Lễ hội truyền thống VN-2

Đên nay ơ Minh Đưc, huyên Ưng Hoa, tỉnh Ha Tây ngươi dân vân co thoi quen goi con trâu la con nghe cho du con trâu đo đa lam cha lam me, chân đa bai, răng đa long không thê keo cay. Theo như lơi kê cua cac bâc cho niên: Xa xưa, vung nay la rôn nươc đông chiêm, nghiêp canh nông ca năm chỉ ơ môt mua ma vân bâp bênh. Cư dân đoi ngheo xơ xac trên đông trăng, nươc trong. Cho tơi khi co ngươi ho Mac, tên goi la Trâu Trăng ra day...

Muơc luơc

Vuđng Chíu thöí Bùưc Böơ 2

Lïî höơi ăïìn Ba Xaô 2

Vuđng Duýn haêi Trung Böơ 5

Lïî höơi chuýín muđa 5

Lïî höơi ăua thuýìn 17

Höơi Ăöí giađn 23

Lïî höơi ăíìm Ö Loan 26

Höơi Dinh Thíìy 29

Vuđng Tíy Nguýn 35

Lïî boê maê cuêa ngûúđi Gia Rai Mthur 35

Lïî boê maê cuêa ngûúđi Bana Konkúăeh 41

Lïî ùn cúm múâi 46

Höơi ăua voi 50

Vuđng Nam Böơ 54

Lïî höơi chuđa Bađ 54

Lïî höơi Bađ Chuâa Xûâ 63

Lïî höơi Dinh Cö 72

Lïî höơi chuđa Ngoơc Hoađng 76

Höơi chuđa Öng Böín 79

Lïî Kyđ An úê ằnh Chíu Phuâ 83

Vuđng Chíu thöí Bùưc Böơ

LÏÎ HÖƠI ĂÏÌN BA XAÔ Ăïịn nay úê Minh Ăûâc, huýơn ÛÂng Hoađ, tónh Hađ Tíy ngûúđi dín víîn coâ thoâi quen goơi con tríu lađ con ngheâ cho duđ con tríu ăoâ ăaô lađm

"cha" lađm "meơ", chín ăaô baơi, rùng ăaô long khöng thïí keâo cađy

Theo nhû lúđi kïí cuêa caâc bíơc cho niïn: Xa xûa, vuđng nađy lađ röịn nûúâc ăöìng chiïm, nghiïơp canh nöng caê nùm chó úê möơt muđa mađ víîn bíịp bïnh Cû dín ăoâi ngheđo xú xaâc trïn ăöìng trùưng, nûúâc trong Cho túâi khi coâ ngûúđi hoơ Maơc, tïn goơi lađ Tríu Trùưng ra daơy dín khoanh vuđng ngùn nûúâc vađ tröìng caâc giöịng luâa thñch ûâng theo tûđng muđa vuơ Kïịt quaê lađ dín ặúơc íịm no, quíìn cû trúê nïn phöìn thõnh vađ truđ phuâ Khi öng qua ăúđi, nhúâ cöng ún íịy, nhín dín trong vuđng quýn tiïìn, goâp sûâc líơp ăïìn thúđ vađ tön öng lađm ặâc thađnh hoađng vađ cuông tûđ ăíịy ngûúđi dín ắa phûúng coâ thoâi quen kyơ huyâ tïn goơi: Tríu

Ăïìn thúđ ặâc thaânh Maơc Tríu ăùơt úê núi trung tím cuêa nùm thön: Thõnh Cíìu, Thõnh Bùìng, Thõnh Thíìn, Thõnh Thûúơng vađ Thõnh Haơ Mùơt ăïìn nhòn vïì hûúâng ăöng, tröng ra mùơt höì sen baât ngaât Hai bïn taê hûôu ăïìn, bïn lađ chi lûu cuêa dođng söng Nhúơ, bïn lađ ặúđng caâi quan uöịn khuâc nhû con röìng, con rùưn lûúơn quanh Ăïìn coâ kïịt cíịu mùơt bùìng theo kiïíu "nöơi cöng ngoaơi quöịc" Tûđ ặúđng lúân ăi vađo qua tam quan lađ con ặúđng vóa gaơch nghiïng ặa ta ăïịn sín chíìu Hai bïn ặúđng, dûúâi boâng cíy cöí thu, coâ bađy nhiïìu tríu ăaâ, ngûơa ăaâ, voi ăaâ vađ choâ ăaâ tröng vûđa uy nghiïm vûđa dín daô Chñnh ăiïơn khang trang chia lađm

ba lúâp, nïn thûúđng ặúơc goơi nöm lađ tam cung Trïn caâc vò keđo, chùưn gioâ, ăùơc biïơt lađ cûêa voông ặúơc chaơm tröí tinh vi bùìng nhiïìu hoơa tiïịt nhû: tûâ linh, hoa laâ, caâ vûúơt Vuô Mön Nöơi cung bađy bađi võ ặâc thađnh

hoađng vađ nùm baât nhang thúđ cuêa nùm lađng cuđng nhiïìu ăöì tïị khñ: tađn loơng, baât bûêu, xađ míu vađ kiïơu rûúâc

Hai bïn chñnh ăiïơn, cuđng tröng ra sín chíìu lađ hai daôy nhađ nùm gian, ûâng múâi nùm thön duđng lađm núi tiïịp khaâch vađ nhíơn lïî trong möîi kyđ lïî höơi

Ăïìn Ba Xaô tûâ muđa baât tiïịt hûúng bay Song nhöơn nhõp tûng bûđng hún caê lađ kyđ lïî höơi thûúđng niïn 12 thaâng 6 Vađ nhû ăaô thađnh lïơ, cûâ nùm nùm möơt kyđ múê lïî höơi to Ăïí chuíín bõ cho möîi kyđ lïî höơi, ngûúđi nùm thön úê Minh Ăûâc nuöi nùm con ngheâ Trûúâc ngađy lïî höơi caâc con ngheâ ặúơc dùưt ăïịn thi Con nađo vađo giaêi thò ặúơc choơn ăïí höm sau múê höơi giïịt thõt tïị thíìn vađ chia ăïìu ăïí nùm thön thuơ löơc

Ngađy khai höơi 12 thaâng 6, tûđ saâng súâm, lađng thön ăaô röơn raô, tûng bûđng Ngûúđi cuêa nùm thön tröịng giong cúđ múê, kiïơu rûúâc ặa thíìn thaânh thúđ trong baên haơt thön mònh vïì ăïìn dûơ höơi Sau khi caê nùm thön, anh trûúâc em sau ăaô tïì tûơu ăöng ăuê, lïî r ûúâc nûúâc bùưt ăíìu Víîn theo thûâ tûơ anh trûúâc em sau, nùm ăoađn rûúâc ra cöng Nhúơ lađm lïî rûúâc nûúâc Ăi ăíìu möîi ăoađn rûúâc lađ ăöơi cúđ tiïịp sau lađ ăöơi nhaơc, ăöơi kiïơu rûúâc baât nhang hûúng aân, vađ kiïơu rûúâc chum nûúâc Chum nûúâc ặúơc quíy quanh bùìng vaêi trùưng, miïơng phuê vuöng vaêi ăoê Túđi búđ söng nùm thön, möîi thön duđng nùm chiïịc chaêi ra giûôa lođng söng líịy nûúâc vïì lađm lïî möơc duơc

Sau lïî möơc duơc lađ lïî tïị thíìn, líìn lûúơt nùm thön lađm lïî tïị, tiïịp sau lađ lïî tïị cuêa caâc dođng hoơ, caâc gia ằnh vađ khaâch thíơp phûúng Trong khi úê chñnh ăïìn long troơng diïîn ra lïî tïị, úê ngoađi höì ngoađi baôi ăïìn, diïîn ra nhiïìu trođ chúi söi ăöơng nhû muâa röìng, muâa lín, choơi gađ, ăíịu víơt Söi nöíi vađ cuöịn huât ngûúđi xem hún caê lađ trođ ăíơp bõ gaơo vađ tuâm nûúâc Ngûúđi ta treo nhiïìu bõ gaơo vađ tuâm nûúâc lïn möơt giaâ treo Ai ăíơp vađo bõ gaơo thò ặúơc thûúêng Ai ăíơp vađo tuâm nûúâc, tuâm nûúâc vúô ra bùưn tung toeâ vađo ngûúđi vađ nhûông tiïịng cûúđi röơ lïn cuêa ngûúđi xem

Lïî höơi ăïìn Ba Xaô ăaô tûđ líu trúê thađnh lïơ cuêa nùm thön: Thõnh Cíìu, Thõnh Bùìng, Thõnh Thíìn, Thõnh Thûúơng, Thõnh Haơ vađ dín chuâng thíơp phûúng keâo vïì dûơ höơi ríịt ăöng Ăïí phuơc vuơ cho viïơc ùn úê cuêa khaâch thíơp phûúng, nhiïìu ngûúđi ắa phûúng quíìn tuơ gíìn ăïìn dûơng nhađ, líơp quaân thađnh möơt núi buön baân síìm uíịt thúđi xûa Chñnh

vò leô ăoâ mađ úê gíìn ăïìn Ba Xaô ngađy nay coâ möơt ắa danh ặúơc goơi lađ: Phöị Cöịng Thíìn

Vuđng Duýn haêi Trung Böơ

LÏÎ HÖƠI CHUÝÍN MUĐA Rica Nûkar (Rija Nûgar - ăoơc lađ Richađ Nûn Cùìn) lađ möơt trong nhûông lïî höơi truýìn thöịng cuêa ngûúđi Chùm vađ ặúơc töí chûâc vađo ăíìu nùm Lïî höơi Rica Nûkar cođn lađ möơt trong nhûông lïî höơi chung cho ngûúđi Chùm (caê Chùm Bađlamön vađ Chùm Bađ ni) vađ mang tñnh khu vûơc, toađn vuđng

Ngay caâi tïn cuêa lïî höơi ăaô phíìn nađo noâi lïn tñnh chíịt röơng vađ chung cuêa lïî höơi: Nûkar coâ nghôa lađ xûâ súê, lađ ăíịt nûúâc Khöng chó röơng vađ chung, caâi tïn Nûkar, qua nghôa mang tñnh ắa lyâ, chûđng nađo cuông cho thíịy ăíy lađ möơt lïî höơi truýìn thöịng xûa mang tñnh toađn cöơng ăöìng cuêa ngûúđi Chùm chûâ khöng thïí lađ möơt lïî höơi múâi ặúơc nhíơp vađo tûđ bïn ngoađi caâch ăíy vađi thïị kyê Ăuâng lađ chûô Rica coâ thïí lađ Chađ Vađ hay Java nhû khöng ñt ngûúđi Chùm tin vađ khöng ñt nhûông nhađ nghiïn cûâu cho lađ nhû víơy Cođn nhûông taâc giaê tûđ ăiïín Chađm - Viïơt - Phaâp thò giaêi thñch thuíơt ngûô Rica (ăoơc lađ Rijađ) hay Raca (ăoơc lađ Raja) lađ lïî muâa, giaêi thñch thuíơt ngûô gheâp Rica Nûkar hay Rica nûkar lađ lïî muâa töịng ön ăíìu thaâng giïng Chùm

Ăuâng lađ Rica Nûkar lađ lïî höơi ăíìu nùm, lađ lïî töịng ön, lađ lïî höơi chung cho ngûúđi Chùm thuöơc caê hai ăaơo Bađ la mön vađ Bađni, lađ lïî höơi coâ muâa Thïị nhûng thûơc chíịt cuông nhû nguöìn göịc cuêa lïî höơi nađy lađ gò vađ nhû thïị nađo thò cho ăïịn nay chûa möơt nhađ khoa hoơc nađo ăùơt thađnh víịn ăïì vađ phín tñch víịn ăïì cho thíơt sûơ khoa hoơc Caâc taâc giaê c uöịn

"Ngûúđi Chùm úê Thuíơn Haêi" vađ cuöịn "Vùn hoaâ Chùm" ăïìu chó dađnh veên veơn ăuâng coâ möơt trang ăïí giúâi thiïơu qua lïî höơi Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm Caâc taâc giaê cuêa caâc cöng trònh kïí trïn ăïìu cho rùìng Rica

Nûkar lađ lïî cíìu xin Thíìn Meơ xûâ súê vađ caâc võ thíìn linh giuâp cho ngûúđi Chùm traânh ặúơc nhûông ăiïìu xíịu xa, xui xeêo trong nùm cuô nhû öịm ăau, haơn haân, síu bïơnh, chuöơt boơ phaâ hoaơi muđa mađng cíìu xin nhûông ăiïìu töịt lađnh nhû sûâc khoeê vađ sûơ bònh ýn cho xoâm lađng vađ mûa thuíơn gioâ hoađ, cíy cöịi töịt tûúi Ăuâng, chûâc nùng cuêa Rica Nûkar coâ lađ nhû víơy, nhûng khaâi quaât nhû víơy thò quaâ chung, vađ chñnh vò víơy nïn cuông chûa thíơt truâng

Theo nhûông ăiïìu tra ăiïìn daô cuêa chuâng töi, Rica Nûkar trûúâc hïịt lađ nghi lïî chuýín muđa vađ coâ yâ nghôa trûúâc hïịt ăöịi vúâi cöng viïơc canh taâc nöng nghiïơp khaâ ăùơc trûng cuêa ngûúđi Chùm úê möơt vuđng ăíịt cuông ríịt ăùơc biïơt trïn ăíịt nûúâc ta Cuông theo chuâng töi, Rica Nûkor lađ saên phíím cuêa vuđng ăíịt Ninh Thuíơn - Bònh Thuíơn vađ cuêa nhûông ngûúđi Chùm söịng vađ lađm nöng nghiïơp úê ăíy

Mùơc díìu cuông nhû nhiïìu vuđng khaâc trïn ăíịt Viïơt Nam lađ cuđng nùìm trong vuđng khñ híơu aâ chíu gioâ muđa, nhûng möơt söị ăùơc ăiïím cuêa ắa thïị ăaô khiïịn cho vuđng Ninh- Bònh Thuíơn trúê thađnh vuđng khö haơn nhíịt nûúâc ta

Nhòn chung, theo caâc nhađ khoa hoơc, chñnh hïơ thöịng gioâ muđa nađy ăaô íịn ắnh hai muđa roô rïơt taơi Viïơt Nam Tûđ thaâng 10 ăïịn thaâng 4 lađ muđa khö, lađ khi aâp suíịt trong vuđng höì Baikal lïn cao taơo nïn trung tím cao aâp vúâi nhûông khöịi khñ laơnh lan truýìn xuöịng miïìn Nam Ăoâ lađ gioâ muđa ăöng bùưc Cođn tûđ thaâng 5 ăïịn thaâng 9 laơi lađ muđa mûa vò vađo thúđi gian nađy úê tíy bùưc íịn Ăöơ hònh thađnh möơt trung tím haơ aâp lan díìn vïì phña ăöng Trung tím nađy "huât" khöng khñ tûđ vuđng cao aâp ăaơi dûúng vađo taơo nïn gioâ muđa tíy nam úê Viïơt Nam

