Giáo trình kỹ thuật nuôi giáp xác 2

Phffn lo4i vir hinh thii Vi tri phAn loqi vi c6c chi ti6u hinh thei cira loii li mQt trong nhfing di6m m6uctr6t ptran 6nh rO qu6 trinh phnn h6a vd su thich nghi vcri mdi tgme.sinh th6i c

Chuong III:

I EA.C DIEM SINH HQC

l Phffn lo4i vir hinh thii

Vi tri phAn loqi vi c6c chi ti6u hinh thei cira loii li mQt trong nhfing di6m m6uctr6t ptran 6nh rO qu6 trinh phnn h6a vd su thich nghi vcri mdi tgme.sinh th6i cira c6c

loii i6m hirm gai thuQc gi6ng Panulirus Dga vio hQ th6ng sip xiSp cria George &

Holthuis (t965ft6m hr)m gai n-i* t ong bang phtn loai cu th6 nhu sau:

Panulirus

O Vigt Nam, gi6ng Panulirus g6m c6 7 loii dugc xi5p theo thtl tg gi6 tri kinh teg6m c6:

o T6m hirm b6ng P ornatus (Fabricius, 1798)

o TOm hirm d6 P homarus (Linnaeus, 1758)

o T6m hirm s6i P stimpsoni Holthuis, 1963

o T6m hirm do P longipes (Edwards, 1868)

o T6m hirm ma P penicilarrzs (Olivier,l79l)

Tdm him sen P vesicolor (Latraille, 1804)

o T6m hirm brin P poliphagu.s (Herbst, 1793)

Tdi ligu niry s6 dC cflp ttOn mQt sO e{c di6m sinh hgc c<r ban ctra 4 loii t6m hirm c6eia tri kiJlO #at Cr" ;4 aiem irintr th6i nhu c6u t4o b6n ngodi, hinh dang, mdu sic

Io tfr6, cich sip x6p c6c trang gai tr6n dAu, trOn v6 gr6p d6u ngyc tt6u li.c6c chi tiOuph6n loai quiultrqng o t6m hirm Tuy.nhi€n, virng bi6n phnn b6 cfrng c6 nhting anh

'ho*g

ntrAfainfr dtin miu sic tr0n co th6 cria chring

T6m htrm bdng(Panulirus ornatas), tOn dia phuong cdn ducv c gqi ld t6m him sao,

toin thdn c6 miu xinh nu6c bi6n rAt hdi hda (Hinh IV.l), kich thudc co thO lon, c6 c6th6 ilet toi 9 kg DOi r6u 2 dii gip 1,5 chi6u dii co tfr0 Nam d6i chin bd c6 nhtkrg vdng

ngang miu ndu dam c6c dot 6ung trrong c6 rSnh ngang v6 ltmg m6i aot ur4q f aPr

rdu 1 c6 c{p sau b6 hon c{p tru6c E6i gai h6c mit r6t aai vi nhqn

151

Lodi tOm htm d6 (Panulirus homarus), t6n ttia phucrng cdn dugc gqi li t6m hirmxanh (Phri Y€n, Khinh Hda), hirm xanh ran lquang Ngdi), hirm xinh chnn ngdn

@e NEng) Todm th0n c6 miu xanh 16 c0y nh4t Kich thu6c co th6 Fh6ng l6n, c6 thC i&rnhat bat gpp khodng 1,.5 kg, cdn da s6 0,3 - 0,4 kg E6i riu 2 ddi gilp 1,4.- 1,5 chieu dai

co th6 Ndm itdi ch0n bd c6 nhirng vdng ngang mdu vang nh4t C6c dtit bpng c6 r6nhngang, m6p tru6c cira rinh r-rgang c6 d4ng lugn s6ng thanh nhirng vdng nh6 c6 nhidu

l6ng min [Iai c4p gai o phi6n gtic riu 1 xi5p c6ch d6u nhau tao thinh hinh vu6ng, gitac6 nhi6u gai nho

Loii t6m hirm do (Panulirus longipes), tOn tlfa phuong con dugc ggi ln tdm htm

g6m (Hu6, Dd NEng), htrm sat (Qudng Ngdi, Binh Dinh) Toin th0n c6 mdu do dQm

ho{c tim nh4t v6j nhiing ch6m trdn tring nho Kich thu6c co thO nho, c6 th6 lon nh6tbat g4p khoAng I kg, cdn <ta s6 chi tt 0,15 - 0,3 kg D6i r0u 2 dni gan gep 2 6n co th6

Ndm d6i ch0n bd kh6.dei vcri ctrng mQt miu d6 dam C6c diit bqng c6 rinh ngang C6 1

c{p gai krn o phi6n g6c riu l, tru6c vi sau c4p gai ndy c6 2hinggui nfrO.

T6m htrm sbi (Panulirzs stimpsoni), t6n dia phucmg c6n dugc ggi li t6m htm

m6c (Dn NEng), hirm xanh ch0n dii (einrr Dinh, phri ycn, Kh6nh Hdaihim ghi (Binh

Thufn) Toan thfln miu- x6m nh4t Kich thudc co thO nh6,.c6 thC l6n nh6t bat gapkhoang 1,2 kg, cdn da s6 chi dat 0,2 - 0,3 kg D6i riu 2 dni gAn elp 2lAn co thc Nam

d6i chin bd dei c5 nhfrng vdng ngang mdu tring dgc C6c d6t bung kh6ng c6 rdnh

ngang.rhung c6 virng l5m mang nhirng trim l6ng rAt min

2.DSc tli6m phin bd

Phnn bO cira t6m.hirm dugc quytit dinh bdi tinh di truyAn vi qu6 trinh thich nghi

ctra m5i loii vtri c6c di0u.kiQn tq nhiOn, m6i trudrng o trmg vung bi6n pOi voi t6m htrm,chu kj.sdng trii qua nhi6u dn thay aOi mOi trucrng sO"g khac nhau, nghia le m6i giai

doqn si5ng cira chfnggan yq mQt tli6u kign sinh th-6i nh-6t dinh vit4o nC" nttng qie"

th6 riOng biQt nhu quan tfrtl 6u trung Phyllosoma s6ng tr6i n6i, quan th6 t6m hrim-cons6ng trongc6c r4n n6ng ven bd, qudn ttr€ tOm hirm chua trudng thanh Do d6, cAn xem

x6t phAn bi5 cira chring o ttmg giai do4n, gan tiAn voi nhiing y5u t6 tp nhi€n m6i trucrngc6 liOn quan

