thức của học phần “Tâm lý học trẻ em -1”, trong khi thực tế đào tạo cho thấy sinh viên hầu như quên nhiều nội dung quan trọng của Tâm lý

học trẻ em -1 và rất khó vận dụng (Chỉ có giáo trình của các tác giả TS Đinh Thị Tứ,

PGS.TS Phan Trọng Ngọ (2007), Tâm lý học trẻ em lứa tuổi mầm non, tập I. có phần hỗ trợ ôn tập này, nhưng đi khá sâu vào lý luận nên dễ bị trùng lắp nội dung với môn học

“Tâm lý học đại cương”).

Như vậy, có thực nhu cầu cấp thiết biên soạn một tài liệu chuyên khảo cho học phần

này

Mục tiêu biên soạn tài liệu chuyên khảo: Cung ứng một tài liệu chuyên khảo tâm lý

học trẻ em- 2 có cập nhật, có củng cố và định hướng vận dụng cho người học nhằm nâng

cao hiệu quả dạy và học học phần này ở khoa Sư phạm giáo dục mầm non

Cách tiếp cận:

Môn học Tâm lý học trẻ em (phần 2) làm cơ sở và có liên đới với nhiều môn học quan trọng trong chương trình đào tạo giáo viên mầm non, do vậy tài liệu chuyên khảo này viết theo các định hướng sau đây:

1) Dẫn ra kiến thức căn bản về :

- Sự phát triển các dạng hoạt động của trẻ em từ lúc sơ sinh đến 6 tuổi

- Sự phát triển của mỗi dạng hoạt động này xuyên suốt thời gian từ 0- 6 tuổi,

không chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu hoạt động chủ đạo trong mỗi độ tuổi

Xem trọng việc giới thiệu các khái niệm công cụ, các quy luật và các nguyên lý vận hành hoạt động của trẻ Nắm vững những tri thức này, người học mới có thể vận dụng kiến thức vào nghiệp vụ sau khi tốt nghiệp

2) Liên kết cụ thể giữa hai phần của môn học tâm lý học trẻ em là:

Phần 1: “Đặc điểm phát triển các chức năng tâm lý ở trẻ từ 0- 6 tuổi”

Phần 2: “Đặc điểm phát triển hoạt động ở trẻ từ 0- 6 tuổi”

3) Cập nhật quan điểm của giáo dục mầm non Việt Nam, thông tin khoa học liên quan tới môn học, đặc biệt đưa vào những mục tiêu phát triển cuối độ tuổi từ chương trình Giáo dục mầm non (ban hành năm 2009) và Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi 4) Thể hiện đổi mới phương pháp dạy- học ở bậc đại học – đặc biệt đưa người học đến với nguồn tài liệu tham khảo và mở ra nhiều cơ hội quan sát trẻ trong đời sống, cơ hội tranh luận các vấn đề trong quá trình học

5) Dẫn ra một số luận điểm và ứng dụng của các nhà tâm lý học kinh điển: M Montessori, J Piaget, L.X Vygotsky; một số chương trình Giáo dục mầm non của những nền giáo dục tiên tiến để giúp người học mở rộng tầm nhìn.Tài liệu chuyên

khảo này không đi vào thế cực đoan: không chọn hay phê phán quan điểm nào; chỉ

trình bày khách quan những tri thức, hướng đi của những trường phái giáo dục mầm non trước kia và hiện nay, giới thiệu những nghiên cứu và kết quả nghiên cứu cần thiết tham khảo