Trong khi ăoâ, lïî Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm thûúđng diïîn ra vađo quaông suöịt nûêa sau thaâng 4 hay ăíìu thaâng 5, nghôa lađ vađo luâc giao thúđi chuýín muđa Khöng phaêi ngíîu nhiïn thaâng ăíìu tiïn cuêa möơt nùm theo lõch Chùm laơi rúi vađo nûêa cuöịi thaâng 4 vađ nûêa ăíìu thaâng 5 Tuy coâ nhûông neât chung vïì hai muđa nhû víơy, nhûng úê vuđng ăíịt quanh Phan Rang vađ Phan Rñ - ắa bađn cû truâ chñnh cuêa ngûúđi

Chùm, tñnh chíịt hai muđa coâ nhûông neât nghiïơt ngaô hún nhiïìu so vúâi nhûông núi khaâc úê Viïơt Nam

Do ba phña bõ nuâi non bao boơc, chó coâ phña Ăöng lađ hûúâng ra biïín, cho nïn vuô lûúơng trung bònh hađng nùm cuêa Phan Rang ríịt thíịp

695 mm vađ chó trong 52 ngađy; trong khi ăoâ Ăađ Laơt nhíơn 1769 mm trong 168 ngađy, Nha Trang 1356 mm trong 116 ngađy Do víơy, theo tñnh toaân cuêa caâc nhađ khoa hoơc, úê vuđng Phan Rang, thaâng 1, 2, 3, 4 lađ thúđi gian khö haơn hoađn toađn Trung bònh söị ngađy mûa trong thaâng lađ

1 vađ vuô lûúơng khöng quaâ 20 mm Tiïịp theo mûa gia tùng díìn vađo thaâng 5, 6, 7, 8 vađ vuô lûúơng hađng thaâng chó tûđ 40 ăïịn 69 mm Thûơc sûơ mûa nhiïìu lađ vađo caâc thaâng 9, 10, 11 (vuô lûúơng trung bònh thaâng trïn

100 mm) Ăíy lađ thúđi kyđ chuýín tiïịp giûôa hai luöìng gioâ muđa Vađ thúđi gian nađy, do taâc ăöơng cuêa caâc thiïn khñ ăï vađ baôo töị úê Ăöng Haêi, miïìn trung Viïơt Nam noâi chung vađ vuđng Phan Rang noâi riïng thûúđng coâ mûa, baôo, luơt, löơi

ÚÊ vuđng ăöìng bùìng duýn haêi Phan Rñ, do möơt söị ăùơc ăiïím ắa lyâ húi khaâc, nïn khñ híơu coâ mïìm hún so vúâi úê vuđng Phan Rang Vò úê phña nam Phan Rñ, rùơng Trûúđng Sún taơo thađnh möơt hađnh lang röơng khoaêng 20km, nhûng cao chó tûđ 30 ăïịn 80m, cho nïn gioâ íím coâ thïí vûúơt qua Ăiïìu trïn ăaô khiïịn cho khñ híơu Phan Rñ gíìn giöịng ăöìng bùìng miïìn Nam úê Phan Rñ, muđa mûa bùưt ăíìu tûđ thaâng 5 ăïịn thaâng

10, tûđ thaâng 11 ă ïịn thaâng 4 lađ muđa khö Mùơc díìu víơy, vuđng Phan Rñ víîn lađ vuđng ríịt khö haơn: vuô lûúơng trung bònh hađng nùm lađ 770 mm trong 70 ngađy; trong nhûông thaâng muđa mûa vuô lûúơng hađng thaâng chó vađo khoaêng 100 mm, (vuô lûúơng töịi ăa úê thaâng 5 vađ thaâng 10)

Tíịt caê nhûông ăùơc ăiïím khñ híơu ăaô phíìn nađo ặúơc thïí hiïơn khaâ roô qua lõch cuêa ngûúđi Chùm Möơt nùm cuêa ngûúđi Chùm cuông coâ 12 thaâng vađ thaâng tñnh theo mùơt trùng vađ nùm tñnh theo vò sao Khi bùưt ăíìu coâ trùng lađ ăíìu thaâng vađ khi tùưt trùng lađ cuöịi thaâng Möîi thaâng coâ 29 hoùơc 30 ngađy (nhûông thaâng leê 1, 3, 5, 7, 9, 11 coâ ăuê 30 ngađy; nhûông thaâng chùĩn 2, 4, 6, 8, 10, 12 chó coâ 29 ngađy)

Cođn nùm cuêa ngûúđi Chùm thò tñnh theo Sao Rua (Patû Pingu Rung) nghôa lađ Sao Pleâiades theo danh tûđ khoa hoơc vađ Sao Cađy (Patic Lingùl) nghô lađ Sao Baudrier d’Orion theo danh tûđ khoa hoơc Theo ngûúđi Chùm, khi Sao Rua hay Tua Rua xuíịt hiïơn, Sao Thíìn Nöng (Patû Aco) nghôa lađ Sao Sirinh theo thuíơt ngûô khoa hoơc bùưt ăíìu ngöìi thùỉng díơy vïì phña Bùưc lađ bùưt ăíìu muđa mûa, khúêi sûơ viïơc cađy bûđa vađ cuông lađ bùưt ăíìu cuêa möơt nùm

Ngûúđi Chùm tin rùìng bao giúđ Sao Rua cuông phaêi núê vađo cuöịi thaâng hai lõch Chùm vađ caâc öng thađy bao giúđ cuông phaêi tñnh sao cho khi Sao Rua núê phaêi ăuâng vađo cuöịi thaâng hai Búêi víơy, nùm nađo mađ ăïịn cuöịi thaâng möơt röìi mađ Sao Rua haôy cođn cao, nghôa lađ khöng thïí núê kõp vađo cuöịi thaâng hai thò caâc öng thađy goơi luön thaâng möơt íịy lađ thaâng múâi vađ coi nhû möơt thaâng thûđa cuêa nùm trûúâc Nïịu trûúđng húơp trúđi u aâm mađ khöng xem ặúơc Sao Rua thò caâc thađy xem Sao Cađy (núê sau Sao Rua möơt thaâng) ăïí tñnh nùm Vađ, theo kinh nghiïơm cuêa ngûúđi Chùm, chó sau khi Sao Rua núê th ò múâi bùưt ăíìu mûa Vađ khi Sao Rua núê ra thò ngûúđi Chùm tin rùìng, seô coâ nhûông tia lûêa hay "tiïm lûêa" - theo caâch goơi cuêa ngûúđi Chùm - noâng - lađm chïịt hoa mađu Nhòn sang caâc dín töơc khaâc cuđng chõu aênh hûúêng cuêa vùn hoaâ íịn Ăöơ thúđi xûa nhû ngûúđi Chùm, chuâng ta seô gùơp möơt bûâc tranh vïì lïî nùm múâi ríịt gíìn nhau vïì thúđi gian tiïịn hađnh lïî höơi, muơc ăñch vađ tñnh chíịt cuêa lïî höơi

Ngađy tïịt nùm múâi cöí truýìn cuêa ngûúđi Thaâi úê Thaâi Lan goơi lađ Sööíng Kran vađ thûúđng rúi vađo giûôa thaâng Tû dûúng lõch (thaâng giïng lõch Thaâi xûa), nghôa lađ vađo thaâng noâng nhíịt trong nùm vađ cuông lađ vađo nhûông ngađy cuöịi cuêa muđa khö trûúâc khi coâ nhûông tríơn mûa ăíìu kyđ cuêa gioâ muđa keâo ăïịn Vađ tïịt nùm múâi Sööíng Kran cuêa ngûúđi Thaâi lađ nhûông lïî cíìu vađ ăoân mûa xuöịng ăïí bùưt ăíìu möơt nùm lađm ùn múâi Cuông ăoân tïịt nùm múâi vađo khoaêng giûôa thaâng Tû dûúng lõch nhû ngûúđi Thaâi úê Thaâi lan, ngûúđi Lađo úê Lađo cođn goơi tïịt nùm múâi (Bun

pi mađy) cuêa mònh lađ höơi teâ nûúâc (Bun huúât níơm)

ÚÊ Cùmpuchia, tïịt vađo nùm múâi (Chon chnam thmay) khöng khaâc gò nhiïìu so vúâi tïịt cuêa ngûúđi Thaâi vađ ngûúđi Lađo, nghôa lađ cuông vađo thaâng 4 hoùơc thaâng 5 dûúng lõch, thúđi gian chuýín muđa tûđ muđa khö sang muđa mûa vađ cuông nhùìm muơc ăñch cíìu mûa qua nhûông tuơc teâ nûúâc tùưm tûúơng Phíơt

Tïịt nùm múâi cuêa ngûúđi Miïịn úê Myanma mang tïn võ thíìn (naât) töịi cao Thagyarmin Nguöìn göịc cuêa caâi tïn ặúơc truýìn thuýịt cuêa ngûúđi Miïịn truýìn tuơng trong nhûông cíu chuýơn huýìn thoaơi ăaơi ăïí vúâi nöơi dung nhû sau: "Xûa kia, caê mùơt ăíịt khöng hïì coâ sûơ söịng vađ ăùưm chòm trong boâng töịi Thíịy tònh caênh nhû víơy Chuâa tïí cuêa caâc thíìn lađ Thagyarmin beđn ra lïơnh cho mùơt trùng vađ mùơt trúđi chiïịu saâng mùơt ăíịt Röìi thíìn taơo ra moơi víơt Khi mùơt ăíịt ăaô coâ cuöơc söịng ýn öín röìi, thíìn vïì trúđi Luâc chia tay, võ thíìn töịi cao hûâa lađ hađng nùm seô trúê laơi mùơt ăíịt vúâi con ngûúđi vađo dõp nùm múâi Búêi víơy, ngûúđi dín líịy tïn thíìn goơi ngađy tïịt cuêa mònh" Mùơc díìu caâi tïn coâ veê khöng gùưn

gò lùưm vúâi tñnh chíịt cuêa lïî höơi, nhûng Thagyarmin cuêa ngûúđi Miïịn bao giúđ cuông lađ lïî tïịt cuêa teâ nûúâc cíìu mûa vađ bao giúđ cuông rúi vađo nhûông ngađy cuöịi cuêa muđa khö (vađo möơt ngađy nađo ăoâ trong thaâng Tû dûúng lõch)

Theo chuâng töi, coâ leô cuông khöng cíìn díîn thïm vïì nhûông ngađy höơi nùm múâi chuýín muđa cuêa caâc dín töơc khaâc úê Ăöng Nam AÂ nûôa vò chó qua möơt söị nhûông gò mađ chuâng töi vûđa díîn1 cuông chûđng nađo thíịy Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm cuông lađ lïî höơi nùm múâi chuýín muđa nhû nhûông lïî höơi nùm múâi cuêa nhiïìu dín töơc khaâc nhau úê khu vûơc Ăöng Nam AÂ

Mađ khöng chó úê caâc dín töơc Ăöng Nam AÂ, úê ngûúđi ÍỊn Ăöơ cuông coâ möơt lïî höơi chuýín muđa tûng bûđng mađu sùưc vađ ûúât ăíîm nûúâc - tïịt Höli Ăöịi vúâi ngûúđi ÍỊn, tïịt Höli lađ bùưt ăíìu muđa xuín, nghôa lađ bùưt ăíìu coâ mûa vađ cuông ặúơc diïîn ra hađng nùm vađo thaâng 3 hoùơc thaâng 4 dûúng lõch Möơt sûơ truđng húơp hay coâ sûơ taâc ăöơng cuêa ÍỊn Ăöơ túâi khu vûơc Ăöng Nam AÂ? Theo chuâng töi nghô, chùưc lađ do caê hai

Ăuâng lađ ngûúđi Chùm xûa cuông nhû caâc dín töơc khaâc úê Ăöng Nam AÂ ăaô tiïịp nhíơn vađ sûê duơng hïơ thöịng lõch Saka cuêa ÍỊn Ăöơ Cuông nhû ngûúđi íịn, ngûúđi Chùm ăo thaâng bùìng thaâng trùng ím lõch vađ ăo nùm laơi bùìng nùm tñnh theo nùm mùơt trúđi (dûúng lõch) Möîi nùm cuêa ngûúđi Chùm cuông ặúơc chia ra lađm 12 thaâng Nhûng, ăiïìu lyâ thuâ lađ,

10 thaâng ăíìu cuêa lõch Chùm ặúơc goơi theo söị thûâ tûơ lađ thaâng 1, thaâng 2 cho ăïịn thaâng 10 (pilantha, pilan twa, pilan klow, pilan paê, pilan limû, pilan nùm, pilan touch, pilan talipùn, pilon, thelipùn vađ pilan tha pluh) Hai thaâng cuöịi cuđng cuêa nùm khöng phaêi lađ söị thûâ tûơ 11 vađ 12 mađ lađ 2 tûđ mađ ngûúđi Chùm hiïơn nay cuông khöng hiïíu nghôa: pilan puyh (ăoơc lađ bilan puâi) vađ pilan nok (ăoơc lađ bilan nok)

Theo chuâng töi, hai tïn cuêa thaâng 11 vađ 12 cuêa lõch Chùm lađ hai tïn cuêa hai thaâng cuêa nùm lađ pausha vađ nokha Hiïơn tûúơng duđng tïn

2 thaâng cuêa lõch ÍỊn Ăöơ vađo lõch riïng cuêa dín töơc mònh khöng chó coâ úê ngûúđi Chùm mađ cođn coâ úê caâc dín töơc khaâc úê Ăöng Nam AÂ Vñ duơ, trong lõch truýìn thöịng cuêa ngûúđi Bali (dín töơc duy nhíịt úê Inăönïxia cođn giûô laơi truýìn thöịng cuêa ÍỊn Ăöơ giaâo), hai thaâng cuöịi nùm líịy tïn cuêa lõch ÍỊn Ăöơ lađ Diesta vađ Saăa

Coâ thïí thíịy trong lõch cuêa ngûúđi Chùm nhûông ýịu töị íịn Ăöơ khaâc Vñ duơ 12 con giaâp cuêa lõch Chùm lađ tiïịp thu cuêa ÍỊn Ăöơ Mûúđi hai nùm cuêa lõch Chùm coâ tïn lađ: 1) Thùn takech (nùm con chuöơt); 2) Thùn kapaw (nùm con tríu); 3) Thùn rimong (nùm con höí); 4) Thùn tapay (nùm con thoê); 5) Thùn Inû kiray (nùm con röìng); 6) Thùn Ula (nùm con rùưn); 7) Thùn Atheh (nùm con ngûơa); 8) Thùn pape (nùm con dï); 9) Thùn kra (nùm con khó); 10) Thùn Mûnu (nùm con gađ); 11) Thùn athow (nùm con choâ) vađ 12) Thùn papy (nùm con lúơn) Khöng chó caâch tñnh nùm mađ caê caâc tïn thaâng cuêa lõch Chùm xûa nûôa cuông mang caâc tïn ÍỊn Ăöơ