2.1 Phfrn bd cfia du titng vd t6m con

Giai tlo4n 6u,f,rn* Phyllosoma s6ng tr6i n6i nhu nhimg sinh vflt phir du trOn bi6n

ye dai duong, vi th6 khd ndng,phit tan cira chring r6t tcyn do t6c

"aQrL ctra s6ng, gi6,

ddng ch6y Haq nhu trong su6t thdi kj,niy, chring lu6n di chuy6n vi hodn toan phg

thuQc vio c6c diAu kiQn thty vdn m6"i truong bi6n khoi Yeung & M.Go*an cflng thorang, 6u trung Phyllosoma o ving bi6n Florida c6 xu hudng aicnuy6n thang <trmg, phtrthuQc vio c6c ddng chiy h6i luu hoat dQng quanh nam d vung bicn ndy Sau khi 6;

trung Phyllosoma trai qua khoang 12 - 15 mn tQt x6c bii5n th6i, ihring chuyAn sang giaido4n hflu 5u trirng Puerulus vd bat <tAu dcyi s6ng dinh cu

Mqi ho4t dQng sdng O thoi ky 6u trung cira-t6m htm 6 nu6c ta hoan toan bi chipfrOi UOifrofl dQng cira ddng chdy, s6ng giOIa kh6i nu6c bi6n khoi cria biiSn D6ng Eay

ln v6n dq r6t phric t4p chua dugc da .ap deq d viQt Nam, r,hung ph6n tich tran co sd

ntrirng k6t qu6.nghi0n criu vd ddng chiy-khdi nu6c dgc ven bien mi0n Trung cria VOVdn Lanh vd k6t hqp vg nhiing nghiOn criu ili6u tra vA phan bd cira Au trungluerulus

vi t6m him con, c6 th€ phan anh ph6n nio nhfing t6c dQng cua cilc yiiu t6 tU nhien mOi

152

trudng dtin qu6 trinh phin bii cira t6m htm trong giai doan 6u trung.

Mdi trucrng phan b6 cua 6u trung Puerulus phg thuQc vAo di0u kiQn sinh thai ctac6c vinh, vflng ho4c dAm Tdm thudngphin U6 O ntrtng vtng bi6n it s6ng gi6, g6n ddn

cu, ngu6n thri3 5n khi phong phri D6y birn - c6t, trAm fich uu the le h4t min voi him

luqng hqrp,phan c6c ch6t hiru co cao, qui trinh tich tp tr6m tichx6y ra m4nh mE vi li6n

tgc, chir ytiu ln do c6c hoat dQng cua con nguoi Giai do4n ndy, 6u trung Puerulus c6 thO

boi chri <lQng hcm Chring thich b6m tr0n rong, trOn d6 ho{c tr€n c6c vft trong nu6c

DiAu niy dugc chimg minh rO hcrn trong nghiOn 9rru cta Pearce & Phillips vA antr

hucrng ctra ddng chiy Leeuwin d6n sU dinh cu c[ra 6u trung Puerulus vio cic r4n n6ngven bb bi6n phii nam Australia Nhtkrg ndm ddng chdy ndy m4nh, n6 k6o theo si5 lugnglcrn 6u trung dtin dinh cu, nhung khi ddng chiy y6u luqng 6u trung giim xu6ng r5 rQt.

Sau khoang 4 dn lQt x6c vd bi6n th6i, 6u trung Puerulus hd thanh t6m hirm con

(juvenile) v6i.mdu s6c vi hinh th6i r5t gi6ng con tru&ng thanh Chring s6ng ffong c6c

vinh, vflng, dam ven bitin EiAu tra vi nghiOn cr?u 0 dgc, ven biOn tt .Qr*g Binh,

Quang fri Aen Ninh Thufln, Binh Tl,ufln thAy: do qu6 trinh ti6n h6a dia ch6t vtng bd vd

khu vlrc lgc dia 1i6n k6, doan bd bi6n niy c6 c6c ki6u d4ng v[ng, vinh kh6c nhau, thich

vinh hd l4i bi6n k*roi

Nghi0n .I, rU phan b6 cira t6m hirm con cfing cho th6y, kh6c vcri giai <toqr 6utrung, chring s6ng & i16y vd thu&ng tfp trung o nhiing virng r4n trong c6c vinh, vfrng,aam vOi d0iau pf,a" m giao ilQng tU 0,5 - 5,0 m Tfp tinh s6ng bAy den th0 hiQn rAt 16.

T6m thuong nAp trong c6c khe tt6 ho4c b6m chic vio nhimg hdm, 16 nh6 tr6n tt6 &nhtng gh6nh d6 miu den, xr) xi, the,nh timg dim vii ba con d6n hang trdm t6m controng mQt virng rqn hgp

2.2 Phdn bO cfia tilm trwhng thdnh

T6m hr)m tlat it6n kich cO truong thanh c6 xu hudng di chuy6n ra kh6i c6c di'm,

ufing, vinh <tC tt6n nhtng virng r4n siu hon v6i nhiing tti€u kiQn sinh th6i thufln lgi cho.p p-t atiri6n va sinh sin cira toai D6 la mQt d{c di6rnph0n b6 c6 1f nghia.quyilt dinh sU

tdntai OOi vOi hAu h6t c6c loii t6m hirm thuQc gi6ng Pinulirus C69 y6u t6 dia hinh, ch6d0 nhiQt, t10 mftr ctra vung bi0n miAn Trung d6 tl6ng mQt vai trd h6t stlc quan trqng cho

sy phln b6 cria t6m htm d dny

Do d{c di6m phnn b6 cria <tudng bd v} i6u tao.dia hinh {6y Bi6n D6ng ttE t4o cho

virng th6m iuc tlia UiCn miAn Trung

"O nt iAo dio ngAm, dio n6i, r4n d6, r?n san h6 lenoi iu trf rAt thich hqrp cho t6m hr)m 0 giai <lo4n truong thenh Trong su6t thdi k) nd.y,

t6m hr)m thucrng r6ng; trong c6c ving ran ngA- ve ran-ghdnh c6 ttQ.snu tr€n 10 m diSn

khoang 35 - 50 *, tfti*g li o c6c ,.*g tao uen bd vd c6c hai dio; nOn t16y bao gdm <t6

tang lon vi nh6, d6 hdn, san hO vi c6t br)n Theo nhiing nghifu cr?u ctia chring t6i vi

dUa vio phin tich ,A Oi" di6m.hinh th6i, dia htnh, trA; ticn tang m6t cria Trinh Th5UiCu; r,hing A6n teu ban dAu v6 ngu trucrng khai th6c t6m hirm cta Hd Thu Cric; phflntich tlinh f"qng cic chi tiOu nhiQt aO, OO rn{n ctra VO VAn Lenh, c6 th6 ph&n chia dlahinh tt6y UiCn, va dua ra nhtng a6n [9u mcri, t6ng quit vA phan b6 cira t6m htm giai

do4n truong thanh d ving bi6n miOn Trung nhu sau:

Vtng I: Bao g6m bi0n ven bd mfii Rdn (phia bac Quang Binh) d6nmgi lilygg(phia bic Quang Ngdi): T6m hirm soi (P stimpsoni) li lodi c6n nhiQt doi de chi6m

