Từ khi ra đời đến nay, tâm lý học đã phát triển qua nhiều giai đoạn, trong mỗi giai đoạn đều xuất hiện nhiều trường phái, nhiều học thuyết, nhiều tác giả dựa trên những cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu, tiếp cận khác nhau. Phần lớn các tác phẩm mang nội dung tâm lý đều do các nhà tâm lý học trình bày dưới nhiều hình thức khác nhau, tuy nhiên có những tác giả không phải là nhà tâm lý học nhưng tác phẩm của ông bộc lộ nhiều nội dung về lý luận tâm lý học rất có giá trị
Trang 1NHỮNG TƯ TƯỞNG CỦA C.MÁC VỀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI TRONG TÁC PHẨM “BẢN THẢO KINH TẾ - TRIẾT HỌC”
NĂM 1844
Từ khi ra đời đến nay, tâm lý học đã phát triển qua nhiều giai đoạn, trong mỗi giai đoạn đều xuất hiện nhiều trường phái, nhiều học thuyết, nhiều tác giả dựa trên những cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu, tiếp cận khác nhau Phần lớn các tác phẩm mang nội dung tâm lý đều do các nhà tâm
lý học trình bày dưới nhiều hình thức khác nhau, tuy nhiên có những tác giả không phải là nhà tâm lý học nhưng tác phẩm của ông bộc lộ nhiều nội dung
về lý luận tâm lý học rất có giá trị Tác giả đó chính là nhà lý luận thiên tài C.Mác, Ông sinh ngày 5 tháng 5 năm 1818 tại Tơria thuộc vùng Rainơ nước Đức Ngay từ nhỏ C.Mác đã tỏ rõ tài năng của mình, đã biết gắn hạnh phúc của mình với hạnh phúc của mọi người, Ông nổi tiếng với bài luận văn tiếng
Đức trong kỳ thi tốt nghiệp trung học: “suy nghĩ của một thanh niên khi chọn nghề” Sau khi tốt nghiệp trung học, C.Mác theo ý kiến của cha đến học đại
học tại Bon rồi ở Béclin, Ông đã nghiên cứu luận án tiến sĩ triết học và bảo vệ thành công tại trường đại học tổng hợp Giênna ngày 15 tháng 4 năm 1841 và
ra trường vào năm 1842
C.Mác đã viết nhiều tác phẩm nổi tiếng trong đó có tác phẩm “Bản thảo kinh tế - triết học”, tác phẩm này Ông viết từ tháng 4 đến tháng 8 năm 1844
và được xuất bản lần đầu bằng tiếng Đức, được dịch sang tiếng Việt và in trên
“C.Mác và Ph.Ăng-Ghen” toàn tập, tập 42, nhà xuất bản chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội năm 2000 Tác phẩm ra đời trong thời kỳ tác giả chuyển lập trường từ duy tâm sang duy vật, từ thế giới quan duy tâm sang thế giới quan phương pháp luận duy vật Khi viết tác phẩm này Ông không đi từ một trường phái triết học cụ thể để phê phán mà đi từ thực tế cuộc sống để phê phán chủ
Trang 2nghĩa tư bản Ông viết tác phẩm này không nhằm truyền bá mà để cho bản thân mình hiểu thêm về kinh tế chính trị, trong tác phẩm này C.Mác không trực tiếp nghiên cứu lý luận về tâm lý học, nhưng những phân tích của Ông về con người, về hoạt động của con người, bản chất xã hội của con người và nhân cách… đã chứa đựng nhiều nội dung về lý luận tâm lý học rất có giá trị cho nền tâm lý học Mác xít Tác phẩm đề cập đến nhiều nội dung về lý luận
của tâm lý học, trong đó có nội dung: “Những tư tưởng duy vật của C.Mác
về hoạt động của con người”.
Trước khi làm rõ quan niệm của C.Mác về con người và hoạt động của con người, chúng ta hãy tìm hiểu một số quan niệm về con người của các nhà triết học trong lịch sử
Hêghen nhà triết học cổ điển Đức theo trường phái duy tâm đã cho
rằng: con người chỉ là cái bóng của “ý niệm tuyệt đối”, là sự tha hoá của “ý niệm tuyệt đối”.