Ăoơc caâc bia kyâ cöí Chùmpa, chuâng ta coâ thïí tòm thíịy nhiïìu tađi liïơu vïì lõch cöí cuêa ngûúđi Chùm Vñ duơ, trong tíịm bia cuêa Indravarman III coâ niïn ăaơi 840 Saka (918 DL) úê Thaâp Bađ (Nha Trang) coâ dođng: "Vađo nùm Saka biïíu hiïơn bùìng Vyoma-amburasi-

ianu (tûâc nùm 840 Coka) vađo ngađy chuê nhíơt, ngađy 12 nûêa töịi cuêa Suci (thaâng Jyaistha hoùơc Asađdha), ặâc vua ăuâc pho tûúơng vađng nûô thíìn Bhagavati" Röìi thò caâch tñnh möơt tuíìn 7 ngađy vađ biïíu tûúơng möîi ngađy cuêa lõch Chùm cuông theo kiïíu cuêa lõch ÍỊn Ăöơ cöí

Caâc ngađy trong tuíìn cuêa lõch Chùm: ngađy chuê nhíơt biïíu tûúơng mùơt trúđi (Adit - tûđ chûô Rivit cuêa íịn Ăöơ), ngađy thûâ hai - mùơt trùng (Thöm - tûđ chûô Söma), ngađy thûâ ba - sao Hoaê (Angor- tûđ chûô Mangal), ngađy thûâ tû - sao Thuyê (Buât - Tûđ chûô Bud), ngađy thûâ nùm -sao Möơc (Jip - tûđ chûô Bruha), ngađy thûâ saâu - sao Kim (Suk - tûđ chûô Sukra) vađ ngađy thûâ baêy - sao Thöí (Tha - tûđ chûô Sami) 2

Ăuâng lađ, nïịu cûâ ăoơc trong caâc bia kyâ cöí thò ta chó thíịy caâc tïn goơi vađ caâc caâch tñnh lõch cuêa ngûúđi Chùm xûa theo kiïíu cuêa ÍỊn Ăöơ Vađ, chùưc chùưn ăoâ lađ thaânh lõch hay lõch tön giaâo cuêa ngûúđi Chùm xûa, chûâ lõch phaâp cuêa ngûúđi dín mađ nhíịt lađ cuêa ngûúđi Chùm hiïơn nay thò khöng hoađn toađn giöịng lõch ÍỊn Ăöơ Chó cíìn qua caâc tïn goơi cuêa caâc thaâng mađ chuâng töi ăaô díîn úê trïn, chuâng ta ăaô thíịy trong lõch Chùm (ăuâng hún lađ nùm lõch cuêa ngûúđi Chùm) chó coâ 10 thaâng Khöng phaêi ngíîu nhiïn mađ hai thaâng cuöịi nùm cuêa lõch Chùm laơi mang hai caâi tïn ÍỊn Ăöơ Theo suy nghô cuêa chuâng töi, hai thaâng cuöịi nùm cuêa ngûúđi Chùm chñnh lađ hai thaâng khöng tïn hay hai thaâng nghó ríịt ăùơc trûng cho nùm lõch truýìn thöịng cuêa nhiïìu dín töơc baên xûâ úê Tíy Nguýn Viïơt Nam vađ Ăöng Nam AÂ

ÚÊ Tíy Nguýn Viïơt Nam, lõch cuêa möơt söị dín töơc chó coâ 10 thaâng vađ caâc thaâng ăïìu gùưn vúâi cöng viïơc saên xuíịt Vñ duơ nùm cuêa ngûúđi Giarai göìm caâc thaâng: thaâng 1 (búlan Sa) vađ thaâng 2 (búlan Ăoa) lađ caâc thaâng phaât haơ cíy lađm ríîy; thaâng 3 (búlan Khíu) vađ thaâng 4 (búlan pù) lađ caâc thaâng gieo xaơ luâa; thaâng 5 (búlan Rúma) vađ thaâng 6 (búlan Nùm) lađ nhûông thaâng lađm coê luâa thaâng 7 (búlan Juh) vađ thaâng 8 (búlan Pùn) lađ thaâng ăuöíi chim luâa súâm vađ thaâng gùơt luâa súâm; thaâng 9 (búlan doa rúpùn)vađ thaâng 10 (búlan pluh) lađ nhûông thaâng gùơt luâa trïn ríîy, hai thaâng cuöịi khöng tïn ặúơc goơi lađ thaâng nghó ngúi (búlan ning nöng) Caê tïn goơi vađ lõch tiïịt trúđi vađ cíy tröìng

giûôa lõch cuêa ngûúđi Chùm vađ cuêa ngûúđi Giarai coâ sûơ tûúng ăöìng kyđ laơ Vađ sûơ tûúng ăöìng nađy chó coâ thïí lyâ giaêi bùìng sûơ tûúng ăöìng vïì nguöìn göịc chûâ khöng thïí bùìng sûơ aênh hûúêng qua laơi

Khöng chó úê caâch tñnh vađ ăùơt tïn thaâng mađ ngay caê úê caâch chia nùm ra caâc muđa úê lõch Chùm cuông khaâc lõch úê íịn Ăöơ vađ gùưn chùơt vúâi tiïịt trúđi cuông nhû cöng viïơc nhađ nöng taơi xûâ súê mađ ngûúđi Chùm sinh söịng Trong lõch phaâp cuêa íịn Ăöơ, mûúđi hai thaâng ặúơc chia lađm saâu muđa (möîi muđa chó keâo dađi hai thaâng): muđa xuín (vasanta), muđa haơ (giusma), muđa mûa (varsa), muđa thu (sharat), muđa ăöng (hemanta) vađ muđa laơnh (sisira)1 Trong khi ăoâ, lõch cuêa ngûúđi Chùm laơi chó coâ ba muđa: Pùl kabo (muđa coâ tiïịng síịm ăíìu tiïn rïìn buöíi ăíìu nùm), tûđ thaâng möơt ăïịn hïịt thaâng tû Chùm (tûâc tûđ thaâng 4 vađ 5 ăïịn thaâng 7 vađ 8 dûúng lõch) vađ lađ muđa gieo haơt; 2) Pùl halim hacan (muđa mûa gioâ) tûđ thaâng nùm ăïịn hïịt thaâng chñn Chùm (tûđ thaâng 8 vađ 9 ăïịn thaâng 12 vađ thaâng 1 dûúng lõch) vađ lađ muđa nûúâc lúân vò luâc nađy nûúâc luô tûđ trïn vuđng nuâi chaêy xuöịng nhiïìu; vađ 3) Pùl pinh- piang (muđa noâng nûơc, muđa trú truơi) tûđ thaâng mûúđi ăïịn hïịt thaâng mûúđi hai (tûâc tûđ thaâng 1 vađ 2 ăïịn thaâng 3 vađ 4 dûúng lõch) vađ lađ muđa gùơt haâi ăaô xong, ruöơng ăíịt con trú göịc raơ; trúđi noâng, cíy coê khöng moơc nöíi thíơm chñ bõ chaây xeâm ăi; vò thïị muđa nađy cođn ặúơc goơi lađ muđa nùưng

Nhû víơy lađ, Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm lađ lïî höơi cuêa thaâng ăíìu nùm, cuêa nhûông ngađy ăíìu cuêa thaâng ăíìu nùm Vađ, theo chuâng töi, Rica Nûkar, xeât vïì thûơc chíịt cuông nhû nguöìn göịc lađ lïî höơi nùm múâi cuêa cû dín lađm nöng nghiïơp, nghôa lađ lïî höơi ăïí chuíín bõ ăoân vađ bûúâc vađo möơt nùm lađm ùn múâi Ngay tïn goơi cuêa muđa ăíìu tiïn cuêa nùm: "Muđa coâ tiïịng síịm ăíìu nùm" ăaô phíìn nađo noâi lïn tñnh chíịt nöng lõch cuêa lïî Rica Nûkar Vađ, sau lïî ăíìu nùm nađy ngûúđi Chùm bùưt ăíìu bùưt tay vađo gieo tröìng

Theo ăiïìu tra cuêa caâc nhađ khoa hoơc vađ cuêa caê baên thín chuâng töi, úê nhûông núi coâ ruöơng hai vuơ, vuơ ăíìu thûúđng gieo cíịy vađo khoaêng thaâng 2, thaâng 3 lõch Chùm (thaâng 5 vađ 6 dûúng lõch), nghôa lađ sau khi sao Rua xuíịt hiïơn möơt thúđi gian Vađ, nhû chuâng töi ăaô trònh bađy

úê trïn, Sao Rua xuíịt hiïơn vađo dõp ăíìu nùm cuêa ngûúđi Chùm vađ ngûúđi Chùm dûơa vađo sûơ xuíịt hiïơn cuêa sao Rua ăïí ăiïìu chónh lõch cuêa mònh Sau lïî höơi Rica Nûkar, khùưp núi, khùưp chöịn trong vuđng cû truâ cuêa ngûúđi Chùm, ăíịt trúđi, thiïn nhiïn vađ con ngûúđi nhû söi ăöơng lïn ăïí vađo vuơ lađm ùn, nhû nhûông cíu ca dao cuêa ngûúđi Chùm mö taê:

"Muđa cađy rùưn rïịt ăíìy ăađn

Ăïịn khi gùơt luâa, hoơ hađng ríịt ăöng"

hoùơc:

"Taơo xe líơp chuöìng nuöi true

Voâc to, sûâc maơnh ăïí sau cíơy nhúđ

Veât mûúng, ngùn ăíơp, ăùưp búđ

Xuýn rûđng bùng nuâi cho nhúđ ăöìng tím"

hay:

"Chúđ cho nûúâc luô, mûa díìm

Ruöơng cađy gieo luâa, ăíịt bíìn tröìng khoai

Tröìng cađ, tröìng mûúâp, bñ ngö

Taơm lođng vûông daơ, ăúơi chúđ luâa khoai"

Vađ, ăiïìu lyâ thuâ nûôa lađ, trûúâc lïî Rica Nûkar ñt ngađy, vađo ngađy thûâ ba tuíìn ăíìu tiïn cuêa thaâng giïng lõch Chùm (lïî Rica Nûkar thûúđng vađo ngađy thûâ nùm, thûâ saâu tuíìn ăíìu) hađng nùm, ngûúđi Chùm lađm lïî Púh bùng yang (lïî khai mûúng ăùưp ăíơp) ăïí xin thíìn linh chûâng giaâm cho cöng viïơc ăöìng aâng trong nùm múâi Lïî nađy ặúơc cuâng

úê caâc thaâp hoùơc caâc ăïìn thúđ

Muơc ăñch cuêa Púh bùng Yang lađ xin thíìn linh cho pheâp dín lađng ặúơc khai kïnh ăùưp ăíơp, chuíín bõ cho vuơ saên xuíịt múâi vađ cíìu xin cho mûa gioâ thuíơn hoađ, cíy cöịi muđa mađng tûúi töịt Tñnh chíịt nöng nghiïơp cuêa Púh bùng Yang coâ thïí ặúơc minh hoaơ bùìng möơt söị chi tiïịt cuêa nghi lïî nađy taơi lùng thúđ nûô thíìn Pö Nûkar (Pö Nûgar) thön Hûôu Ăûâc, xaô Phûúâc Hiïịu, huýơn Ninh Phûúâc, tónh Ninh Thuíơn Nghi lïî do öng Hamua Ia (ngûúđi chuýn lađm lïî nghi gùưn vúâi nöng nghiïơp) tiïịn hađnh

Lïî víơt díng caâc thíìn linh göìm coâ möơt con dï, nùm mím cúm, möơt khay tríìu rûúơu vađ víơt thiïng hay ăöì thúđ cuêa lùng- cíy noô nûúđng lađm bùìng göî tríìm Trong khi lađm lïî, öng thađy Hamua Ia nhaêy muâa, nhuân nhaêy vúâi cíy noô nûúđng thïí hiïơn quan hïơ tñnh giao - hađnh ăöơng mang tñnh phöìn thûơc vúâi yâ nghôa taơo ra moơi sûơ söịng

Sau lïî Rica Nûkar (Rija Nûgar), thúđi tiïịt bùưt ăíìu chuýín: ăaô bùưt ăíìu voơng lïn tiïịng síịm ăíìu nùm vađ ăaô bùưt ăíìu laâc ăaâc coâ nhûông tríơn mûa nhoê Nhûông tríơn mûa ăíìu nùm cuêa ngûúđi Chùm úê vuđng Ninh - Bònh Thuíơn coâ yâ nghôa gíìn giöịng nhû nhûông tríơn "mûa thaâng

Ba lađ hoa ăíịt" cuêa ngûúđi Viïơt úê caâc tónh miïìn Bùưc Thïị nhûng moơi ăiïìu khúêi ăíìu cuêa sûơ chuýín muđa vúâi caâi möịc cuöịi cuđng lađ sao Rua hay Tua Rua xuíịt hiïơn cođn keâo dađi cho ăïịn khi ngöi sao nađy núê xong Vađ khi sao Rua núê xong thò muđa mûa thûơc sûơ múâi ăïịn chûâ cođn trong khi sao nađy núê thò cuông gíìn nhû cíu tuơc ngûô cuêa ngûúđi Viïơt "Tua Rua moơc: vađng cíy, heâo laâ; Tua Rua lùn: chïịt caâ, chïịt töm" Thöng thûúđng, sao Rua xuíịt hiïơn vađo trong thaâng Tû lõch Chùm Vađ, ăïí ăoân muđa mûa, vađo thûúơng tuíìn thaâng Tû (lõch Chùm), ngûúđi Chùm töí chûâc möơt nghi lïî nöng nghiïơp lúân: Yör Yang nghôa lađ lïî cíìu ăaêo

Súê dô ngûúđi Chùm lađm lïî Yör Yang vađo ăíìu thaâng tû vò hoơ tin rùìng vađo quaông thúđi gian nađy caâc sao Tua Rua, sao Cađy vađ sao Thíìn Nöng ăaô "núê" hïịt vađ tûđ thúđi ăiïím nađy trúê ăi coâ thïí cíìy cíịy ặúơc röìi Vađ, nghi lïî cíìu mûa nađy ặúơc töí chûâc taơi böịn ắa ăiïím lađ thaâp Pö Ramï, ăïìn thúđ Pö Inû Nûkar, thaâp Pö Klong Kirai vađ thaâp Pö Díìm vađo hai ngađy gíìn cuöịi cuêa thûúơng tuíìn trùng thaâng 4, keâo dađi tûđ

khoaêng 7 giúđ töịi höm trûúâc ăïịn 2 giúđ chiïìu ngađy höm sau Chuê lïî úê möîi ắa ăiïím trïn lađ möơt võ caê sû (pö sah) cuđng vúâi sûơ tham gia cuêa thíìy Coke (Ön kadhar), öng tûđ (Chamnûmey), öng boâng (Ön Ing), vađ boâng (Muk Pajau)