153

Vtng II: Tir mfri An Lucrng (Qu6ng Ngai) di5n mfii Srlng Tr0u (Ninh ThuQn): vung c6thdm luc dia heo nhAt vi dia hinh t16v bi6n phrlc tap nn6t viet Nam git eap b ditv 4

Virng II: Tt mfri An Lucrng (Qu6ng NgAi) d6n mfii S

thAm lsc dia hEp nhAt vi dia hinh t16y bi6n phrlc t4p

,,

uu th6, vdi khodng 85% vi dpt sin lugng tdi ll4 t6ng san lugng khai th6c t6m hirm

d c6c tinh midn Trung, cdn lai li t6m hrim b6ng vi t6m hirm d6 nhmg tf lQ th6p,chi6m duoi l5%; t6m hirm tto r6t it gap

iQt Nam BEt g4p b d6ry 4

lodi t6m hirm phin bO vd san lugng l:hai th6c d4t khoang 1/3 t6ng san luqng 0 Mi6nloal tom hum phan bo va san tugng Knal tnac o?t Knoang I/J tong san lugng o Ml

Trung, trong d6 t6m hirm soi (P stimpsoni) c6 tf lQ itnhfut,chi chitim khoang 10%

o Vtng III: Tir mti Stng Trdu (Ninh Thu0n) d6n Phan fni6t leinfr Thu4n): vung c6 liOn

quan ch{t ch6 voi qu6 trinh hinh thenh vd ph6t trii5n cira th6m luc dia phan phia nam

Vi6t Nam T6m hirm b6ng (P ornatus),loii c6 kich cO lon nhAt dd chi6m uu th'5 o

vung ndy vcri tj' lQ trrhoang 70oh vi dqt U4 san lugng k*rai th6c t6m hrim o bi6n mi6nTrung; sau d6 li t6m hrim d6, t6m hirm d6, cdn t6m hirm s6i b6t g|Lp rdt it, c!'tr 5Yo.

Thdo lufn v0 sU phan bO vd c6c y6u t6 quy6t tlinh phin bti cira mQt s6 loii thuQc

gi6ng Panulirus nhu P penicillatus, P longipes, P ornatus, P homarus, P.polyphagus, George & Kensler cho rdng chring phan bd O nhfrng virng bi6n gdn xich

dao vi thuQc vio nh6m t6m htm nhiet doi tvtSi toai c6 xu thiS chi6m cri theo vung dia

li kh6 16 rdng Berry cfing cho rang c6c ytiu t6 m6i trucmg c6 m6i quan hQ phg thuQc 6nnhau vi cirng tic dQng l6n doi s6ng cria t6m htm, tr6i qua mQt qu6 trinh liu dii Gioi

h4n ph1n b6 cria c6c loiri li do yiSu tO sinh hgc vi vflt lf cria mdi trudrng s6ng chi ph6i,

nhmg quan trgng, ld c!rc th6ng sO ty trOa g6m c6 nhiet dO nudc, <10 man vi oxy hda tan,anh hu<rng tr.uc ti6p d6n phin b6 cta t6m hirm

3 D[c ali6m sinh tru6mg

3.1 Chu kj,lft xdc vd sinh trr1ng

Sinh truong o t6m hirm dugc x6c clinh bAng slr gia tdng v€ chidu ddi gi6p d6u

nggc (CL) hoac kh6i lugng co thiS (W) va chu kj, lQt x6c chinh li sU th6 hien m-t?c ttO

t[ng sinh trucmg c6.th6 cira lodi Tuy nhiOn, chu k] lQt x6c ctra m6i loii t6m hirm phuthuQc-vio c6c y5u t6 ngo4i canh nhu nhiet dg nudc, anh sang vi c6c ytiu t6 nQi taiitia

co th6 nhu sg diAu ti6t cta c6c hocmon lQt x6c hay hocmon ric chiS lQt x6c Cic yiiu t6

ndy.ludn c6 m6i quan hQ m4t thiOt vcri nhau vd anh hucrng l6n nhau Chang cho r[ng c6

vd tinh di tnryOn cria.loii; tdc giit da {rAn,manh tAm quan trgng cria thtic 6n vi viQc

quan lf chdm s6c ld t6c nhin lim tdng tdn sO lQt x6c l6n dang k6

OOi vcri t6m hirm, d cirng mQt nh6m chi0u dei CL thi chu ky lQt xic gita c6c loii

kh6ng c6 sg sai kh6c nhau mQt c6ch dang k6; nhtmg c6c nh6m kich thu6c kh6c nhau thi

chu kj'lQt x6c hoan toan kh6c nhau Vi du nhu vcvi nh6m kich thu6c tt 8 - 13 mm CL,

thdi gian gifra hai nn t6t x6c chi khoang 8 - l0 ngiy o 2 loii t6m hirm b6ng (p

ornatus) vi t6m htm ct6 (P homarus) nghia h d gtai do4n t6m con t5c dQ teng tru&ng

cila 2 lodi ndy loii hdu nhu kh6ng c6 sy ch0nh lQch, ri€ng loii t6m hirm s6i (P.stimpsoni) thoi gian gita hai mn t0t x6c k6o dei ft $ - 20 rgny; song & nh6m kichthudc 63 - 68 mm CL, thoi gian lQt x6c kh6c biQt nhau 16 rQt grtia c6c loii, ntr6t ta gita

t6m htm bdngvd t6m htm s6i, khoing 40 ngiy o t6m htm b6ng vi 50 ngiy d t6m hirmsoi Qua.m6i mn lQt x6c thi tj/ lQ phAn trdmiang chiAu dei gi6p dAu ,rgu .,iu t6m him

giAm xu6ng, nhung dO dei vo crii c5 th6 vdn tang nhiAu CtiAu dei ;6 cria cdc c5 th6dang truong thanh tlng nhanh hon cic c6 th6 de thanh thqc sinh dqc