Đối lập với quan điểm duy tâm về con người, các nhà triết học duy vật thời kỳ này đã đưa ra quan niệm về con người một cách khoa học hơn
D.Điđơrô một trong các nhà tâm lý học duy vật Pháp quan niệm rằng: Linh hồn và thể xác thống nhất hữu cơ trong một con người Linh hồn là một tổng thể các hiện tượng tâm lý Linh hồn cũng là đặc tính của vật chất Linh hồn không tách khỏi cấu trúc cơ thể.
G.Ô Lametri (1709 – 1751) cũng là một nhà triết học điển hình của
Pháp Theo Ông “con người là sự thống nhất hữu cơ giữa cơ thể với tư duy
và ý thức” Ông còn quan niệm rằng: “con người như một cái máy, một cái máy đặc biệt phức tạp có khả năng suy nghĩ, tính toán”.
Như vậy, những tư tưởng về con người và hoạt động của con người chưa được các nhà triết học, tâm lý học trước C.Mác quan niệm một cách đầy
đủ Các nhà triết học, tâm lý học duy tâm chỉ thấy hoạt động tinh thần, hoạt
Trang 3động trừu tượng của con người; các nhà triết học, tâm lý học duy vật mà điển hình là PhơBách lại chỉ thấy một mặt hoạt động tư duy lý luận của con người
mà không thấy được hoạt động thực tiễn của họ Sở dĩ quan niệm của họ về con người và hoạt động của con người chưa đầy đủ là do hoàn cảnh lịch sử,
do hạn chế về nhận thức và do lợi ích giai cấp chi phối
Đề cập về vấn đề con người, Mác cho rằng: Con người vừa là một thực thể tự nhiên, vừa là một thực thể xã hội Con người là một tồn tại xã hội, tồn tại lịch sử Con người không chỉ là sản phẩm của điều kiện xã hội lịch sử, mà còn là chủ thể tác động tích cực trở lại điều kiện xã hội lịch Bản chất con người không phải là cái gì dấu kín bên trong mà được bộc lộ ra thông qua
hoạt động lao động của họ, Mác viết: “Chúng ta thấy rằng lịch sử của công nghiệp và sự tồn tại có tính đối tượng đã hình thành của công nghiệp là quyển sách đã mở ra của những lực lượng bản chất của con người, là tâm lý con người bày ra trước mắt chúng ta một cách cảm tính mà từ trước đến nay người ta xem xét nó không gắn nó với bản chất của con người”1 Từ quan
niệm của C.Mác chúng ta thấy rằng bản chất con người, tâm lý con người được bộc lộ ra thông qua hoạt động lao động của họ Nói cách khác thông qua hoạt động lao động sản xuất, con người đã truyền vào sản phẩm lao động của mình những kỹ năng, kinh nghiệm, vốn sống, tri thức của họ, làm cho những kinh nghiệm, kỹ năng, vốn sống và tri thức của con người được kết tinh trong sản phẩm, tức là tâm lý của con người được kết tinh trong sản phẩm lao động của họ Đó là quá trình xuất tâm hay còn gọi là quá trình đối tượng hoá, quá trình này con người chỉ truyền những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà họ có được vào sản phẩm lao động của mình nên đời sống tâm lý của họ không hề phong phú thêm Đây là điểm khác biệt căn bản giữa con người và động vật, động vật cũng có quá trình lao động nhưng đó là lao động bản năng nhằm duy
1 C.Mác v à Ăng-Ghen, To n t à ập, Tập 42, Nxb CTQGST, H 2000, tr 177
Trang 4trì sự tồn tại của mình C.Mác cho rằng: con Ong cũng có quá trình lao động xây tổ để bảo toàn loài giống của nó, nhưng đó là lao động bản năng chứ không hề có ý thức Quá trình xây tổ của mình, con Ong không hề truyền vào sản phẩm lao động của nó chút kinh nghiệm xã hội - lịch sử nào, nói cách khác là đời sống tâm lý của con Ong không được kết tinh trong sản phẩm mà