Nhû nhiïìu nghi lïî ặúơc töí chûâc taơi caâc ăïìn thaâp, lïî Yör Yang bao giúđ cuông bùưt ăíìu bùìng nghi lïî múê cûêa caâc ăïìn thaâp röìi ăïịn lïî tííy úị khu vûơc ăïìn thaâp vađ sau ăíịy lađ díng ăöì cuâng göìm hûúng, hoa, cam, rûúơu, cheđ, xöi, traâi cíy Chó sau khi lađm xong ba lïî thûâc ñt nhiïìu mang tñnh hònh thûâc chung múâi ăïịn nghi lïî ăùơc trûng vađ cuông lađ nghi lïî quan troơng nhíịt cuêa Yör Yang: lïî Pö Yang Apui (tïị thíìn lûêa) taơi Thang chuh Yang Apui (nhađ cuêa thíìn lûêa) Chuê trò lïî nađy cuông víîn lađ öng caê sû (Pö sah) Öng ăoơc nhûông lúđi kinh mang tñnh chíịt phuđ chuâ tûđ cuöịn saâch bùìng laâ buön röìi muâa bùìng caâc ăaơo cuơ cíìm tay nhû chiïịc vođng, caâi íịm ăöìng vađ thanh göî chaơm khùưc thađnh hònh chiïịc thuýìn röìng

Nhûông lïî víơt díng lïn thíìn lûêa, ngoađi caâc ăöì ùn thûâc uöịng, cođn coâ möơt boâ cuêi vađ möơt boâ coê tranh Trong khi thíìy caê sû khíịn tïị, muâa thò thíìy Kadhor tíịu haât thaânh ca, cođn moơi ngûúđi thò díng lïî víơt khíịn vaâi cíìu xin Ăïí tiïịn hađnh nghi lïî, ngûúđi ta ăöịt lûêa taơi thaâp lûêa (núi coâ kiïịn truâc nađy) hay úê khu ăöng bùưc cuêa ăïìn hoùơc thaâp (núi khöng coâ thaâp lûêa) Ngûúđi Chùm quan niïơm rùìng, ăöịt lûêa ăïí cho khoâi bay lïn taơo thađnh míy thađnh mûa

Sau lïî cuâng tïị thíìn lûêa, úê möơt söị núi, nhû taơi ăïìn thúđ Pö Inû Nûkar úê Hûôu Ăûâc, öng thíìy Hmu Ia (thađy cuâng úê caâc lïî thûâc nöng nghiïơp) lađm lïî haơ ăiïìn Öng thađy cuâng Nuk doa olùk (bađ díng rûúơu) ặa möơt ăöi tríu ra ruöơng Taơi ruöơng, öng Hmu Ia cađy ba ặúđng tûúơng trûng, sau ăoâ bađ Muk doa olùk ặa cho öng möơt ñt haơt giöịng ăïí öng gieo tûúơng trûng

Nhû víơy lađ qua phín tñch lõch phaâp, lõch cíy tröìng cuông nhû tñnh chíịt cuêa lïî höơi trong bûâc tranh lïî höơi chung cuêa caâc dín töơc Viïơt Nam vađ Ăöng Nam aâ, chuâng töi nhíơn thíịy lïî höơi Rica Nûkar1 (Rija

Nûgor) cuêa ngûúđi Chùm lađ lïî tïịt ăíìu nùm ăaânh díịu sûơ chuýín muđa Cuông nhû lïî tïịt cuêa ngûúđi Viïơt vađ nùm múâi cuêa ngûúđi Thaâi, ngûúđi Lađo, ngûúđi Khúme, ngûúđi Mianma úê Ăöng Nam aâ, Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm khöng phaêi chó lađ lïî höơi ăíìu nùm thöng thûúđng mađ lađ lïî höơi ăíìu nùm theo nöng lõch gùưn vúâi quaâ trònh saên xuíịt nöng nghiïơp Rica Nûkar vûđa lađ tiïîn nùm cuô ăi, ăoân nùm múâi túâi vađ chuê ýịu vûđa lađ töịng tiïîn muđa khö noâng ăi ăoân muđa mûa túâi ăïí bùưt tay vađo cöng viïơc lađm ùn múâi hay ăïí bûúâc vađo möơt nùm lađm ùn múâi Tñnh chíịt nöng nghiïơp thíơt roô trong lïî höơi Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm Thïị nhûng, caâch töịng tiïîn muđa khö noâng vađ ăoân muđa mûa túâi cuêa ngûúđi Chùm úê Rica Nûkar vûđa coâ nhûông ýịu töị ríịt chung cho lïî höơi nùm múâi cuêa nhiïìu dín töơc úê Viïơt Nam vađ Ăöng Nam aâ vûđa coâ nhûông sùưc thaâi ríịt riïng cuêa ngûúđi Chùm

Nïịu nhû ngûúđi Lađo, ngûúđi Khúme, ngûúđi Thaâi, ngûúđi Mianma khao khaât mong ăúơi mûa túâi bùìng lïî teâ nûúâc vađo nhûông ngađy ăíìu nùm múâi, thò ngûúđi Chùm laơi coâ kiïíu ăoân mûa bùìng nghi thûâc mađ caâc nhađ khoa hoơc goơi lađ hònh thûâc ma thuíơt ngûúơc nghôa lađ lađm möơt ăiïìu ngûúơc vúâi caâi mònh ăang chúđ ăúơi Thay vò phaêi teâ nûúâc vađo nhau ăïí cíìu mûa nhû úê lïî höơi nùm múâi cuêa nhiïìu dín töơc khaâc cuêa Ăöng Nam

aâ, ngûúđi Chùm laơi lađm nhûông lïî thûâc töịng tiïîn moơi sûơ khöng töịt lađnh cuêa nùm cuô ăi, díơp tùưt ăi nhûông cún noâng khö cuêa muđa khö ăi ăïí doơn ặúđng cho nhûông cún mûa túâi

Cuông lađ ăoân muđa mûa túâi ăïí lađm ùn, ngûúđi Chùm ăoân theo kiïíu khaâ riïng biïơt vađ ñt nhiïìu húi laơ Thïị nhûng, ai ăaô tûđng söịng hay ăïịn vuđng ăíịt Ninh Thuíơn -Bònh Thuíơn vuđng khö haơn nhíịt nûúâc ta, thò múâi thíịy ngûúđi Chùm khaât khao coâ mûa nhû thïị nađo, muöịn caâi noâng caâi khö haơn nhanh choâng ra ăi nhû thïị nađo Vò thïị mađ caâi mong, caâi ăúơi muđa mûa cuêa ngûúđi Chùm chûđng nađo ăoâ, theo chuâng töi, lađ maônh liïơt hún so vúâi caâc dín töơc khaâc úê Ăöng Nam AÂ Vađ, ăïí thíịy ăiïìu nađy, chuâng ta haôy xem ăiïơu muâa ăíơp lûêa trong lïî Rica Nûkar cuêa ngûúđi Chùm

LÏÎ HÖƠI ĂUA THUÝÌN

ÚÊ Quaêng Ngaôi, lïî höơi ăua thuýìn cöí truýìn ặúơc töí chûâc úê ba núi: Bònh Chíu (Sa Kyđ), Tõnh Long (Sún Tõnh) vađ úê ăaêo Lyâ Sún Nhûng lïî höơi ăua thuýìn úê Bònh Chíu trïn thuyê trûúđng lađ cuêa Sa Kyđ ặúơc töí chûâc vúâi qui mö nhoê, khöng coâ thuýìn ăua chuýn vađ khöng ặúơc töí chûâc ắnh kyđ nïn noâi ăïịn lïî höơi ăua thuýìn truýìn thöịng úê Quaêng Ngaôi lađ ngûúđi ta noâi ăïịn Tõnh Long vađ Lyâ Sún - möơt úê söng vađ möơt úê biïín

1 Lïî höơi ăua thuýìn úê Tõnh Long

Lađ möơt xaô úê ăöng nam huýơn Sún Tõnh, Tõnh Long nùìm úê taê ngaơn söng Trađ Khuâc, gíìn saât cûêa Ăaơi Cöí Luyô xûa vöịn lađ möơt thûúng caêng chñnh, khaâ síìm uíịt cuêa tónh Quaêng Ngaôi Búêi víơy, bïn caơnh nghïì nöng vúâi ruöơng vûúđn xanh töịt, cû dín Tõnh Long cođn lađm nghïì trïn söịng, biïín Chùưc hùỉn ăoâ lađ lyâ do sinh ra höơi ăua thuýìn coâ tûđ nhiïìu thïị kyê trûúâc Xeât vïì thuyê trûúđng thò ăoaơn söng Trađ Khuâc úê Tõnh Long nûúâc ïm, coâ ăöơ síu trung bònh 2-3 meât, lođng söng phùỉng Phña bùưc Tõnh Long coâ caâc ăöìi nuâi thíịp, phña nam, núi hûôu ngaơn, lađ Cöí Luyô cö thön, vúâi caâc ăöìn Thaơc Sún, Bađn Cúđ Cuđng taơo nïn möơt phong caênh sún thuyê hûôu tònh, möơt khung caênh thiïn nhiïn lyâ tûúêng cho möơt lïî höơi tûng bûđng röơng thoaâng nhû lïî höơi ăua thuýìn

Hađng nùm, cûâ vađo möìng böịn, möìng nùm thaâng Giïng ím lõch, ngûúđi dín ắa phûúng cuông nhû dín úê nhiïìu xaô khaâc keâo vïì Tõnh Long, ặâng chíơt trïn búđ söng maât rûúơi boâng cíy cöí vuô naâo nhiïơt cho höơi ăua thuýìn Thïị nhûng viïơc chuíín bõ cho cuöơc ăua ăaô ặúơc tiïịn hađnh tûđ vađi mûúi ngađy trûúâc Tûđ khoaêng giûôa thaâng chaơp, trong khi

ăang bíơn röơn chuíín bõ ăoân tïịt nguýn ăaân, ngûúđi Tõnh Long ăöìng thúđi cuông sûêa soaơn quýn goâp tiïìn baơc, choơn víơn ăöơng viïn vađ tíơp dûúơt ăïí chuíín bõ cho lïî höơi ăua thuýìn ăíìu xuín Tõnh Long coâ 4 thön (An Löơc, An Ăaơo, Gia Hoađ, Tùng Long), möîi thön hònh thađnh möơt ăöơi ăua göìm trai traâng úê cúô tuöíi 18-35, möîi ăöơi ăua coâ 22 ăađ cöng, thuyê thuê, ặúơc nuöi ùn tíơp vađ phaêi chíịp hađnh ăuâng nöơi quy cuông nhû nhûông ăiïìu cíịm kyơ khaâc

Thuýìn ăua lađ loaơi thuýìn ăùơc biïơt, khöng giöịng thuýìn thûúđng, vúâi daâng thon vađ dađi ăïí haơn chïị töịi ăa lûơc caên cuêa nûúâc Khi ăoâng thuýìn, ngûúđi ta phaêi choơn ngađy lađnh thaâng töịt Thuýìn ăoâng xong, ặúơc trang trñ ăeơp, tûđ ăíìu ăïịn ăuöi trang trñ theo hònh con víơt trong tûâ linh Böịn thön trong xaô möîi thön coâ möơt thuýìn ăua, ặúơc trang trñ theo hònh Long (röìng), Ly (lín), Qui (ruđa), Phuơng (phûúơng) Hiïín nhiïn, thuýìn ăua gùưn vúâi tñn ngûúông cuêa nhín dín vađ ặúơc thúđ úê am miïịu cuêa thön, hađng nùm, ăïịn kyđ ăua múâi ặúơc lađm lïî haơ thuêy, coâ cúđ, tröịng röơn rađng vađ khi ăua xong laơi ặa vïì am miïịu cuđng vúâi thuê tuơc nhû víơy Trûúđng ăua coâ töíng diïơn tñch khoaêng 60.000m2 vúâi chiïìu dađi 500 meât, röơng 120 meât (chia lađm 4 ö, möîi ö röơng 30meât) cho 4 thuýìn ăua Sau khi böịc thùm, ăöơi trûúêng ăöơi ăua thuýìn vïì coơc tiïu qui ắnh ăïí chuíín bõ sùĩn sađng khi coâ lïơnh xuíịt phaât

Trong möîi thuýìn ăua coâ 15 ăađ cöng, thuyê thuê, mùơc ăöìng phuơc vađ úê tíịt caê caâc thuýìn ăïìu chñt khùn ăoê Khi coâ lïơnh xuíịt phaât, caâc thuýìn líơp tûâc lao lïn Tiïịng tröịng giuơc liïn höìi, tiïịng reo hođ vang díơy úê hai bïn búđ söng, nhûông chiïịc noân huú lïn cao cöí vuô, taơo nïn möơt khöng khñ tûng bûđng naâo nûâc Möîi líìn ăua göìm 8 vođng vúâi 4 km, chia thađnh hai ăúơt ăua, khoaêng giûôa 2 ăúơt ăua lađ thúđi gian nghó giaêi lao ăïí ăađ cöng, thuyê thuê líịy laơi sûâc Caâch tñnh ăiïím lađ thuýìn vïì nhíịt ặúơc 10 ăiïím, thuýìn vïì thûâ nhò ặúơc 8 ăiïím, thuýìn vïì ba 6 ăiïím, thuýìn vïì cuöịi cuđng 4 ăiïím Töíng cöơng caê 2 ngađy ăua tađi, thuýìn nađo coâ söị ăiïím cao nhíịt seô giađnh phíìn thùưng vađ caâc thuýìn khaâc cuông tuyđ theo söị ăiïím ăaơt ặúơc mađ xïịp haơng nhò, ba, tû Ngađy höơi ăua thuýìn

úê Tõnh Long thíơt sûơ lađ möơt höơi vui xuín lađnh maơnh, tûng bûđng naâo nûâc cuêa cû dín caê möơt vuđng ăíịt

2 Lïî höơi ăua thuýìn Lyâ Sún

Lïî höơi ăua thuýìn truýìn thöịng úê ăaêo Lyâ Sún coâ nhûông neât tûúng ăöìng nhûng ăöìng thúđi cuông coâ nhûông neât dõ biïơt so vúâi lïî höơi ăua thuýìn úê Tõnh Long Theo caâc thû tõch cöí, thò ngûúđi Viïơt ra khíín hoang líơp íịp úê Lyâ Sún vađo ăíìu thïị kyê XVII, muöơn hún ñt nhíịt möơt thïị kyê so vúâi úê ăíịt liïìn Trong gia phaê cuêa caâc dođng hoơ ăíìu tiïn ra khai phaâ ăaêo, thò hoơ tûđ ăíịt liïìn Quaêng Ngaôi ra khai phaâ, chûâ khöng phaêi trûơc tiïịp tûđ Bùưc vađo ăaêo Gia phaê cuêa nhiïìu dođng hoơ nađy cođn cho biïịt, nhiïìu ngûúđi coâ göịc tûđ Húị, vađo Quaêng Ngaôi ắnh cû úê Rûđng Lùng, sau chuýín xuöịng vuđng Tõnh Long, Tõnh Chíu, Tõnh Kyđ bíy giúđ, trûúâc khi ra ắnh cû úê ăaêo Nhû víơy, lïî höơi ăua thuýìn úê Lyâ Sún coâ thïí ăaô coâ möịi quan hïơ nađo ăoâ vúâi lïî höơi úê Tõnh Long, hoùơc xa hún nûôa, lađ Húị

Theo vùn tïị cuâng "baât töí" (8 võ töí) vađ "thíịt töơc" (7 võ tiïìn hiïìn), thò lïî höơi ăua thuýìn úê Lyâ Sún bùưt ăíìu tûđ nùm 1826, nghôa lađ trïn