154

3.2 Phrong trinh sinh trrhng

X6c dinh sinh tru<rng oia chc loii giSp x6c n6i chung rid t6m htm n6i riOng phiidua vio hai nhin t6 chinh le thdi gian ttr dn lQt x6c niy d0n lan lQt x6c tiiip theo vi sg

tdng l6n cria chidu dii gi6p dAu ngpc hoac kh6i lugng co thti ry m6i Dn 10t x6c Tuy

nhi€n, theo dQ ting l6n cira tu6i thi tAn sO tQt xic gi6m dAn xu6ng vn t! lQ t[ng kich cd

ring, trong m6i trucrng s6ng tp nhi6n T6m hirm sE sinh tru&ng, lQt x6c ct6 tlat d6n kich

cO t6i da cria loii; d6ng thoi giira tlng truong chi0u dii co th6 vi tu6i c6 m6i quan hQ

v6i nhau tiry thuQc m6i loei

DAu ti6n, phucrng trinh vir AO tni sinh tru&ng cria t6m hirm tld duoc Hiatt xiy dpgndm 1948 vir dugc goi li "duolrg sinh trucrng Hiatt" dd gny nhi6u tranh lupn trong c6c

nhd nghidn ciru C6c f kien cho ring, vi sg t[ng chi6u dni gi6p <lAu nggc o m5i dn lQt

x6c kh6ng phdi ln mQt hing sd mi dQ tdng l€n ndy cfing gi6m ddn sau m5i nn lQt x6c vi

phg thuQc vio tu6i cith€, nOn nhirng diOm tr6n dudng thing sinh trunng ctra Hiatt phii

li mQt ducmg cong d4ng hypecbol D6ng thoi, bing c6c phucrng ph6p thu m6u Cooper

& Umann t16 do vd tinh sinh trucrng cria 60.000 con t6m hirm dgc vi c6i tir 3 d6n 4 tu6i;

circ thc gin de th6y ducmg cong sinh trucrng cira chirng hodn toin pht hqrp vcri phunngtrinh sinh tru&ng ctra Von Bertalanffy c6 dqng:

Trong d6

t: m6i crta fim hilm t[nh theo ndm

L: chiiu ddi gidp cl,iu ngcc cttc dqi ly thuyd cila mdi lodi

K: hQ s6 sinh truhng duoc tinh theo L

toi tu6i cila t6m hilm tqi thdi diAm CLt bdng 0

Chittleboroggh da nu6i trong tti6u kien thi nghiQm loii P cygnus dii theo d6i sinhtruOng de tim th6y t6c d0 sinh truOng trung v6i phucrng trinh Von Bertalanffy BArg

phucrng ph6p d6nh d6u c6 th6 vd danh bat lai, Smale cfing dd x6c dinh dugc sinh trucmgcta lodi t6m htm dL (Panulirus homarus) thing nhu phuong trinh sinh tru&ng cira VonBertalanffy Qua thu m6u dinh k! theo th6ng vd tQp hqi,p si5 li6u, chirng t6i u6c tinh K vi

L cta phucrng trinh Von Bertalanffy theo phucrng ph6p Ford - Walford cho 4 loii t6mhtm Qua i16 thAy.a"g hQ sti sinh truong K phu thuQc vdo gi6i tinh ctra loii vi L cflng

thay tl6i theo gicri tinh vi kh6c nhau o m6i lodi, dugc th6 hien o bang III.1.

Bdng III.I: HQ sii sinh tru&ng K vir chi6u dai CL cqc tl4i tf thuy6t @) cria 4loii

t6m hr)m bdng, tdm htm d6, t6m him tI6 vir t6m him s6i

6 6

0,24090,36490,30580,3391

223

119

r29110

Phucrng trinh sinh trucrng Von Bertalanffy theo gi6i tinh c:0ra 4loii t6m hr)m phdnbti cr virng biOn midn Trung c6 d4ng nhu sau:

4 D{c di6m sinh sin

4.1 Ciiu tqo co quan sinh dltc

4.1 t Cd thA dttc

HAu h6t con dgc thuQc gi6ng Panulirus lu6n c6 kich thudc lcm hcrn con c6i khi

dat d6n giai tlo4n thanh thgc sinh duc C6c d6i ch0n nggc thudmg kh6 dii, dflc biet h d6ich0n thri 2 vd thir 3 de phn hgp voi tflp tinh sinh san cria loii L6 sinh dpc dyc cr gric

chtn bd thri 5 dA ddng nhfn ra khi t6m hirm 0 giai doqn gi6ng (uvenile) c6 kich cd 15

-20 mm chiAu dni gi6p dAu ngpc (CL) Berry cfing cho ring con dlrc cria c6c loii tronggi6ng Panulirus c6 d6i chAn bd ddi hcm hin c6c c6 th6 c6i do chring phii dirng c6c tl6ichin niy k6o con cdirakh6i ncri an n6p vd sau <16 phni kim gifi con c6i trong tu th6 giao

vi thual lqi Nghi6n crlu cira Talbot & Summers cflng de nhan x6t, da sO loai trong cirngmQt gi6ng phnn bO 6 nhimg vung ttia lli tucmg tU nhu nhau kh6ng c6 sp kh6c bipt 16

dAu kia phinh to hcrn vd dugc niSi uOi 6ng d6n tinh; (2) 6ng d6n tinh le mQt dty mffi, bA

m{t ngodi min ming, c6 th6 nhin th6y 16 b6n trong li nhthrg vdng xoiin miu tring dpc;ph6n <I6u 6ng n6i vcyi tinh hoan nh6 hgn nhia n6i v6i trii chrla tinh; (3) Ttii cht?a tinhphinh to ra vi g6p lai ndm s6t vio voi 6ng d6n tinh, ch4y thlng xu6ng vd du-o c n6i v6i l5 sinh dgc nim o gtic chAn bd thf 5 Trii niy c6 t6c dpng nhu mQt bgng <16 chria tinhdich c6 mdu tring dpc, sdn sQt; clt l6t m6 hgc trii chria tinh ldm ti6u ban tOn lam kinh,

th6y rO t6 chric niy g6m chc t6bio hinh thoi ngdn sap xep nhu hinh chnn chim

4.L2 Cd thA cdi

C6c b0 phfln phU sinh sin bOn ngoii cira con cii c6 tinh ch6t dflc thir hcm so vcricon dlrc; chinh vi vfly mi phin biQt giiia c6 thO dpc vi cii tt citc loai Tdm htrm r6t dE

dang M6u tOi sintr dqc 6 chdn bd 5 vn l5 sinh duc o g6c chin bd 3 cria con c6i thucrng

xu6t hiQn o giai do4n gi6ng (juvenile), khi t6m dat d6n kich cd 15 - 2,0 mm CL Qua

156

quan sat thAy rdng, chin nggc 5 c6 vai trd quan trong trong qu6 trinh d6 tnmg vi 6m

trung K}ri d6, t6m htm c6i sir dqng chAn nguc 5 cdo b6 lcrp gian bdo b6o vQ tar-spot dr5

gi6i ph6ng tinh trung thq tinh cho tnmg vd ddy trung hucmg viro nh6nh trong chAn bUng

Khi 6m trimg, chdn nguc 5 dugc sir dqng dO loai b6 tnmg hu ra kh6i kh6i tnmg, ddo

tnmg girip 6u trung tho6t kh6i vo tnmg OIaang khi nO.