nó tạo ra, điều này được thể hiện ở chỗ tổ của con Ong hàng triệu năm về trước và tổ của nó bây giờ không hề có sự khác nhau Nhưng nhìn vào sản phẩm lao động do con người tạo ra người ta có thể hiểu được sự phong phú,
đa dạng trong đời sống tâm lý của chủ thể tạo ra chúng Vì quá trình tạo ra sản phẩm con người đã đem toàn bộ tâm lý của mình truyền vào sản phẩm, kết tinh trong sản phẩm, làm cho sản phẩm mang theo cái hồn của người tạo
ra chúng C.Mác gọi quá trình này là: “Sản phẩm của lao động là lao động được cố định, được vật hoá trong một vật phẩm nào đó, đó là sự vật hoá của lao động, tiến hành lao động là vật hoá lao động”2 Theo C.Mác nhờ có quá trình chuyển toàn bộ tâm lý của chủ thể vào sản phẩm lao động mà con người
đã nhân rộng tâm lý của mình cho loài người
Trong quá trình lao động sản xuất con người không chỉ truyền những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của mình vào sản phẩm mà họ còn lĩnh hội các giá trị văn hoá, các kinh nghiệm xã hội - lịch sử của loài người đã kết tinh trong sản phẩm lao động để làm phong phú thêm đời sống tâm lý của mình Quá trình con người tiếp thu những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của thế
hệ trước diễn ra bằng nhiều cách thức khác nhau, trước hết từng cá thể người tiếp thu những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của những người đi trước và những người đang cùng sống với họ Cùng với mỗi cá thể cả chủng loại người đang sống cũng tiếp thu những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của các thế hệ đã qua để lại thông qua truyền đạt trực tiếp và thông qua sản phẩm lao động mà
2 Sđd tr 128
Trang 5các thế hệ đó tạo ra Nhờ đó mà đời sống tâm lý của thế hệ người đi sau bao giờ cũng phong phú, đa dạng hơn đời sống tâm lý của thế hệ người đi trước Điều này chứng tỏ con người đã biết nhân rộng tâm lý của mình cho loài người thông qua việc truyền những giá trị văn hoá và những kinh nghiệm xã hội - lịch sử vào trong sản phẩm lao động, đồng thời chính con người đã biết bóc tách những giá trị văn hoá, những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của những người đi trước được kết tinh trong sản phẩm lao động để làm phong phú thêm đời sống tâm lý của mình Tuy nhiên, khác với động vật, con người tiếp thu các giá trị văn hoá, các kinh nghiệm xã hội - lịch sử thông qua con đường bên ngoài chứ không thông qua con đường di truyền cơ thể Con người chỉ di truyền cho thế hệ sau của mình những yếu tố sinh vật của cơ thể như hình dáng, cấu trúc và một vài yếu tố khác của loài Và ngay cả những yếu tố sinh vật ấy cũng không phải được di truyền nguyên vẹn mà đã có sự chọn lọc nhất định (tức là quá trình biến dị tích cực), nhờ đó mà hình dáng của thế hệ sau đã tốt hơn hình dáng của thế hệ trước Thực tiễn đã chứng minh con người ngày nay cao lớn và xinh đẹp hơn rất nhiều so với tổ tiên của mình là loài vượn người Động vật không có sự truyền đạt kinh nghiệm xã hội - lịch sử cho thế
hệ sau thông qua sản phẩm lao động mà ở chúng toàn bộ những kinh nghiệm của loài được truyền từ thế hệ trước sang thế hệ sau chỉ thông qua hai con
đường cơ bản: Thứ nhất động vật truyền những kinh nghiệm của mình cho thế