100 nùm sau khi nhûông ngûúđi Viïơt ăíìu tiïn ra ắnh cû úê ăaêo Ăiïìu nađy khöng coâ gò lađ khoâ hiïíu Phaêi coâ möơt thúđi gian líu dađi dađnh cho viïơc khai khíín, öín ắnh chöî úê, dín söị phaât triïín ăuê ăöng, ngûúđi ta múâi coâ thïí töí chûâc möơt lïî höơi cöơng ăöìng qui mö, ăođi hoêi nhiïìu cöng cuêa cuông nhû trònh ăöơ nghïơ thuíơt cao nhû ăua thuýìn

Lïî höơi ăua thuýìn úê Lyâ Sún coâ thïí xuíịt hiïơn sau lïî höơi ngûúđi Tõnh Long, cuông khöng thïí thu huât nhiïìu ngûúđi úê vuđng khaâc ăïịn nhû Tõnh Long, vò Lyâ Sún lađ möơt ăaêo nhoê, caâch ăíịt liïìn 25 km nhûng chùưc chùưn viïơc ăua thuýìn úê ăíy coâ quy mö vađ qui cuê hún nhiïìu Lyâ Sún coâ 2 ăún võ hađnh chñnh ngang nhau lađ 2 xaô trûúâc kia lađ Bònh Vônh vađ Bònh Yïịn, sau líơp huýơn ăöíi laơi lađ Lyâ Vônh vađ Lyâ Haêi) vađ möîi xaô ăïìu hònh thađnh 4 thuýìn, ăuê böơ "tûâ linh" (long, ly, qui, phuơng)

Caâc thuýìn cuông ăùơt úê núi am miïịu ăïí thúđ cuâng: úê xaô Lyâ Vônh, thuýìn long thúđ taơi miïịu Hoađ Lín, thuýìn phuơng taơi lùng Cöìn, thuýìn ly taơi Dinh chađm, thuýìn qui úê lùng Nghôa Tûơ úê xaô Lyâ Haêi, thuýìn long thúđ úê lùng Cöìn, thuýìn ly ăùơt úê Trung Hoađ, thuýìn qui úê Trung Yïn, thuýìn phuơng úê dinh Tam Toađ Cuông nhû úê Tõnh Long, thuýìn ăua úê Lyâ Sún coâ daâng thon dađi, ngang núi röơng nhíịt 1,4 meât, dađi 9,5 meât; trûúâc kia thuýìn ặúơc lađm bùìng khung göî, mï tre (tíịt nhiïn coâ traât ăíìu raâi); sau nađy mï tre ặúơc thay bùìng mï nhöm hoùơc ăuya ra, vûđa baêo quaên ặúơc líu, vûđa ăúô ặúơc sûâc caên cuêa nûúâc hún Trïn thuýìn caâc phíìn ặúơc trang trñ cöng phu hún úê sûơ chaơm khùưc (chûâ khöng chó veô nhû úê Tõnh Long) Khi ghe ặúơc ặa ăi haơ thuyê, ngûúđi ta cuông töí chûâc cíìu cuâng vađo ăïm trûúâc, saâng súâm trûúâc khi ăua vađ sau khi ăua, ăïí taơ ún töí tiïn vađ caâc võ thíìn linh

Hađng nùm vađo rùìm thaâng Baêy, cuâng tïị caâc võ tiïìn hiïìn, ngûúđi ta cuông töí chûâc ăua thuýìn, nhûng chuê ýịu víîn lađ ăua thuýìn vađo dõp ăíìu xuín, keâo dađi 4 ngađy, tûđ möìng 4 ăïịn möìng 8 thaâng Giïng ím lõch Möîi thuýìn ăua coâ tûđ 18 ăïịn 20 ngûúđi, trong ăoâ coâ ngûúđi Ăíơp then (cođn goơn lađ laâi nhõp) vađ Töíng laâi (ăöơi trûúêng)

Cuông nhû úê Tõnh Long, möîi thuýìn ăua úê Lyâ Sún ăïìu coâ möơt ăöìng phuơc riïng tuđy thñch, nhûng bao giúđ caâc víơn ăöơng viïn cuông chñt khùn ăoê trïn ăíìu Caâch tñnh ăiïím ăua cuông tûúng tûơ nhû úê Tõnh Long, tuy nhiïn trûúđng ăua úê ăíy dađi hún (tûđ 800 ăïịn 1000 meât) vađ keâo dađi ngađy gíịp ăöi úê Tõnh Long Tíịt nhiïn, sûơ thùưng baơi trong cuöơc ăua tuđy thuöơc úê toađn ăöơi, úê sûơ khoeê maơnh, deêo dai cuêa caâc thađnh viïn trong ăöơi; nhûng úê ăíy khöng thïí khöng kïí ăïịn ngûúđi laâi nhõp vađ töíng laâi Ngûúđi laâi nhõp ặâng úê giûôa thuýìn, giûô möơt troơng traâch lúân, lađ phaêi duđng then (thanh tre) ăaânh nhõp roô to ăïí caâc thuýìn viïn búi ăuâng theo nhõp Nhiïơm vuơ cuêa ngûúđi ăaơp then nùơng nïì úê chöî, phaêi ặâng úê giûôa thuýìn, giûô ặúơc thùng bùìng vađ phaêi bùìng sûâc voâc mađ liïn tuơc ăaânh nhõp Nhõp ăaânh thûa quaâ thò thuýìn ăi chíơm, nhùơt quaâ coâ thïí lađm caâc thuýìn viïn ăuöịi sûâc, nhõp khöng ăïìu thò díîn ăïịn chúơch choaơc Möơt khi nhõp ăaô vûđa mađ coâ thuýìn viïn khöng theo

ăuâng nhõp, gíy lûơc caên thò phaêi kõp thúđi phaât hiïơn ăïí thay bùìng ngûúđi khaâc Töíng laâi lađ ngûúđi ặâng úê cuöịi thuýìn quan saât ăïìu khùưp, ăöìng thúđi ăaêm ặúng nhiïơm vuơ laâi thuýìn Thuýìn ăua úê biïín coâ ăùơc ăiïím lađ thuêy truúđng khöng ïm nhû úê söng, búêi víơy, töíng laâi vûđa phaêi nhùưm thùỉng ăïịn cöơt tiïu, ăöìng thúđi phaêi lûúơn traânh soâng Ăïịn giaâp coơc tiïu röìi phaêi beê laâi thïị nađo ăoâ ăïí khöng phaêi míịt cöng vođng röơng, laơi khöng quaâ gíịp thuýìn dïî bõ chođng chađnh vađ nhoơc cöng sûâc cuêa thuýìn viïn

Caâch quýn goâp ăïí töí chûâc höơi ăua thuýìn cuông tûúng tûơ nhû úê Tõnh Long, nhûng viïơc tíơp dûúơt ăïí chuíín bõ ăua laơi hoađn toađn khaâc Nïịu nhû ăïí bûúâc vađo cuöơc ăua chñnh thûâc, caâc thuýìn viïn úê Tõnh Long phaêi boê ra nhiïìu ngađy tíơp dûúơt, thò úê ăíy chó cíìn vađi ba ngađy Khi caê ăöơi tíơp luýơn, ăöơi trûúêng seô xem xeât mûơc ghe ăïí coâ thïí thay thuýìn viïn cho vûđa, mûơc ghe v ûđa röìi thò tíơp cho nhõp nhađng vađ quen tay Súê dô chó cíìn ñt ngađy tíơp luýơn búêi nhûông ngûúđi tham gia ăua thuýìn ăïìu lađ nhûông ngûúđi hađng ngađy ăaânh bùưt caâ trïn biïín, ríịt thöng thaơo vúâi nghïì ăi biïín

Tuy khöng thu huât ặúơc dín nhiïìu ắa phûúng khaâc ăïịn, nhûng ăïí ăöíi laơi, nhûông ngađy ăua thuýìn thíơt sûơ lađ nhûông ngađy höơi cuêa ngûúđi dín toađn ăaêo Cuđng vúâi tiïịng tröịng giuơc, cúđ phíịt lađ tiïịng reo hođ vang díơy suöịt doơc búđ biïín, trong nhûông ngađy ăíìu xuín khiïịn khöng khñ ùưng lùơng hađng ngađy ăaô hoađn toađn ặúơc xua tan, thay vađo ăoâ lađ niïìm vui tûúi, phíịn chíịn Ngûúđi ta tin rùìng nhûông thuýìn ăua thùưng cuöơc thò viïơc lađm ùn trong nùm seô ặúơc khíịm khaâ, phaât ăaơt vađ gùơp nhiïìu may mùưn

Lúâp tñn ngûúông xa xûa cuêa lïî höơi ăua thuýìn coâ thïí lađ tñn ngûúông thúđ mùơt trùng, nïịu cíìn tòm úê möơt tíìng síu hún seô lađ tñn ngûúông thúđ thíìn biïín, nhûng hiïơn taơi, lúâp tñn ngûúông íịy ăaô nhaơt nhoađ Vò víơy, trïn laât cùưt ăöìng ăaơi, lïî höơi ăua thuýìn chó cođn lùưng ăoơng niïìm tin tñn ngûúông cuêa ngûúđi dín

Lïỵ hưåi àua thuyïìn hâng nùm úã Tõnh Long vâ Lyá Sún, ngoâi nhûäng yá nghơa nhû àậ nối, côn lâ núi têåp luyïån vâ thûã thấch sûå dễo dai, rên luyïån yá chđ, kđch thđch con ngûúâi phêën àêëu vûún lïn lâm ùn, xêy dûång qụ hûúng giâu àểp

HÖƠI ĂÖÍ GIAĐN Hùìng nùm vađo ngađy rùìm thaâng 7, nhín dín huýơn An Nhún thûúđng ăöí vïì lađng An Thaâi, huýơn An Nhún, tónh Bònh Ăõnh ăïí dûơ lïî

Vu Lan - baâo hiïịu cuêa nhađ Phíơt – xem haât böơi vađ nhûông cuöơc thi tađi Cuông nhû nhiïìu chuđa khaâc úê Viïơt Nam, vađo dõp nađy nhađ chuđa trong lïî cuâng cö höìn, xaâ töơi vong nhín, thûúđng dûơng raơp lađm chay (tûâc líơp ăađn cíìu nguýơn cho moơi oan höìn ặúơc siïu thoaât), töí chûâc haât böơi caê ngađy vađ ăïm Ngađy rùìm thaâng 7 cuông lađ tïịt Trung nguýn cuêa ăaơo Laôo Caênh nhađ chuđa múê höơi ăoân khaâch thíơp phûúng vađo dõp nađy ăaô ặúơc phaên aânh trong cíu ca dao xûa:

Ăöìn rùìng An Thaâi, chuđa Bađ

Lađm chay, haât böơi ăöng ăađ quaâ ăöng

Ăađn bađ cho chñ ăađn öng,

Xem xong ba Ngoơ, laơi tröng Ăöí giađn

Nhû ta biïịt, haât böơi (cođn goơi lađ haât tuöìng), vöịn lađ möơt loaơi hònh nghïơ thuíơt cung ằnh cuêa nho sô, nhûng khi vađo ăïịn ăíịt Nam Trung Böơ, ăaô nhanh choâng trúê thađnh möơt thûâ nghïơ thuíơt bònh dín ặúơc ýu chuöơng tûđ giađ ăïịn treê, mađ ăíịt Bònh Ăõnh lađ caâi nöi tiïu biïíu cuêa nghïơ thuíơt nađy, tûđng saên sinh ra nhiïìu taâc giaê kõch baên vađ nhûông "öng bíìu" nöíi tiïịng Ngûúđi ta mï haât böơi ăïịn mûâc hïî nghe tiïịng tröịng chíìu doâng lïn lađ moơi ngûúđi raơo rûơc, naâo nûâc "Tai nghe tröịng chiïịn,

tröịng chíìu, xïịp ba miïịng keơo löơn ăíìu, löơn ăuöi"

Nhûng sûâc híịp díîn cuêa höơi chuđa Bađ khöng chó úê chöî coâ "lađm chay, haât böơi" mađ cođn vò möơt lyâ do khaâc lađ höơi ặúơc töí chûâc ngay núi

maênh ăíịt giađu truýìn thöịng thûúơng voô: Lađng An Thaâi An Thaâi thuöơc huýơn An Nhún, lađ lađng voô tûđng saên sinh ra nhûông voô sû vađ voô sô xuíịt sùưc cuêa ăíịt Bònh Ăõnh Dô nhiïn vađo nhûông dõp höơi heđ, viïơc töí chûâc thi ăíịu cön, quýìn lađ tiïịt muơc khöng thïí thiïịu ặúơc vïì dûơ höơi, cuông lađ dõp ăïí caâc mön ăïơ thùm viïịng, gùơp laơi baơn beđ ăöìng khoaâ, ăöìng mön vađ cuông lađ dõp ăïí caâc voô sô thûê tađi cao thíịp trïn voô ăađi

Ăùơc biïơt úê ăíy, cuđng vúâi höơi chuđa cođn coâ höơi Ăöí giađn khaâ híịp díîn, tûđng mang ăíơm díịu íịn nhiïìu cuöơc tranh tađi söi ăöơng cuêa caâc lođ voô trong vuđng cuông nhû sûơ thñch thuâ ăöịi vúâi ngûúđi xem Nïịu nhû ăi dûơ höơi chuđa Bađ mađ chó xem lađm chay, lađm höơi khöng thò chûa ăuê, chûa thíơt thoaê maôn, mađ phaêi xem caê cuöơc tranh tađi trong höơi Ăöí giađn cuêa caâc voô sô

Ngûúđi ta thiïịt líơp möơt sín khíịu ngoađi trúđi, diïơn tñch heơp hún sín khíịu thûúđng, nhûng chiïìu cao thò gíịp nhiïìu líìn, khoaêng mûúđi meât, bùìng tre, göî giöịng nhû möơt chođi phaât tin úê nöng thön thûúđng thíịy trûúâc ăíy thúđi khaâng chiïịn, trïn ăoâ ngûúđi ta ăùơt ăađn cuâng thíìn göìm hûúng, hoa, trađ, quaê vađ möơt heo quay ăïí nguýn con, khoaêng ăöơ mûúđi lùm, vađi chuơc kilö