So voi t6m him d1rc, tuy6n sinh dpc chi ci,a 4 loii t6m hirm gi6ng nhau tir c6ch

g6c ch6n hd thf ba E6i.bu6ng tnmg ngay tu khi con non d6 c6 d4ng-nhu chir H; iti5n

giai doan 4, phAn dAu bu6ng tnmg phinh ra to trdn hcm ph6n cuoi uubnlg trimg

Sp ph6t tri6n cira bu6ng tnmg duoc phin chia thanh 5 giai doan:

o Giai poAn t (giai tlopn chua thanh thgc): Bu6ng trimg d4ng hinh dii miu trlng duc;c6c tE bdo tnmg dgt hinh dia vi kich thu6c khoang 0,07 - 0,15 mm

9j"i.d:i: Z"(giaido4n chua hoat dQng): Kich co nodn hoing trng rOn khOng dang

k0, chi khoang 0,19 - 0,29 mm, nhtmg dd hcvi c6ng l6n Bu6ng trung c6 mdu phot

da cam

Giai do4n 3 (giai doan hoat dQng): Bu6ng trung rth chuyOn sang mdu da cam s6ng

C6c t6 bdo tnmg cdng tron hcm vi kich thudc <I4t khoang 0,35 - 0,46 mm C6c hatnodn hoing ph0n b6 rQng khEp trong tnmg, mo dAu ctro trrcri kj,tich lfiy ch6t dinh

du6ng cta no6n bdo

Giai do4n 4 (giai do4n chin): cdc td bio tnmg cdng trdn vi rAt d6 rdi nhau; kichthu6c d4t tdi 0,35 - 0,46 mm Budng tnmg chicm trgn khoan g gi6p ddu nggc vi c6mdu ving cam

Giai do4n 5 (giai doqn dd thni tnmg ra ngodi): Bu6ng Jrurrg hic ndy gi6ng nhu giaido4n2, chu y6u h nhirng tc bio tnmg cdn non, d6 u nfr6n arJ trir rro rAL d6"ti6p theo.4.2 fQp finh giuo phiii, dd trfrng vd kiit dfnh trirng

4.2.1 Tdp tinh giao phiii

pOi vOi c6c lodi Panulirus,Berry dA khing dfnh ring, con c6i khi da trucrng thanh

lu6n lu6n ti6t ra ctr6t kich.duc^(pheromone) krrilgi x6c io v{y, c6c con .ai .O"Ur6ng

tnmg thdnh thpc d6u r6t fr6p dAn con dgc Theo Dunham, qua trintr cap d6i giuo ph6i ;

cic lodi thuQc gi6ng Panulirus dugc chia thenh 2 phakh6 rb rQt: pha iruOc glao piOi ua

9ha giao phoi tuy con c6i v6n titit ra chdt pheromone, nhtmg

"i z pt u di, 64c tnmg

boi ho4t dQng chir dQng de gAy chri 1i o con ttuc (i) Pha tru6c -giao ptrOi k6o dni khoang

5 - 13 gid; con ilgc dirngd6i rAu nh6 vi r16i chin bd thf 3 vu6t ve con c6i, l6i k6o con

ciira kh6i noi hnnap; rdt dQt ng6t, con c6i boi nhanh ra ngodi, con dpc boi s6t b6ncanh (ii) Pha giao ph6i k6o ddi 3 - 12 gid, hic niy condgc ho4t <lQng tich cuc hon, n6boi lOn phia tru6c doi oiqn.voi ddu coniai, rcrri aa sat lan c6ch con c6i vii cm, n6 du6i

bung, rAu vi chin nguc lu6n xu6ng phia ducri qu4p vi dAy con c6i vdo tu thi5 giao vi

157

chung rOi itrau, t6ittnic qre trinh giao phdi Do vdy, con dpc nho sE rAt kh6 giao vi

thanh c6ng v6i con c6i c6 kich thu6c lon hon

euan s6t t4p tinh giao ph6i ctra t6m htrm b6ng vd t6m hirm xanh trong c6c l6ngnu6i vio mua giao ptrOi ttruongaht SpO nhi6u con dlrc boi theo mQt con c6i; cuOc bcridu6i di6n ra kh6 quy6t fiQt, d4c biet d6i voi t6m hirm b6ng, sau d6 con c6i chi chgn mQt

;; d" ;t gir" rinbi ri,i on duc de gifi dusc con c6i, n6 nhanh ch6ng 6m 6y bangc6c d6i chin ngpc thrl hai vi thr? ba; sau khoang 15 - 20 phrit chung chuyOn sang tu th6thing dung, rOi aAy con c6i lOn phia tru6c, khoing 1 phtt sau chring rcri nlau vi giaopfrOi-aa hoan thenh Lric niy, con c6i tt6 c6 tiri tinh cita con dlrc nhu hai miOng v6 miu

irang tlpc, d6o gAn chic vdo rlc ng.uc gifa 3 <16i chin bo sau cr)ng Trong vdng mQt gid

sau, trii tinh cimg vi c6 miu den sflm

4.2.2 Dd trung vd kdt dinh tnirng

Sau khi giao vi xong, bu6ng tryng cira tdm hirm c6i ti6p tpc ph5t tri0n t10n giai

doan 4 Con c6i c6 xu h""ng di c[uy6n-<l6n nhirng virng r4n d6 s0u, nhi0u hang h6c dO

tl6 tnmg mi kh6ng cdn sp c6 m{t cria con ilgc Tuy nhiOn, trong qu6 trinh nudi, chringt6i thdy 3 loii P ornatus, P homarus vd P stimpsoni dd tnmg rdt d0 ding trong 16ng

hoac bC ciment v6i d0 s0u tt 1,5 - 4 m nu6c

Khi de, con c6i d tu th6 thang dring, du6i cong 10n ch4m t<ri phan phg nggc t4othenh mQt "gi6 chria tnmg",2b)ntftann

"iru "gi6" dugc kh6p kin b6ng c6c chAn bUng.Tnrng du-o c ph6ng ra ngoii qua 16 sinh dUc <r g6c chfin ngyc thti 3 Tnmg chiy ra 1i0n

tUc tir hai phia s6ng thenh h*g; ngay trlc khic, con.c6i dtlng chAn bd 5 cdo r6ch lorp

gian bio b6o v0 trii tinh e irc ngpc, tinh trung chiy d6u khip vio cdc hang tnmg dangchiy xu6ng "gi6 chria tnrng" Sg ph6ng trrmg k6o dii h9*g 60 phrit Tnmg dugc dinh

vio nhanh trong cria t16i chfrn bgng sau ctrng tru6c, r6i d0n d6i thf ba, d6i thir hai vi d6ithri nh6t