hệ sau thông qua con đường di truyền cơ thể từ cha mẹ sang con Chẳng hạn, con Vịt truyền kinh nghiệm bơi của mình cho con của nó thông qua con đường di truyền cơ thể, nhờ đó mà Vịt con vừa nở ra khỏi quả trứng đã có thể bơi ngay được Tương tự như vậy, các giống loài động vật khác cũng truyền kinh nghiệm của thế hệ trước cho thế hệ sau thông qua con đường di truyền
cơ thể từ cha mẹ sang con Thứ hai, động vật có thể truyền những kinh
nghiệm của loài cho thế hệ sau thông qua huấn luyện trực tiếp của cha mẹ cho
Trang 6con Chẳng hạn, Hổ và một số loài động vật săn mồi khác có thể huấn luyện cho con của nó cách thức săn mồi ngay từ khi con của nó còn nhỏ Nhờ đó mà thế hệ sau tiếp thu được những kinh nghiệm của thế hệ trước Tuy nhiên, dù truyền đạt bằng cách nào thì những kinh nghiệm mà thế hệ sau của động vật thu lượm được suy đến cùng cũng chỉ là những kinh nghiệm bản năng di truyền mà không hề có ý thức, tức là không hề có sự sáng tạo Mác đã khẳng định: kinh nghiệm xây tổ của con ong hàng triệu năm về trước và kinh nghiệm xây tổ của con ong hiện nay cũng không hề có sự khác nhau Điều này cho thấy đời sống tâm lý của động vật không hề phong phú hơn khi đã trải qua hàng triệu năm phát triển, sở dĩ như vậy là do tâm lý của động vật là tâm lý bản năng chứ không phải là tâm lý ý thức
Từ phân tích trên đây cho thấy, con người làm phong phú đời sống tâm
lý của mình thông qua việc lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội - lịch sử của loài người bằng con đường bên ngoài chứ không thông qua di truyền cơ thể Vậy nhờ cái gì mà con người có thể lĩnh hội được các giá trị văn hoá, kinh nghiệm
xã hội - lịch sử ? C.Mác khẳng định phương tiện để con người lĩnh hội các giá trị văn hoá vật chất, tinh thần, các kinh nghiệm xã hội - lịch sử là các giác quan của họ C.Mác viết: “Không những năm giác quan bên ngoài mà cả những cái gọi là cảm giác tinh thần, những cảm giác thực tiễn (ý chí, tình yêu
v v) nói tóm lại, cảm giác của con người, tính người của cảm giác chỉ nẩy sinh nhờ có đối tượng tương ứng, nhờ bản tính đã nhân hoá.”3 Điều này chứng
tỏ các giác quan của con người có vai trò vô cùng quan trọng đối với sự hình thành và phát triển tâm lý của mỗi cá thể Nhờ có lỗ tai thính, có khả năng thẩm âm tốt mà con người không chỉ nghe rõ mọi âm thanh phát ra từ các sự vật mà họ còn cảm nhận được cái hay, cái đẹp trong các lời ca nốt nhạc… trong cuộc sống hàng ngày của họ, làm cho đời sống tinh thần của họ phong
3 Sđd tr 176
Trang 7phú hơn, tốt đẹp hơn Con mắt tinh không những giúp cho con người nhìn rõ mọi sự vật hiện tượng mà còn giúp họ nhận rõ vẻ đẹp của tự nhiên, của xã hội
và vẻ đẹp của chính con người Thị giác còn giúp cho con người nhìn rõ những cái xấu, cái tiêu cực trong cuộc sống của mình Khứu giác tốt giúp cho chúng ta nhận biết chính xác mùi của các sự vật, nhờ đó mà ta cảm thấy thèm muốn một món ăn ngon thông qua mùi thơm của nó hay cảm thấy khó chịu khi đi qua một khu vực ô nhiễm nào đó…Như vậy, có thể khẳng định rằng các cơ quan giác quan của con người là nơi đầu tiên đón nhận sự tác động từ bên ngoài vào, nhờ nó mà con người nhận biết được sự vật hiện tượng cả về hình dáng, kích thước, màu sắc, mùi vị…và cả những thuộc tính bên trong của nó như tình cảm, thái độ của những người xung quanh đối với mình Nói tóm lại là nhờ có các giác quan mà con người có thể nhận biết được bản chất của các sự vật hiện tượng, làm cho kinh nghiệm xã hội - lịch sử của họ ngày càng nhiều hơn và đời sống tâm lý của con người cũng ngày càng phong phú hơn, đa dạng hơn Đây cũng là điểm khác biệt giữa tâm lý của con người và tâm lý động vật, sự khác biệt đó không phải chỉ ở trong sự phức tạp hơn về mặt số lượng các cơ chế, quy luật tâm lý; và cũng không phải khác biệt chỉ ở bản thân nội dung khách quan do hoạt động tâm lý phản ánh được thay đổi,