Sau nhûông nghi thûâc cuâng lïî cöí truýìn nhû thûúđng thíịy úê caâc lïî höơi lađng qú, võ chuê tïị trïn giađn cao, phaât lïơnh nöíi 3 höìi chiïng tröịng, baâo hiïơu cuöơc tranh tađi sùưp sûêa diïîn ra Luâc nađy, úê bïn dûúâi ăaâm ăöng trúê nïn xön xao, röơn rõp Nhûông ngûúđi ýịu, ngûúđi giađ, phuơ nûô vađ treê con thò daôn ra vođng ngoađi ăïí cho nhûông voô sô vađ nhûông ngûúđi khoeê tranh nhau vađ cuông tiïơn ăïí xem Cođn nhûông ngûúđi tham gia tranh tađi thò trong tû thïị sùĩn sađng, mùưt hûúâng vïì phña giađn cao, chúđ ăúơi Böîng trïn ăađi cao, võ chuê tïị - thûúđng trûúâc ăíy cuông lađ ngûúđi gioêi voô - bï con heo quay tûđ trïn ăađn cuâng quay ra phña ăaâm ăöng bïn dûúâi, röìi duđng caê sûâc maơnh, tung con heo ra xa ăïí rúi xuöịng ăíịt Ăoâ lađ giíy phuât cùng thùỉng nhíịt seô quýịt ắnh quađ thûúêng ăoâ rúi vađo tay

ai Caâc voô sô tađi nghïơ cao, phi thín lïn ăoân líịy con heo tûđ trïn cao, nhûng röìi phaêi luöìn laâch, lao ra khoêi ăaâm ăöng, mang con heo quay

chaơy vïì ắa ăiïín an toađn ăaô ắnh tíịt nhiïn, möîi nhoâm tranh tađi ăaô coâ phín cöng ngûúđi baêo vïơ, caên ngùn nhûông ăöịi thuê lúơi haơi khaâc coâ thïí giíơt laơi ngay trïn tay Trong cuöơc tranh tađi nađy, caâc voô syô duđng tíịt caê ngoân voô, chiïịn thuíơt khön ngoan ăïí giađnh chiïịn thùưng vïì mònh Theo tuơc lïơ con heo quay chiïịn lúơi phíím nađy ặúơc ăem xeê ra ăïí khao chung cho tíịt caê nhûông voô sô cuđng coâ mùơt trong cuöơc tranh tađi nađy Nhûông voô sô, hay lađng voô coâ ngûúđi giađnh ặúơc phíìn thùưng ặúơc moơi ngûúđi hoan nghïnh vađ nïí troơng vađ hoơ tin rùìng nùm íịy hoơ seô gùơp hïn vò ặúơc "löơc cuêa thíìn" thûúđng thò nhûông lođ voô úê An Thaâi vađ huýơn Bònh Khï hay giađnh ặúơc võ trñ ăoâ Vò víơy múâi coâ cíu: "Tiïịng

ăöìn An Thaâi, Bònh Khï, nhiïìu tay voô sô coâ nghïì tranh heo" Heo ăíy lađ

heo quay, víơt cuâng thíìn trong ngađy höơi YÂ nghôa cuêa cuöơc thi tađi nađy

khöng nùìm trong giaâ trõ víơt chíịt cuêa moân quađ giađnh ặúơc mađ úê giaâ trõ tinh thíìn, ặúơc thïí hiïơn qua tađi nghïơ cuêa nhûông ngûúđi dûơ cuöơc vúâi chöî ặâng danh dûơ trong lađng voô

Höơi Ăöí giađn lađ möơt cuöơc tranh tađi lyâ thuâ vađ híịp díîn cuêa möơt vuđng qú giađu tinh thíìn thûúơng voô ặúơc kïịt húơp möơt caâch hađi hoađ vúâi ngađy höơi chuđa theo truýìn thöịng dín gian: rùìm thaâng baêy

LÏÎ HÖƠI ĂÍÌM Ö LOAN Nùìm trong ắa phíơn huýơn Tuy An tónh Phuâ Yïn coâ möơt ăíìm nûúâc lúơ mang tïn möơt loađi chim - ăíìm Ö Loan Ăûâng trïn ăeđo Quaân Cau thuöơc Quöịc löơ I nhòn xuöịng coâ thïí thíịy thïị ăíịt phña nam ăíìm Ö Loan giöịng nhû con phûúơng hoađng ăang saêi caânh Cođn nhòn trïn baên ăöì, ăíìm Ö Loan laơi giöịng nhû möơt con thiïn nga ăang thong thaê bay Möơt choât caânh cuêa noâ lađ vuđng ăíịt Tín Hoađ, choât caânh kia lađ vuđng ăíịt Hađ Yïịn, Phuâ Sún, ăuöi úê Phuâ Tín Nhûông cûêa ăíìm ra biïín y hïơt nhûông chiïịc löng ngùưn xoeđ ra Cöí chim vûún cao tûđ Tín Quy ăïịn Phuâ Lûúng Moê chim "möí" vađo chín nuâi

Ăíìm Ö Loan röơng 1200 ha, gíìn nhû nùìm loơt trong ăíịt liïìn, tiïịp giaâp vađ nùìm trong caâc xaô An Cû, An Thaơch, An Hiïơp, An Hoađ, An Haêi, An Ninh, thõ tríịn Chñ Thaơnh Ăùơc saên nöíi tiïịng cuêa ăíìm Ö Loan tûđ xûa ăïịn nay lađ sođ huýịt Ăíìm Ö Loan ăaô ăi vađo lõch sûê khaâng chiïịn chöịng thûơc dín Phaâp xím lûúơc, lađ núi gùưn vúâi tïn tuöíi vađ chiïịn cöng cuêa Lï Thađnh Phûúng (1885-1887) vađ nhín dín Phuâ Yïn:

Ö Loan nûúâc lùơng nhû túđ

Thûúng ngûúđi chiïịn sô dûơng cúđ Cíìn Vûúng

Traêi bao göịi ăíịt nùìm sûúng

Möơt lođng vò nûúâc nïu gûúng anh huđng

Nhûông cíu ca tûđ bao ăúđi nay truýìn tuơng trong dín gian núi ăíy cođn hún nhûông tíịm bia ăaâ khùưc ghi díịu son choâi loơi ăoâ cuêa lõch

sûê vuđng ăíịt nađy Caênh víơt Ö Loan cađng hûôu tònh hún khi cûâ möîi ăöơ xuín vïì vađo ngađy 7 thaâng giïng nhûông ngûúđi dín chađi núi ăíy laơi töí chûâc lïî höơi tûng bûđng, naâo nhiïơt vúâi nhiïìu hoaơt ăöơng phong phuâ mang ăíơm chíịt vùn hoaâ vuđng söng nûúâc Tuy An - Phuâ Yïn, mađ ăùơc sùưc nhíịt lađ höơi ăua thuýìn töí chûâc ngay trïn mùơt ăíìm Ö Loan, thu huât khöng chó ngûúđi dín trong vuđng mađ caê ăöng ăaêo du khaâch Tuy Hoađ ra, Söng Cíìu vađo Höơi ăua thuýìn ăíìm Ö Loan lađ lïî höơi múâi hònh thađnh trong nhûông nùm gíìn ăíy, trïn cú súê caâc cuöơc ăua thuýìn trong lïî cíìu ngû cuêa ngûúđi dín vuđng biïín Phuâ Yïn

Lïî höơi ăíìm Ö Loan coâ tñnh chíịt truýìn thöịng mang neât ăùơc trûng cuêa vùn hoaâ dín gian vuđng duýn haêi miïìn Nam Trung böơ cuêa ngûúđi Viïơt, múâi öín ắnh vađo khoaêng 300 ăïịn 400 nùm trúê laơi ăíy, chuê ýịu cuêa cû dín söịng bùìng nghïì tröìng troơt, chùn nuöi, ăaânh bùưt haêi saên Lïî höơi ăíìm Ö Loan coâ neât riïng vïì vuđng söng nûúâc Tuy An - Phuâ Yïn, song cuông mang nhûông neât chung cuêa vùn hoaâ dín gian Viïơt Nam

Lïî höơi ăíìm Ö Loan khöng chó ăún thuíìn lađ viïơc töí chûâc vui chúâi giaêi trñ trong ngađy xuín, mađ ngûúđi xûa cođn gùưn vađo ăoâ nhiïìu yâ niïơm nhû: tñn ngûúông, thúđ caâc thíìn, phaên aânh ăúđi söịng lao ăöơng saên xuíịt nöng nghiïơp, sûơ khai thaâc kinh tïị tûơ nhiïn úê vuđng ăíìm, höì cíìu mong cho caâc hoaơt ăöơng tröìng troơt, chùn nuöi, sùn bùưn ăaơt kïịt quaê töịt ăeơp vađo möơt nùm múâi ăïịn

Lïî höơi ăíìm Ö Loan xûa diïîn ra trong khöng gian thön daô, thađnh phíìn tham dûơ göìm: nöng dín, ngû dín, thúơ thuê cöng, cû dín khai thaâc kinh tïị tûơ nhiïn, quùng chađi, keâo lûúâi, ăaânh bùưt töm caâ Trûúâc ăíy, lïî höơi ặúơc töí chûâc úê thön Phuâ Tín, xaô An Cû, huýơn Tuy An Khöng gian cuêa lïî höơi úê hai bïn búđ khuâc quanh cuêa ăíìm Xung quanh ăíìm röơng lúân lađ ăöìi nuâi bao boơc, non nûúâc hûôu tònh vađ trïn mùơt ăíìm, nûúâc "thaên nhiïn" phùỉng lùơng

Phûúng tiïơn thûơc hiïơn lïî höơi lađ: thuýìn, ghe, xuöìng, chađi, lûúâi, trïn möơt söị ghe lúân trang trñ röìng phûúơng, trang nghiïm, tön kñnh Caâc trođ chúi diïîn ra trong lïî höơi xûa lađ quùng chađi ăaânh caâ, múê mùưt bùưt võt, búi chađi (nam nûô), búi böơ (nam nûô), muâa, haât böơi Phíìn lúđi lađ ngön ngûô dín gian Phíìn nhaơc coâ tröịng, keđn, ăúđn cođ, gíơy goô Ngoađi

ra cođn coâ víơt voô vađ möơt söị hoaơt ăöơng vui chúâi khaâc Lïî víơt díng cuâng thíìn linh bao göìm: nhang hoa, xöi, cheđ, chuöịi, thõt heo, thõt gađ Lïî höơi cođn thïí hiïơn möơt ăiïìu coâ yâ nghôa cú baên lađ: cû dín muöịn thïí hiïơn tñn ngûúông cuêa mònh trong quan niïơm trúđi - ăíịt - söng - biïín qua caâc võ thíìn quanh vuđng: thíìn biïín, thíìn ăíìm (Nam ăaơi haêi vûúng), thíìn söng (hađ baâ) cuđng hïơ thöịng thuyê thíìn, haêi thíìn (höơi ăöìng) Ngûúđi ta lađm caâc bađi vùn tïị (do thíìn vùn ăoơc) biïíu thõ sûơ tin tûúêng ngûúông möơ tûơ nhiïn (trúđi - ăíịt - gioâ - mûa) cíìu cho gioâ ýn, biïín lùơng, caâ töm nhiïìu, cíìu cho con ngûúđi ặúơc an toađn khi lađm nghïì

Theo diïîn trònh phaât triïín cuêa lõch sûê, lïî höơi ăíìm Ö Loan ặúơc böí sung nhiïìu hoaơt ăöơng múâi; mùơc duđ víîn gùưn liïìn vúâi hoaơt ăöơng lao ăöơng saên xuíịt, vúâi tñnh dín töơc, tñnh truýìn thöịng, tñnh dín daô, song ăaô mang thïm mađu sùưc hiïơn ăaơi ăaâp ûâng ýu cíìu vađ muơc ăñch cuêa cuöơc söịng Vađ tuyđ theo hoađn caênh cuêa tûđng nùm mađ viïơc töí chûâc lïî höơi coâ quy mö khaâc nhau

Tûđ sau nùm 1975, ăíịt nûúâc thöịng nhíịt, dín töơc ăöơc líơp, neât ăeơp cuêa lïî höơi muđa xuín laơi vïì vúâi ngûúđi dín Phuâ Yïn Hađng nùm, úê huýơn Tuy An töí chûâc lïî höơi, coâ böí sung thïm nhiïìu hoaơt ăöơng vùn hoaâ vùn nghïơ phong phuâ sinh ăöơng, híịp díîn, thi ăua thuýìn, thi boâng nûúâc, boâng ăaâ, vïì ăïm biïíu diïîn thú, ca nhaơc, haât böơi mađ ngûúđi biïíu diïîn lađ caâc nghïơ nhín thön daô quanh vuđng Ăïm cađng vïì khuya, khöng khñ cuöơc vui cađng söi ăöơng

Ngađy nay, phíìn lïî, bađi vùn tïị cuêa thíìy vùn ặúơc thay bùìng bađi diïîn vùn cuêa chñnh quýìn do ban töí chûâc ăoơc Nöơi dung gùưn liïìn vúâi ăúđi söịng vùn hoaâ - kinh tïị - xaô höơi, phíìn höơi böí sung nhiïìu hoaơt ăöơng

híịp díîn chûâa ặơng nhiïìu yâ nghôa khiïịn noâ trúê thađnh neât ăeơp cuêa truýìn thöịng vùn hoaâ Phuâ Yïn

HÖƠI DINH THÍÌY Hađng nùm, cûâ vađo caâc ngađy 15 vađ 16 thaâng 9 ím lõch, thõ xaô Hađm Tín (Thuíơn Haêi) böîng trúê nïn tíịp níơp laơ thûúđng, vò dín chuâng moơi núi keâo nhau túâi hađnh hûúng taơi Dinh Thíìy

Dinh Thíìy lađ möơt ngöi dïìn nùìm giûôa möơt khu rûđng caâch tónh lyơ Bònh Tuy vađo khoaêng 12 cíy söị vïì hûúâng tíy bùưc Ăïìn göìm ba toađ nhađ kiïịn truâc theo löịi xûa vúâi möơt veê cöí kñnh, trang nghiïm íín níịp dûúâi nhûông taân cíy cöí thuơ Phong caênh tônh mõch, ai bûúâc túâi ăíy cuông nhû caêm thíịt sûơ thiïng liïng cuêa núi thúđ tûơ, lođng suđng baâi cađng tùng vúâi sûơ tin tûúêng úê sûâc huýìn bñ vö hònh cuêa Thíìy

Thíìy lađ võ ặúơc thúđ phuơng taơi dinh Tiïíu sûê Thíìy túâi nay chûa

ai biïịt cùơn keô, tuy nhiïn ríịt nhiïìu giai thoaơi vïì Thíìy ăaô ặúơc lûu truýìn Höơi Tam Quy, phuơ traâch viïơc phuơng tûơ Thíìy ăaô thu thíơp nhûông cíu chuýơn truýìn khííu, íịn hađnh vađ phaât cho khaâch trííy höơi

Theo tađi liïơu nađy, Thíìy sinh vïì thúđi chuâa Nguýîn Phuâc AÂnh (vua Gia Long sau nađy) taơi lađng La Qua, phuê Ăiïơn Bađn, tónh Quaêng Nam

Thíìy coâ Thñm saânh ăöi, Thñm sinh taơi lađng Yïịn Nï cuđng tónh Luâc thiïịu thúđi, Thíìy ăaô tûđng buât nghiïn ăeđn saâch, nhûng söị Thíìy líơn ăíơn vïì khoa cûê, míịy khoa chùỉng ăíơu, tuy hoơc hađnh ríịt khaâ Buöìn vò cûê nghiïơp laêo ăaêo lúơi danh, Thíìy tûđ boê saâch ăeđn, theo hoơc ăaơo ăïí giuâp ăúđi

Suöịt trong míịy nùm söịng úê ăíịt Quaêng, Thíìy ăem sûơ hiïíu biïịt cuêa mònh ra cûâu dín ăöơ thïị bùìng caâch chûôa bïơnh vađ daơy ngûúđi theo lïî nghôa