Tuy nhi6n, theo Chitty, Berry, co chiS thp tinh o t6m hrlm g{ li sp ph6ng tnrng

xuy6n qua tinh dich Tfi tinh g6n d ric ngpc cta con c6i lu6n ducv c b6o vQ bnng mQt lop

mang cimg dugc gqi li "gian bio b6o vQ" Khi d6, con c6i cdo b6 l6p gian bio niy bdngm6u l6i sir*r duc o d6i ch0n ngpc thu 5, tinh dich chiy ra ctrng mQt hic voi trrmg Tinh

tdng tp do bim vio tnmg khi tnmg chiy qua ho{c roi ctrng v6i tnmg xudng ving 6m

trfu; CLc thc gi6 cho ring O Panuiirus tdt ctrtinh trung s€ dugc sri dpng h6t cho trong

mOt Dn thp tinh

Byard cho ring c6c tnmg t6t Oinh du-o c ld nhd ld nho mQt mang den h6i r6t m6ng

duo c ti5t ra tir c6c rqi tOrg ctra nfrann trong chdn bung.vd c5c m3ng dinh duqc titit ra tirc6c sgi l6ng ctra tnmg da thp tinh Nhu vfly, sgr li6n kOt tlmgt6n vihrg chi c6 th6 c6 6nhfing tri*g ila duqc thp tinh, lim cho tnlng ttuqc giti rdt chhc chdn o chnn bgng tdm

c6i; v-i tiCnICt voi nhau nhu d4ng chim nfro; tai d0ytrung thu tinh sE ph6t tri6n qua c5cgiai do4n ph6i cho dl5n khi nd ra 6u trung

4.3 Quti trinh phdt fi6n ph6i vd n0 trftng

Nhu tr0n da trinh bdy, khi t6m hirm d6, tnmg thp tinh dE t4o ra chdt [0n k6t c6 tircdgng k6t dinh c6c lri^.gvio v6i nhau dqng nhrr chirm nho vi bAm dinh c6c nh6nh trong

cfran UUng thri nh6t ACn ttni tu ctra t6m mE O dny tmrg sC ph6t tri6n qua c6c giai do4n

ph6i kh6c nhau cho dtin khi nd ra 6u trtng Theo sW phtn chia chc gSan <1o4n ph6t tri0n158

ph6i d6i vor panulirusbbi Shiino (1950),chring t6i dd theo d6i vi quan s6t sg ph6t tri6n

it Oi .t u 4 loii t6m hirm; ktit qu6 ch, ihdy, khtng c6 sp kh6c biQt v6 ttrOi gian vi cic

giai do4n ph6t tri6n cira ph6i gifia 4 lodi

ph6i t6m hirm phin cit theo p{rucrng thric kh6ng hoim toan cira d4ng phan cit bd

mat Su phtn chia nhan 0 2 hoic:-mn dIu ti6n khdng anh huong di5n tnmg, trong giai

doan niy nh6n hudng theo lgoAi bi6n tii5n toi cgc thUcvflt Sau lAn ph0n chia nhan tht 3

hoacthri 4,citcranhbitdAuxuAthiQnocgcdQngvft Thcriki'ndyduqc.gqildgiai

doqn ph6i nang-blastula, dgtdugc trong 2hoic 3 neel{a.u Sau d6 m6i ttrOi nhin dugcbao b'qc b6i l6p t5 Uao ch6t phSt tri6n lan vio trong kh6i nodn h.o*g 0 phia cpc dQngv6t dugc gqi li giai dogn pnbt dau-morula C5c rdnh phin chia ti5 bio [n siu vio trongtnmg, frintr tnantr ca" pirOi bdo sip xi5p o bE mat ngodi, bao quantr 6y noln hoang Thoi

k3,

"ey dugc gqi ld giii doqn hinh thdnh dia ph6i, d4t dugc trong 5 ho6c 7 ngiry sau khi

trumg thg tinh, phq thuQc vdo nhiQt d0 m6i trucmg

Eja phpi c6 c5c ph6i bio hinh hng try dhi, kich thu6c tucrng AOi aOng d6u nhau,phdn b6 obe mat xung quanh kh6i nodn h:ltlg {ey d4c-

96 leu Pht lPu,},oqs^q}qiiQng chria dAy nodn hoing Giai do4n niy, kh6i tC beo ch6t v6n cdn chiOm tldy thO tich

cria tnmg

D6n ngdy thf 6 hoflc thri 8, ttr dia ph6i hinh thanh nOn i16i thty thi gi6c, 16 ph6i,

phAn thin niuplius v6i dii bOn c6 : cap chAn <lAu ti6n vd h4ch; ilugc ggi ld giai dogntiAn nauplius

Viro ngiy thir 8 hoic thrl 10 sau khi tnmg thp tinh ddthdy hang lo4t nhtng bi.sn

chuyOn trong ph6i Ae ninn thenh n!fing mAm tiAn thin cira c6c co quan Sau d6 16 ph6i

nggii lan nhanh sdu vio trong kh6i ngdn hoaqg t??,ngu6n.dinh ,1"9P cho ph6i ph6t

tri6n Qua kinh hi6n vi th6y rO kh6i ti5 Um chAt chiOm khoang 213 th} tich tnmg Lric

"ay g,i" th6y"tnmg c6 mdu do cam Virng ph6t tri6n ph6i d6 du-o c x6c dinh, 16 ph6i tilSn

lai gAn c6c di6m hQi tu ch0n du6i d ddt bsgg cu6i cirng (Telson) D6 le noi 16 pnOilegai

va pfrOi trong chAy quyen viro nhau gan t6 ptrOi, t t Oi tiS Uio ctr6t chitim khoang ll2 th6.

tich tnmg Aiken & Waddy quan s5t thAy mQt dai tC bdo 16 ph6i gifra 6n lan sang phiabQn phii vi phia b6n trSi ctra dulng trung tuy6n Bumpus tI6 ph6t hiQn ra o giai do4nniry c6 nldng thri 2 cua tnmg, du<r c ggi li ming cutin cira ph6i Sau d6 ming niy trd n6n

trong su6t, itre phOi thay d6itro n6n c6 th6 nhin th6y vi phan biQt rO d6t bprg, hfu m6n,d4 diy, anten l, anten2

Sau khi dd ph6t tritin dSng kC c5c bQ phan trOn, trimg.A{ f6l giai dosn Nauplius,

lfc ndy c6c phAn phg mgc th0m cic gai nho vi hinh thanh c6c ddt 0 chln nBUc Li6n sau

d6 xu6t hiQn cdc ch6t t4o sac td mit Lric niy nhin bOn ngoii tnmg c6 miu d6 dam

Di5n ngiy thri 10 ho{c 13, c6c phin phg ngpc d.e kh6 phSt tri6n, mQt phdn dd 6mqua phAn Uu"g, tao cho telson gAn nhu AOI aign vgi diu Sau d6 2 milt k6p ti6p tuc ph6t

triiSn tcrn ru, *au dflm hcrn Th5 ph6i co l4i, tim b6t diu dQp Lric ndy tnmg c6 mdu d6

x1m, chc phdn phg nhin th6y r6t 16 duoi kinh hi6n vi Tim dflp manh hcm, kich thu6ctnnrg t[ng lOn Trung dd dat d6n giai dogn hAu nauplius