mà trước hết là ở trong sự thay đổi cấu tạo của hoạt động tâm lý, ở cách thức tiếp thu các giá trị văn hoá và những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài người đã để lại
Trong tác phẩm này C.Mác cũng khẳng định hoạt động của con người mang tính xã hội - lịch sử và chịu sự qui định của điều kiện xã hội lịch sử Vì con người không thể hoạt động cô lập, tách rời riêng biệt mà hoạt động của con người bao giờ cũng gắn liền với người khác, có mối quan hệ với người khác Trước hết hoạt động của con người bao giờ cũng là hoạt động có mục đích có đối tượng nhằm cải tạo tự nhiên, xã
Trang 8hội và cải tạo chính mình Do đó con người phải sử dụng các công cụ lao động mà loài người đã sáng tạo ra, phải hoạt động cùng với những người khác và giao lưu tiếp xúc với những người xung quanh Nói cách khác là con người phải hoạt động trong cộng đồng, trong xã hội mà người đó đang sống, con người không thể hoạt động tách rời điều kiện xã hội lịch
là thành viên của một cộng đồng dân tộc, một giai cấp, một tầng lớp nhất định Trong sự tồn tại người ấy họ chịu sự tác động mạnh mẽ của các yếu tố của thời đại như lợi ích giai cấp, dân tộc và cộng đồng làng xã… Vì vậy con người và hoạt động của con người bị điều kiện xã hội - lịch sử qui định thông qua môi trường sống của họ, chẳng hạn dù có muốn thì con người sống trong thời kỳ chiếm hữu nô lệ cũng không thể hoạt động trong các
con người sống ở giai đoạn lịch sử nào, trong chế độ xã hội nào thì trong tâm
lý ý thức của họ luôn mang theo dấu ấn của giai đoạn lịch sử và chế độ xã hội
đó Thực tiễn đã chứng minh tâm lý ý thức của con người sống trong giai đoạn xã hội phong kiến khác hẳn với tâm lý ý thức của con người sống trong giai đoạn tư bản chủ nghĩa hay chủ nghĩa xã hội Nói thế không có nghĩa là tất
cả những người cùng sống trong một giai đoạn lịch sử, cùng trong một chế độ
xã hội thì tâm lý ý thức của họ đều giống nhau, mà trong tâm lý ý thức của họ chỉ có những đặc điểm chung giống nhau Điều này đã lý giải sự giống nhau
cơ bản trong tâm lý, lối sống của mỗi dân tộc, mỗi quốc gia…Mặt khác trong tâm lý- ý thức của mỗi người trong cùng một quốc gia, dân tộc còn có những đặc điểm riêng khác nhau, chính những đặc điểm này đã ghi dấu ấn nên tâm lý- ý thức của mỗi người làm cho tâm lý của mỗi người là khác nhau Sở dĩ như vậy là do điều kiện hoàn cảnh và môi trường sống hẹp (môi trường xã hội gần gũi) của mỗi người là khác nhau Nói cách khác, là sự tác động trực tiếp
Trang 9của những người xung quanh ở mỗi người là khác nhau Vì vậy, nếu được sống và hoạt động trong môi trường xã hội hẹp thuận lợi, có nhiều yếu tố tích cực thì quá trình hình thành và phát triển tâm lý- ý thức của con người diễn ra thuận lợi và chứa đựng nhiều nhân tố tích cực, đồng thời khả năng kết tinh tâm lý của họ trong sản phẩm lao động cũng thuận lợi hơn, phong phú hơn Thông thường những người được hoạt động trong môi trường thành phố, thường xuyên tiếp xúc với những sản phẩm lao động tiên tiến hiện