Röìi möơt biïịn cöị xaêy ăïịn Vua Tûơ Ăûâc ăaô ăñch thín vïì lađng La Qua xûê aân vađ kïịt töơi Thíìy phaêi chõu Tam ban triïìu ăiïín

Trûúâc dín lađng vađ vùn voô baâ quan Thíìy vađ Thñm ăaô duđng luơa ăiïìu biïịn thađnh röìng ăoê (1) bay vïì phûúng Nam laânh naơn Röìng bay vïì ăïịn Tam Tín (quíơn lyơ Hađm Tín ngađy nay, ngoâ xuöịng thíịy phong caênh ăeơp Thíìy cho röìng haơ xuöịng vađ söịng úê núi ăíy vúâi dín lađng cho ăïịn khi qua ăúđi

Cuông nhû khi söịng úê Quaêng Nam, taơi ăíy Thíìy laơi tiïịp tuơc viïơc cûâu giuâp ngûúđi ăúđi vađ döịc lođng hoơc ăaơo Ngađy nay, taơi Hađm Tín dín chuâng thûúđng nhùưc ăïịn cöng ún cuêa Thíìy: cûâu ngûúđi trong cún hoaơn naơn, cho thuöịc men, giuâp gaơo trong nùm ríịt muđa vađ nhíịt lađ khuýịn thiïơn daơy dín theo lađnh laânh aâc

Vúâi cöng ún íịy, dín chuâng Tam Tín ríịt kñnh mïịn Thíìy vađ Thñm, xûng hö goơi tön lađ Thíìy Danh tiïịng Thíìy ngađy cađng vang, ngûúđi ngûúđi khùưp núi ăïìu biïịt tòm ăïịn ăïí theo Thíìy hoơc ăaơo

Ăïí traânh vûúng víịn vúâi ăúđi, Thíìy vađ Thñm vađo rûđng söịng íín díơt trong möơt tuâp lïìu tranh do tûơ thíìy cíịt lïn, thaâng ngađy lađm baơn vúâi ăiïíu thuâ Thíìy ăaô caêm hoaâ ặúơc caê thuâ dûô líîn chim rûđng Cíìm thuâ moơi loađi hađng ngađy túâi chíìu baâi Thíìy

Tuy söịng íín díơt, nhûng khi dín chuâng gùơp tai ûúng, hoaơn naơn, ăaô thíịy Thíìy xuíịt hiïơn giuâp ăúô

Thíìy vađ Thñm chïịt trong tuâp lïìu tranh úê khu rûđng

Khi nghe tin Thíìy vađ Thñm chïịt, dín chuâng keâo nhau vađo lo chön cíịt Laơ thay vađo túâi núi, moơi ngûúđi thíịy voi ăang chíìu chûơc bïn

Thíìy vađ Thñm, chung quanh ăuê caâc cíìm thuâ chim muöng, thaêy ăïìu u síìu buöìn thaêm

Laơ luđng vađ kinh ngaơc nhíịt, lađ khöng hiïíu ai ăaô mang túâi hai cöî aâo quan vađ ăaô tíím liïơm caê cho Thíìy vađ Thñm Dín chuâng ăem chön hai cöî aâo quan núi Bađn Thöng, vađ tûđ ăoâ cûâ möîi nùm hai líìn, moơi ngûúđi keâo nhau túâi, líìn thûâ nhíịt vađo ngađy möìng nùm thaâng Giïng

ím lõch ăïí taêo möơ vađ líìn thûâ hai vađo ngađy 15 thaâng 9 ăïí lađm giöî

Xûa kia, theo lúđi thuíơt trong tađi liïơu, khi dín chuâng vađo viïịng möơ vađ lađm giöî, chim muöng vađ cíìm thuâ ăaô doơn deơp queât tûúâc saơch seô caê möơ líîn Dinh Thíìy Thíìy vađ Thñm chïịt ăi, dín chuâng thûúng tiïịc, nhûng coâ ngûúđi cho rùìng caê hai ngûúđi víîn cođn söịng vađ ăaô dúđi ăi núi khaâc, vò ăíy danh Thíìy ăaô nöíi, súơ ăïịn tai nhađ vua seô bõ truy tíìm Thûúng Thíìy vađ Thñm, dín lađng Tam Tín hoơp nhau líơp Dinh thúđ cho ăïịn ngađy nay Luâc ăíìu Dinh cíịt sú sađi bùìng laâ, nhûng díìn ặúơc sûêa sang trúê nïn ăeơp ăeô nguy nga vúâi nhiïìu ăöì trang hoađng quyâ giaâ do khaâch thíơp phûúng cuâng tiïịn

Vua Tûơ Ăûâc, qua ăöìn ăaơi cuêa dín chuâng, phaâi ngûúđi tûđ kinh ăö vïì tíơn Tam Tam ăïí dođ xeât tònh hònh Sau khi thùm dođ dû luíơn vađ tòm hiïíu sûơ thíơt, sûâ thíìn vïì tíu cuđng nhađ vua moơi sûơ viïơc liïn quan túâi vúơ chöìng Thíìy, nhađ vua caêm ăöơng, nghô tiïịc möơt ngûúđi coâ tađi coâ ặâc, xoaâ boê aân cuô laơi sùưc phong cho Thíìy lađm Chñ ặâc tiïn sinh, vađ Thñm lađm Chñ ặâc nûúng nûúng

Tûđ khi chïịt, Thíìy thûúđng thûúđng vïì phuđ höơ cho dín Tam Tín ặúơc an cû laơc nghiïơp Nhúâ ún Thíìy, hađng nùm nhín dín ăaô lađm giöî Thíìy ríịt lúân, vađ ngađy giöî ăaô trúê thađnh ngađy höơi Dinh Thíìy

Ngađy giöî Thíìy ặúơc goơi lađ ngađy höơi Dinh Thíìy hađng nùm, chñnh thûâc cûê hađnh vađo hai ngađy 15 vađ 16 thaâng 9 ím lõch Ăíy lađ möơt ngađy lïî lúân taơi Bònh Tuy (Thuíơn Haêi), vađ ăaô ùn síu vađo tíơp tuơc cuêa ngûúđi dín ắa phûúng Túâi ngađy höơi, hoơ keâo nhau ăi dûơ giöî Thíìy

Tuy ngađy lïî chñnh thûâc vađo hai ngađy noâi trïn, song khaâch thíơp phûúng tûđ caâc núi ăaô chuíín bõ túâi dûơ lïî tûđ hún nûêa thaâng trûúâc vađ sau ngađy lïî, ăïịn möơt tuíìn lïî sau cođn ăöng khaâch túâi hađnh hûúng Trong hai ngađy lïî, Hađm Tín trúê nïn naâo nhiïơt vađ nhöơn nhõp, dín chuâng tûđ khùưp caâc tónh miïìn Trung cuông nhû miïìn Nam vïì dûơ ngađy giöî Thíìy,

xa tûđ Quaêng Trõ, Thûđa Thiïn hoùơc luơc tónh, gíìn tûđ Ninh Thuíơn, Phan Thiïịt, Long Khaânh

Túâi dûơ giöî Thíìy, ngûúđi ngûúđi ăïìu cíìu nguýơn vađ xin xím (2) Doơc ặúđng tónh löơ Bònh Tuy ăi Hađm Tín dađi 12 cíy söị, ặúđng ăaâ soêi, göì ghïì laơi xuýn qua möơt ăoaơn ặúđng rûđng nguy hiïím, xe cöơ tíịp níơp suöịt ngađy, ngûúđi keâo ăi nhû nûúâc, tûđng ăoađn tûđng töịp Dûơ giöî Thíìy xin xím cíìu nguýơn khaâch hađnh h ûúng laơi cuđng nhau túâi viïịng möơ Thíìy

Khaâch hađnh hûúng túâi cuâng Thíìy mang theo ăöì lïî ăuê caâc loaơi: tiïìn baơc, vađng hûúng, heo, gađ, võt vađ caâc thûâ hoa quaê baânh traâi Trong hai ngađy giöî Thíìy, ngađy ăíìu 15 thaâng 9 lađ ngađy caâo g iöî tûâc lađ ngađy tiïn thûúđng, dín chuâng núi ăíy lađm lïî cuâng chay

Ngađy höm sau lađ ngađy cuâng mùơn Dín lađng súê taơi tûơ mang ăöì lïî túâi cuâng vađ khaâch hađnh hûúng tûđ caâc núi túâi cuông ăùơt ăöì lïî cuâng Híìu hïịt khaâch tríìy höơi, cuâng lïî xong ăïìu xin xím, nhíịt lađ phuơ nûô

Xin xím úê ngay chñnh diïơn ăïìn Dinh, ngûúđi xin xím chen chuâc quyđ laơy tûđ cûêa vađo Tiïịng xoâc öịng xím vang ăïìu ăïìu

Xin ặúơc laâ xím, ra bïn ngoađi, ăaô coâ hađng chuơc ngûúđi ăoaân queê bađn giaêi

Höơi Dinh Thíìy nhöơn nhõp tûng bûđng úê giûôa möơt núi hoang vùưng, mađ thûúđng ngađy ríịt ñt ngûúđi lai vaông túâi, chûâng toê lođng tin

Höơi Dinh Thíìy khöng coâ cöí tuơc, trođ vui gò, nhûng khaâch trííy höơi ăaô vui vúâi lođng thađnh cuêa mònh vađ ăïịn ặúơc Dinh Thíìy ai níịy ăïìu toê sûơ hín hoan

(1) Cíu chuýơn coâ veê hoang ặúđng, nhûng cheâp laơi chuâng töi xin ghi nguýn Trong "Tin súâm" söị 1520 ăïì ngađy 20-11-1969 cuông nhùưc laơi sûơ tñch nađy (bađi khuýịt danh)

(2) Que Xím miïìn Bùưc goơi lađ Theê

Vuđng Tíy Nguýn

LÏÎ BOÊ MAÊ CUÊA NGÛÚĐI GIA RAI MTHUR

Ngûúđi Giarai Mthur thuöơc möơt nhoâm ngûúđi Giarai vûđa khaâ lúân vûđa khaâ ăùơc biïơt cuêa dín töơc Giarai Ăõa bađn cû truâ chñnh cuêa ngûúđi Giarai Mthur lađ huýơn Kröng Pa vađ phña nam huýơn Ayun Pa (xaô Ia Rbol) cuêa tónh Gia Lai

Nïịu nhòn trïn baên ăöì, chuâng ta seô thíịy, ngûúđi Giarai Mthur söịng úê phña ăöng nam cuêa tónh Gia Lai vađ cuông thuöơc phña ăöng nam ắa bađn cû truâ cuêa ngûúđi Giarai Núi cû truâ cuêa ngûúđi Giarai Mthur nùìm goơn trong khu vûơc giaâp ranh vúâi hai nhoâm dín töơc lúân cuđng thuöơc ngûô hïơ Malayö - pölinïdiïng; ngûúđi Chùm úê phña ăöng Ăiïìu khaâ ăùơc biïơt lađ, caâi tïn Mthur (nghôa lađ ngheđo nađn) khöng chó lađ caâi tïn ăïí chó möơt nhaânh cuêa ngûúđi Giarai mađ cuông lađ caâi tïn chó möơt nhaânh ngûúđi Ïăï phña ăöng - ngûúđi Ïăï Mthur Cođn ngûúđi Giarai Mthur úê giaâp vúâi ngûúđi Chùm (nhû úê xaô Ăùưc Bùìng, huýơn Kröng Pa, tónh Gia Lai) laơi tûơ goơi mònh lađ ngûúđi Chùm Hroi

Ngoađi ngûúđi Ïăï Mthur ra, ngûúđi Ïăï Ktul, Ïăï Maô Laiö vađ Ïăï Kărùưc ăïìu coâ ríịt nhiïìu neât tûúng ăöìng vïì vùn hoâa vúâi ngûúđi Giarai Mthur Do ăoâ, coâ thïí noâi, trong vùn hoâa truýìn thöịng cuêa ngûúđi Giarai Mthur coâ nhiïìu sùưc thaâi chung cho caê ngûúđi Ïăï vađ ngûúđi Chùm Hroi Ngay trong tang ma noâi chung vađ lïî boê maê noâi riïng cuêa ngûúđi Giarai Mthur, theo nhûông kïịt quaê ăiïìu tra nghiïn cûâu cuêa chuâng töi, coâ khöng ñt nhûông ýịu töị gíìn vúâi ngûúđi Ïăï Theo quan niïơm cuêa ngûúđi Giarai Mthur úê Ăùưc Bùìng vađ Ia Rto, khi ngûúđi ta chïịt thò höìn ngûúđi chïịt (m'ngùưt dïi) biïịn thađnh ma

(atíìu) Sau khi lađm lïî boê maê, höìn ma cuêa ngûúđi chïịt múâi ặúơc ăi túâi thïị giúâi cuêa bađ Jung, caâc höìn ma sinh söịng vađ lađm viïơc nhû nhûông ngûúđi söịng, nghôa lađ cuđng ùn uöịng, líịy vúơ, líịy chöìng, öịm ăau vađ chïịt Sau khi chïịt, höìn ma biïịn thađnh con nhïơn (vak vai) Bađ Jung thaê con nhïơn lïn mùơt ăíịt Khi chïịt, nhïơn biïịn thađnh gioơt sûúng (ia ngom) röìi tan vađo ăíịt Bađ Jung líịy ăíịt coâ thíịm gioơt sûúng ăoâ lađm ra ngûúđi - röìi cho nhíơp vađo nhûông ngûúđi phuơ nûô coâ chûêa Khi ngûúđi phuơ nûô sinh con thò höìn ma laơi trúê vïì vúâi kiïịp ngûúđi

Ngûúđi Ï Ăï cuông coâ nhûông truýìn thuýịt vađ quan niïơm tûúng tûơ vïì buön lađng töí tiïn (buön Atao) do vúơ chöìng thíìn Bùng Bú Dung, Bùng Bú Ăai cai quaên Vò thïị, ăïí cho höìn ma cuêa ngûúđi chïịt ăïịn ặúơc vúâi buön lađng cuêa töí tiïn, ngûúđi Giarai Mthur vađ caâc nhoâm ngûúđi Ïăï phña ăöng ăïìu coâ tuơc lađm lïî boê maê cho ngûúđi chïịt Tíơp tuơc nađy ăaô coâ tûđ líu vađ cođn töìn taơi cho ăïịn tíơn höm nay Ngay trong caâc trûúđng ca (khan) cuêa ngûúđi Giarai Mthur vađ ngûúđi Ïăï, coâ nhûông ă oaơn noâi vïì lïî boê maê thíơt sinh ăöơng Vñ duơ, trûúđng ca Xing Nhaô cuêa ngûúđi Ïăï vađ Giarai mö taê viïơc Xing Nhaô lađm lïî boê maê cho cha mònh nhû sau:

"Maôn muđa luâa Vađo möơt buöíi saâng ăeơp trúđi, sûúng tröịn nùưng Xing Nhaô sai nö lïơ vađo rûđng chùơt cíy kúnia, chùơt nhûông cíy gođn to nhíịt ăïí dûơng nhađ möì cho cha lađ Giarú Köịt úê gíìn nuâi Búlö Tin íịy truýìn ăi buön phña ăöng Tin íịy lan sang lađng phña tíy Tûđ ngûúđi Bi Kúröng söịng doơc búđ söng, töịi ngûúđi Múnöng cùưm löng chim trïn ăíìu úê bïn búđ suöịi; tíịt caê ăïìu nö nûâc mang rûúơu,thõt, chiïng tröịng ăïịn mûđng chađng Xing Nhaô dûơng nhađ möì cho cha"

Cođn lïî boê maê cho Ăùm Bi vađ Xinh Chú Niïịp ặúơc trûúđng ca Xinh Chú Niïịp mö taê: "Vïì phíìn Chiïm Tú Mun, thò sau míịy muđa trùng lùơn, trùng lïn, sûâc khoêe cuêa meơ chađng ăaô phuơc, lađn da ăaô trúê laơi nhû xûa Möơt buöíi töịi ăíìy sao, nhiïìu gioâ, chađng goơi Chiïn Mú Nga túâi nhađ bađn viïơc lađm lïî boê maê cho Ăùm Bi vađ Xinh Chú Niïịp Sau ăíịy, hoơ ăem rûúơu ra uöịng suöịt míịy ngađy liïn tiïịp bïn ăöìi Lú Mui Maê Xinh Chú Niïịp vađ Ăùm Bi lađm chung möơt chöî, xíy chung möơt hûúâng Cíy nïu cao tíơn trúđi, khùưc chaơm tíơn göịc Böịn phña möì ăïìu ăeôo tûúơng göî

lúân Tûúơng ngöìi, tûúơng ặâng, tröng ríịt linh thiïng Trai gaâi úê buön gíìn dùưt bođ, úê buön xa ăem rûúơu túâi ùn lïî Chiïng tröịng khöng ngûđng, nhaêy muâa khöng ngúât Ím vang, chíịn ăöơng caê vaâch nuâi, lûng trúđi"

Mùơc díìu khöng cođn nhûông lïî boê maê lúân cuêa caâc tuđ trûúêng lúân mađ caâc trûúđng ca mö taê, nhûng ngûúđi Giarai höm nay víîn lađm cho ngûúđi chïịt nhûông ngöi nhađ möì kuât (búxaât kut hay nok kut) Ăöì söơ uy nghi vađ töí chûâc lïî boê maê troơng thïí, ăöng vui

Nhû caâc nhoâm Giarai khaâc, ngûúđi Giarai Mthur víîn giûô tuơc chön chung vađ boê maê chung Do ăoâ, ăïí töí chûâc ặúơc lïî boê maê, trûúâc ăoâ caê thaâng trúđi, caâc gia ằnh coâ ngûúđi chïịt cuđng dín lađng ăaô phaêi bùưt tay vađo chuíín bõ Moơi ngûúđi phaêi lïn rûđng chùơt göî ăem vïì ăeôo caâc cöơt kuât, kúlao, chaơm khùưc tûúơng ngûúđi, tûúơng thuâ, phaêi chuíín bõ rûúơu, thõt, gaơo nûúâc cho lïî boê maê Chó sau khi moơi thûâ ăaô lađm xong, lïî boê maê múâi coâ thïí töí chûâc ặúơc

Ngûúđi Giarai Mthur thûúđng choơn nhûông ngađy trùng saâng nhíịt (tuíìn thûâ hai tûâc tuíìn trùng trođn cuêa thaâng) ăïí bùưt ăíìu lađm lïî boê maê hay ùn boê maê (hoù lui búxaât) nhû ngûúđi Giarai thûúđng goơi Khi víìng trùng cuêa ngađy 14 ăaô nhö lïn treo lú lûêng trïn ẳnh caâc cíy cöơt kuât vađ klao cuêa nhađ maê (tûâc khoaêng 10-11 giúđ ăïm) caâc gia ằnh coâ ngûúđi thín phaêi lađm lïî boê maê cuđng caê dín lađng tíịp níơp ăi ra khu nhađ möì ăaô ặúơc doơn deơp saơch seô ăïí bùưt ăíìu lïî höơi boê maê cuêa lađng Vò thïị mađ ngûúđi Giarai Mthur goơi höm ăíìu tiïn cuêa lïî boê maê lađ ngađy vađo nhađ maê (mût búxaât)

Trûúâc khi cuöơc vui cuêa lïî höơi buđng lïn, ngûúđi chuê cuêa lïî (ngûúđi ăaơi diïơn cho gia ằnh coâ ngûúđi chïịt ặúơc chön ăíìu tiïn úê khu nhađ maê) ăïịn bïn ngöi nhađ möì múâi, xuơp trûúâc bađn thúđ (P'nang) ăaô bíìy sùĩn rûúơu, thõt cuâng vađ ăoơc bađi cuâng vúâi nhûông lúđi múê ăíìu nhû sau: lïî boê

maê ăïịn ngay sau lûng röìi Tûđ nay, ngûúđi söịng ùn cúm trùưng, cođn ma

thò ùn cúm ăoê, ùn hoa tñm, hoa ăoê cuêa caâc thíìn Sau ăíịy, ngûúđi chuê lïî múâi bađy toê tím tû vađ nguýơn voơng cuêa nhûông ngûúđi söịng: "xin ma

ặđng goơi, ặđng laơi gíìn, ặđng thûúng ýu con chaâu nûôa Tûđ nay,

chuâng töi seô khöng cođn mang cúm, seô khöng cođn mang nûúâc cho ma nûôa Nïịu muöịn ùn thõt gò, xin ma haôy hoêi thíìn Trùng; nïịu muöịn ùn caâ, ùn thõt, xin may haôy hoêi thíìn trïn trúđi Thöi, tûđ nay, thïị lađ hïịt, nhû laâ m'nang ăaô lòa cađnh nhû laâ m'tû ăaô tađn uâa"

Khi tïị cuâng vûđa xong, thò líơp tûâc, trong aânh lûêa bíơp buđng cuêa hađng chuơc ăöịng lûêa vađ dûúâi aânh trùng maât dõu, tiïịng cöìng chiïng röơn raô nöíi lïn Theo nhõp ím thanh cöìng chiïng moơi ngûúđi hođa vađo ăoađn muâa diïîu quanh ngöi nhađ möì nhíịp nhö huýìn aêo trong ăïm tiïịng nhaơc cöìng chiïng cuêa ăïm boê maê, nhû möơt sûâc huât diïơu kyđ, keâo tíịt caê dín lađng, keâo bađ con hoơ hađng úê buön gíìn, buön xa túâi Cađng vïì khuya, tiïịng cöìng chiïng cađng röơn raô, thöi thuâc, caâc ăöịng lûêa cađng buđng to hún, nhõp chín muâa nhaêy cađng röơn raô hún Híìu nhû suöịt caê ăïm cho ăïịn saâng, caê lađng quíy quíìn bïn ngöi nhađ möì: ai muâa nhaêy cûâ muâa nhaêy, ai ăaânh cöìng chiïng cûâ ăaânh; ai uöịng rûúơu cûâ uöịng, ai mïơt thò nguê ngay bïn nhûông ăöịng lûêa íịm aâp ăïí saâng höm sau bûúâc vađo ngađy höơi chñnh cuêa lïî boê maê - ngađy vúô (p'chùh) hay ngađy ùn lúân (hoù prong)

Saâng höm hoù prong, vađo khoaêng 6, 7 giúđ saâng, caâc gia ằnh cuđng chung lađm lïî boê maê dùưt tríu hoùơc bođ ăïịn buöơc quanh ngöi nhađ maê; ăem nhûông cheâ rûúơu túâi cöơt thađnh tûđng hađng dađi bïn nhađ maê Sau ăíịy, nhûông con víơt bõ giïịt ăem thui vađ lađm thõt Thõt, xûúng tríu bođ ặúơc chïị biïịn ra thađnh nhiïìu loaơi thûâc ùn, nhiïìu moân thûâc ùn: coâ loaơi dađnh riïng ăïí chia cho nhûông ngûúđi chïịt ặúơc goơi lađ thõt tïị lïî (m'nong dûm), coâ loaơi ăïí chia cho nhûông ngûúđi túâi dûơ (chúnuât m'nong) Khi thûâc ùn ăaô ặúơc chïị biïịn xong, caâc bađ, caâc chõ nöíi lûêa ăun níịu thûâc ùn röìi chia ra nhûông chiïịc mím laâ chuöịi ặúơc bađy la liïơt quanh ngöi nhađ möì

Trong khi dín lađng lo chuíín bõ cho bûôa ùn lúân hay bûôa cúm boê maê (hoù súi búxat), thò caâc gia ằnh coâ ngûúđi chïịt ăem mña (phun tbou) vađ chuöịi (phun a'túi) ăïịn tröìng bïn caơnh níịm möơ, ăem goâi cúm vađ goâi thõt cuđng cheâ rûúơu vađ con gađ nhoê ( anù mnu) ăùơt lïn möơ röìi ngöìi khoâc líìn cuöịi vônh biïơt ngûúđi chïịt Ăïí khöng khñ höm boê maê ăúô buöìn,

dín lađng vađ khaâch caâc núi túâi ăaânh cöìng chiïng, muâa nhaêy thađnh ăoađn ăi quanh nhađ maê Ăïịn quaâ trûa, caê khu nhađ maê thíơt sûơ ăaô thađnh möơt bûôa ùn cöơng caêm lúân Tûđng töịp, tûđng töịp ngöìi quíy quíìn bïn caâc mím cúm (mím bùìng laâ chuöịi) caơnh nhûông cheâ rûúơu cíìn vûđa

ùn uöịng vûđa trođ chuýơn vui veê Caâc bađ, caâc cö cuông ăem phíìn cúm, thõt vađ rûúơu vađo nhađ maê ăïí nhûông ngûúđi trong caâc gia ằnh coâ ngûúđi chïịt ùn uöịng vađ tím sûơ líìn cuöịi vúâi ngûúđi thín ăaô khuíịt cuêa gia ằnh mònh

Luâc bûôa cúm cöơng caêm kïịt thuâc cuông lađ luâc ngûúđi chuê lïî ăïịn bïn bađn thúđ ăoơc lúđi cuâng boê maê vúâi nöơi dung nhû sau: "Xin ma ặđng goơi, ặđng laơi gíìn, ặđng thûúng ýu con chaâu cuêa ma nûôa Chuâng töi ăaô lađm nhađ möì röìi, ăaô taơc nhûông cöơt kuât, cöơt klao, ăaô veô nhûông hònh veô bùìng maâu tríu, maâu bođ röìi Cheâ rûúơu cuâng ăaô ăùơt xuöịng mađ röìi, con gađ con ăaô ặúơc thaê röìi Chuâng töi ăaô boê ma röìi" Ăúơi cho ngûúđi chuê lïî ăoơc lúđi khíịn xong, moơi ngûúđi vađo nhađ maê ặa nhûông ngûúđi goâa ra söng tùưm, chaêi ăíìu, mùơc aâo vaây, khöị múâi cho hoơ röìi ặa hoơ vïì khu nhađ möì ăang röơn rađng tiïịng cöìng chiïng vađ nhõp chín muâa nhaêy Ai níịy ăïìu vui veê, höì húêi múđi, keâo nhûông ngûúđi goâa vađo vođng muâa cuêa dín lađng

Luâc nađy, nhûông ngûúđi goâa khöng cođn xoôa toâc, khöng cođn mùơc khöị, vaây bíín raâch cuêa thúđi kyđ ăïí tang nûôa Luâc nađy hoơ ăaô mùơc lïn ngûúđi nhûông böơ quíìn aâo lïî höơi múâi, ăaô núê nuơ cûúđi trïn möi Khi nhûông ngûúđi goâa nhíơp vađo ăoaơn nhaêy muâa cuêa dín lađng lađ luâc hoơ ăaô ặúơc giaêi phoâng, ăaô khöng cođn phaêi rađng buöơc gò vúâi ngûúđi ăaô chïịt nûôa Tûđ nay, hoơ ặúơc söịng cuöơc söịng bònh thûúđng nhû moơi ngûúđi, nghôa lađ ặúơc ăi ùn uöịng vui chúi úê caâc lïî höơi, ặúơc quýìn taâi giaâ nïịu hoơ muöịn Nûúâc söng ăaô rûêa saơch nhûông nùm thaâng chõu tang trïn ngûúđi hoơ, lïî cuâng cuöịi cuđng ăaô cùưt ặât moơi quan hïơ giûôa hoơ vađ nhûông ngûúđi chïịt Cođn nhûông höìn ma cuêa ngûúđi chïịt thò, sau lïî cuông cuöịi cuđng, ăaô ặúơc con gađ con ặa vïì buön lađng töí tiïn bùưt ăíìu möơt cuöơc söịng múâi - cuöơc söịng cuêa nhûông höìn ma ăïí chu kyđ tiïịp theo seô laơi trúê vïì lađm ngûúđi

Sau nhûông vođng muâa tûng bûđng söi nöíi giûôa dín lađng vađ nhûông ngûúđi goâa, lïî boê maê coi nhû ăaô kïịt thuâc vađ moơi ngûúđi ai níịy vïì nhađ níịy, boê laơi phña sau ngöi nhađ maê xinh ăeơp mađ mònh vûđa lađm xong cho thúđi gian vađ thiïn nhiïn huêy hoaơi Trûúâc khi ra vïì, moơi ngûúđi böịc thoâc neâm lïn maâi nhađ möì röìi tranh nhau cûúâp líịy möơt söị haơt thoâc tûđ maâi nhađ möì rúi xuöịng ăem vïì ăïí ặúơc phuâc vađ ăïí muđa túâi lađm ùn thõnh vûúơng Khi moơi ngûúđi neâm thoâc lïn maâi nhađ möì, öng chuê lïî noâi lúđi cuöịi cuđng tuýn böị (p'thao) boê maê: Thïị lađ xong hïịt tíịt caê röìi Gia

ằnh vađ dín lađng ăaô boê maê röìi Tûđ nay chuâng töi khöng cođn dñnh lñu

gò vúâi nhađ maê nûôa Tûđ nay, nïịu xaêy ra chuýơn gò khöng hay, khöng töịt vúâi nhađ maê thò cuông ăađnh víơy thöi vò chuâng töi khöng cođn gò dñnh lñu nûôa

Mùơc díìu caâc nghi lïî ăaô chíịm dûât, ngöi nhađ möì ăaô bõ boê vađ caâc höìn ma ăaô ra ăi, nhûông höơi lïî boê maê cođn tiïịp tuơc thïm möơt ngađy nûôa taơi caâc gia ằnh cuêa nhûông ngûúđi chïịt vađo ngađy höm sau Höm ăoâ, bađ con hoơ hađng túâi thùm hoêi, ùn uöịng, vui chúi cuđng caâc gia ằnh taơi nhađ hoơ chûâ khöng ra nhađ maê nûôa Thûâc ùn cođn gò, gia chuê ăem hïịt ra ăaôi khaâch Vò thïị ngađy cuöịi cuđng nađy cuêa lïî boê maê ặúơc goơi lađ ngađy rûêa nöìi (sùch go)