đại thì tâm lý- ý thức của họ cũng phát triển phong phú hơn những người sống ở vùng sâu, vùng xa ít tiếp xúc với các sản phẩm lao động hiện đại Bên cạnh đó, quá trình hình thành phát triển tâm lý- ý thức của mỗi người còn phụ thuộc vào khả năng của họ trong việc bóc tách, lĩnh hội các giá trị văn hoá và kinh nghiệm xã hội - lịch sử kết tinh trong sản phẩm lao động của loài người để lại Nghĩa là việc tiếp thu, lĩnh hội các kinh nghiệm xã hội - lịch sử chứa trong đồ vật mà con người tạo ra còn phụ thuộc vào tri thức, kinh nghiệm, vốn sống,
kỹ năng, kỹ xảo, nhu cầu, động cơ…của mỗi người Thông thường những người có nhiều tri thức, kinh nghiệm và vốn sống…thì họ tiếp thu được nhiều giá trị văn hoá lịch sử và các kinh nghiệm xã hội mà loài người để lại trong sản phẩm lao động của họ Thực tiễn cho thấy những người dân lao động bình thường, ít tri thức, ít hiểu biết thì không thể hiểu được những hoa văn, những biểu tượng in trên những chiếc trống đồng Đông sơn cũ kỹ chứa đựng trong
đó điều gì Nhưng với những nhà sử học hay những người có nhiều tri thức, nhiều kinh nghiệm, vốn sống thì đều hiểu rõ đằng sau những hình thù, những hoa văn đó là cả một nền văn hoá phong phú của dân tộc Việt Nam thời kỳ cổ đại
Từ phân tích trên đây cho thấy: sự phát triển tâm lý của từng người là sản phẩm của một quá trình hoàn toàn đặc biệt- quá trình tiếp thu lĩnh hội những giá trị văn hoá tinh thần, những kinh nghiệm xã hội - lịch sử mà loài
Trang 10người để lại thông qua truyền đạt trực tiếp và gián tiếp Động vật hoàn toàn không có quá trình lĩnh hội các tri thức, các giá trị văn hoá tinh thần từ đồ vật (nội tâm hoá) để làm phong phú thêm đời sống tâm lý của mình và cũng không có khả năng truyền những giá trị, kinh nghiệm của bản thân vào các đồ vật (đối tượng hoá) để nhân rộng tâm lý của chúng cho đồng loại Như vậy hoạt động của con người đã cùng lúc thực hiện hai chức năng: chức năng cải tạo tự nhiên, cải tạo xã hội gắn liền với quá trình nhân rộng tâm lý của bản thân cho đồng loại và chức năng cải tạo chính bản thân mình gắn liền với quá trình lĩnh hội tâm lý chứa đựng trong sản phẩm lao động đã được loài người tạo ra từ trước Những nội dung tâm lý mà mỗi người tiếp thu, lĩnh hội được chính là cấu tạo tâm lý mới của họ Quá trình này chỉ diễn ra ở con người, động vật không bao giờ có quá trình đó
Tóm lại, nghiên cứu toàn bộ tác phẩm “Bản thảo kinh tế - triết học” của C.Mác chúng ta thấy đây là tác phẩm triết học chứ không phải là một tác phẩm tâm lý học nhưng những nội dung phân tích của Ông về con người và
có giá trị rất lớn, nó mang tính định hướng cho các nhà tâm lý học sau này nghiên cứu về tâm lý con người Thực chất những tư tưởng duy vật của C.Mác về con người và hoạt động của con người có thể hiểu:
Tâm lý con người được hình thành trong hoạt động lao động sản xuất,
đó là quá trình con người bóc tách những nội dung tâm lý chứa đựng trong sản phẩm lao động đã được loài người tạo ra từ trước để làm phong phú đời sống tâm lý của mình Nói cách khác là con người tiếp thu những giá trị văn hoá tinh thần, những kinh nghiệm xã hội - lịch sử của loài người từ sản phẩm lao động của họ để lại để phát triển tâm lý của mình, làm cho đời sống tâm lý của mình ngày càng phong phú đa dạng hơn
Tâm lý con người được bộc lộ trong hoạt động lao động sản xuất, đó là