Sau d6, tnryg chuy6n sang miu.x6"l lqt Dly ld ngiy.thri 14-15 sau khi tnmg thgtinh, qua kinh hi6; vi di ttrAy tO ,J tip x6p cira cic d6i ql16n

Pht, .nodn hod'ng v6n cdnt4p trung nhi6u 0 gi8a tnmg Shiino gqi d6 ld giai iloqn cd 7 d6i phdn pha

nOi tnmg c6 miu x6m lgt do miru cira 2 tliiSm mat ve c6c phdn php t4o n6n Mang

159

t*nq tro n6n trong su6t, xgang tim phinh ra to hcm; kh6i no6n hoing Aan aAn thu nho

lai dE l0 ra chc ph6n phu Uat dAu phan d6t Phoi de dat t6i ngdy thri to tro4c 17 vi duqc

gqi h giai doan I I d6i phdn pha

Di5n ngiy thf 19 - 24 , d}imit kep ph6t tri6n hodn chinh; c6c phAn php dd ho4tdQngli0n tuc Nodn hoing vdn tiep tpc nho lpi Eny dugc ggi ld giai doqn'm'iit rup i6

sdc t6

Sau d6, vio khoang tt ngiy thf 28 - 30, ph6i o giai doqn gdn n6 (nearly

hatching) Cic.co.quan plp dd ph6t tri6n kh6 hoan thiQn Lric niy c6 thC nhin tir6y r8ntrinrg hat huy6t cAu chuy6n tlQng trong th6 ph6i, noen hoang cdn"l4i r6in nai J6 ,6"htnmg ra khpi d0y.liOn t61trrmg PhOi lu6n lu-dn ho4t dQng mfrh m6, chu6n bitho6t khoi

vo tnmg aC Uit dAu sg s6ng trong m6i tru&ng nu6c

Khi tnmg sip no (ph6i O giai.do4n 10), the tich tdng lOn d6ng kC do th6 ph6i hoat

dQng mpnh lim vo tnmg gidn ra h6p thg nu6c vio qua tinfr hi6n-vi, c6 tlr6 nt-rin rt,6ythd phdi r6t 16, c6c nh6nh i6ng boi"tiOn c6c chAn ngpc vd c6c it6i phan png cri d6ng li6ntuc, c6c h4t huy6t cAu trong ccv th6 chuytln dQng kh6ng ngimg Lric ndy, trung c6 miux6m nnu

Khi tnmg n0, hinh dang tnlmg gAn nhu chuyiSn thanh hinh bAu dpc, hai di6m mat

vuon cao c6 xu hu6ng bung ra ngodi D6ng thdi, dinh dAu cria ph6i - ncri c6 c6c d6i

phan phu u6n cong qua cfing cang ra, cirng luc v6i sg co rut cua cac phan php nguc, dirt4o n6n mQt luc ldrn vo trung tai <16 vd ra vi c6c tl6t cira phdn phu ,rggc bat ringodi; m{t kh6c qu6 trinh ndy cdn duo c t6m mg sri dpng tl6i ch0n 5 dio tnmg li0n tuc, ldm choY9 tt*g vd ra d6 dang h<rn Sau d6, todn b-0 phAn phq ngpc tho6t ttrOi vO tnmg, co thri

ti6p tuc co rut dAy phAn dAu ra; sau c5i qu5y m4ntr co thZ'ph6ng vio m6i trunng nu6c,

trd thanh 6u trung Phyllosoma giai do4n 1.

1 Cic d4ng l6ng nu6i

c6 3 dpng l6ng nu6i duoc sri dung trong ngh6 nu6i t6m hr)m hi6n nay:

a) LOng cd qon

C6 hinh khOi chn nh4t ho4c hinh vu6ng rl*g c6 ktit.cdu bang 96 vcri 4 m{t duo c

boc lu6i xung quanh vi mQt m{t lu6i bqc d6y lOng L6ng cO ainfrlhucrng chi sir dpng dC

nu6i t6m htrm thuong pham vi kich cd tu 100 -lso *3 D4ng !6ng ne-y dugc sri dungprro uicn

9o gja thanh th6p, d6 lim Tuy nhiOn, do kh6ng oi ct,ivc" Euq ,c, u,i gap su:9 lC t OitJuqg khdng th6 di dcri l6ng dusc Sau vii ndm nu6i, chat aily phia du<ri idng

bi nhi6m b6n d6 tac n6n di6u kiQn Udt tqi cho t6m, ngucri nu6i phii UO vitri cfi, lim l4i d

vi tri moi thufln lgi hcm

L6ng.c6 tlinh thudng ducrc lim ngay t?i vf tri chqn d6 nu6i t6m hirm Nu6i t6mhum bing l6ng cO dinh t6n nhiAu chi philao dQng hcrn so v6i lim l6rt.hil nhtmg viQcqu6n ljr vi chdm s6c t6m nu6i l4i d6 ding hon Nguydn vft liQu vi cich tam tOng cO

dinh nhu sau:

, fi+ co l6ng co ainrr : (4x5x5) m; (5x5x5) m ho{c (6x6x5) m G6 lam khung l6ng

cd itinh thuimg ld c6c lo4i ciy c6 duong kinh khoan g 6 - 10 cm, cdc cdy g5 tcrn Otrng

lim try chinh, cilc cdy 96 nho hon dtng ldm su<yn CLc cay g5 tem tru ctriitr du-oc veJ

160

nhgn 1 dAu de d6ng slu xu5ng n€n d6y it nhAt lil I -1,2 m; c5c cly 96 sudn duoc d6ngxu5ng d6y ndng hcrn, t6i da 0,5m.

Khung luoi dd chuAn bi sin ducr c cdng bOn trong khung 96 sao cho m{t luoi thdng,

luoi tlugc.O Ainf, chlc chdn b5ng day cu6c lo,n, lucri kh6ng ti6p xric s5t khung l6ng

b) LOng chim

L6ng hinh tfrOi chf nhflt c6 tet c6u blng L*rung sit v6i 6 m{t dugc bgc ludi xung

quanh, tily mpc dich su dung ucrng ho{c nu6i t6m hirm l6ng c6 kich c0 kh6c nhau

nAi vA l6ng chim uong t6m hilm con:

Kich cO l6ng (0,7x0,81x1) m; (1x1x1,2) m; (1,5x1,5x1,2) m ho4c (2x2x1,2) m.Sit tam khung A:6 mm, dugc hin lai voi nhau t4o thinh khung chfr nhat sao cho cimg

vi chlc chan pe b6o d6m str dpng l6ng llu dii, tod,n bQ khung du-o c phtr 1 lop son

ch6ng ri, sau d6 qu6t mQt lop.hic ir.(qpl ducrng).vd quAn toan b0 khung bang d0y

nilon, lcrp nilon ndy sC b6m ch6c vdo lcrp nac rn va gru cno khung sat khOng b! ri trong

su6t thoi gian nu6i du6i biOn

Ti6p dtin, ludi bqc khung sit ta loai lu6i mit nh6, 2a:.0,5 - 0,6 cm Luoi niy

du-o c danrdp cdng phing *urg qr*h 6 m{t ctra l6ng uong Ldng uong t6m nOn bqc 2

lcrp lucri ch6ng t0n ntrau, l6p 1"6'i bgc ngodi li 1o4i lucvi mit l6n, I c4nh khoang 1 -1,5

cm tI6 tranh c6c lodi c5 chinh bi6n c6 th6 c6n ldm thring lorp lu6i b6n trong

I\{at ffOn ctng cta 16ng n6n c6 n6p (cira) l6ng dC c6 th6 a9 O.ine.5iem.!ra vi vQ sinhl6ng E6ng thoi, k6t buQc 1 6ng nhlra ttucmg kinh l0 -12 mm d giira l6ng.d6 dua thric dn

uaJtrongiong h*g ngny ChiEu dii cira 6ng phU thuQc vio d0 snu d4t l6ng nudi, tlO c6

thC dC dnng drmg tten ifrryO", thring chai ho{i tten ghe m6y cho t6m [n qua 6ng

Sau khi dd hohn chinh, ldng ducr.c vqn chuyiin ra vilri nu6i d6-chgn vi lip ilat.LOng ucrng t6m con kh6ng n0n d{t s6t d6y mir n€n neo l6ng c6ch ndn dhy I khoang

thich hqp sao cho khi nu6c thriy tri6u xu6ng th6p nh6t mi l6ng ucmg kh6ng bi anhhucrng cu l6p bin d6y

pOt vA bng chim nu6i t6m hilm thuong phiim

Kich cO l6ng : (3x3x1,5) m ho{c (3x3,5x1,5) m ; (2x3x1,2) m ho{c (3x2,5x1,2) m.S6t tam khung

"it A = 12 ho4c 14 mm vi cffng dugc hin v6i nhau t4o thinh khung chii

nhat cung va cfrac chan g6o vQ khung sat cUng bang scm ch6ng i,hhc in vd qu6n 1 lorp

nilon nhu AOi vOi khung ucrng t6m hirm con

Luoi bgc khung li lo4i lu6i miit l6n hcrn, 2?:1- 4cm vi luoi cfing dugc.dan r6pcdng phing.*u.rg quo:rh 6 m4t cria l6ng nudi Ti6p drin ldm nip l6ng vi gin ki5t 6ng dua

thf; An *r-6ng l6ng tuong tg nhu aOi vOi ldng u<rng t6m hirm con Sau d6, Yan chuy6n

l6ng nu6i ,u u-i tri Oa .t qr rra dat l6ng l6n tr6n n0n d6y de dugc dQn s4ch vi bAng pheng.c) Liing bd nili

L6ng bao g6m khung 96 chia lem 4 6, du<r c <t4t tren hQ th6ng phao, mdi 6 dugctreo mQt khung tu<ri kich thuoc: (4x4x4)m Tiry theo qui m6 cira bd nu6i, nguoi ta c6 th6[6n k6t nhi6u khung 96 qlen thanh bd rQng theo 1f muQn Dang 16ng ndy thucrng du-tr c dpt

nu6i ry vtrng nu6c ra,r" OA dang th6o rcri timg khung l6ng, k6o ci bd rli ncvi kh6c n6u can

thi6t Do d4ng nu6i bang 16ng eham cO Aintr dang gap nhi6u gitl* y: q9i fruong nOn

hiQn nay ngh0 nu6i tdm htm dang c6 xu huong chuy6n sang nu6i 16ng bd n6i

161

2 Chgn vi tri nudi

Vi tri d6.nu6i thucmg dugc chgn trong c6c virng vinh, vfing, hoic eo bi6n, can beo

x

oam cac yeu cau sau:

Kh6ng bi anh huong manh bcri s6ng, gi6, an tofur trong mira mua bdo

Xacfuc ctra s6ng da tanh nu6c nggt hong mira mua, dQ mrn cao vn 6n dinh quanh n6m

Xa cic khu din cu d6 tr6nh ngu6n nudc thii sinh hoat d6 ra g6y 6

trudng nu6i

Ngu6n nudc trong sach, kh6ng bi anh hu&ng ctra nudc thii c6ng nghiep hodc n6ng

nghiQp

N6n d6y kh6ng bi 6 nhi6m,ldciihoflc c6t bin

C6 ddng chiy tAng d6y (ltru tdc khoang tt 1 - 2 cm/gi?ty)

3 Chgn gi6ng vdr uong tdm con

Do d{c tinh s6ng cria t6m con n6n chi c6 mQt s6 vung vinh it chiu anh hucmg crias6ng gi6 nhtmg l4i c6 ddng tri6u vd ddng chiy t16y manh *Oi .O th6 dA dang uongnu6i

tdm hirm con d4t tf lQ s6ng cao vi nhanh lon HiQn nay O midn Trung de hin]1thd,nh nQn

c6c virng uongl6m hirm con (dnn gqi la "rim" t6m htm ttr con tring, nghia li ngay sau

giai do4n hau 6u trung Puerulus co th6 ctra chring trong su6t, m6ng m-anh) C6ch lim

nhu sau:

Chgn nhimg con gi6ng tdm him c6 cirng kich cO, boi nhanh nhgn, c6 ttAy dt rdu,

chAn, nghia li c6 ddy dri c6c phdn phg nggc vd phdn phq bUng

Vfn chuy6n trong thing x6p vi n6n chay m6y spc khi cAm tay trong sudt thoi gianvan chuyen Ntfu vpn chuyiSn duong xa, nhiQt-dQ cao nOn h4 niriet ad*r6ng khoang

25 -260C.

Sau khi vc a6n dia di6m nu6i nOn de thoang 1 gid Trong thoi gian ndy, d6 nu6c

bi6n tgli vtng nu6i tir tir vdo thirng x6p, thay no* trorg tf,trng *6p ,u ttr iu ae tom

con dd dang thich nghi vdi mdi trudrng nudc mcri md kh6ng Ui sOc vi nhiQt d0 hoflc

t10 man

Sau d6, l6y khoing 15 - 20 con ra cin do dO x6c <tinh kich cO t6m thi ban dAu vi

th6 t6m nu6i vio l6ng ucrng

Mat d0 ucrng chi nOn duy tri 50 - 60 con/m3

Hang ngdy cho t6m hirm con [n c6c lo4i t6m cua c6 duoc bAm nh6 ra ho[c cho dn

ngao, sd, srit nhrmg nOn dflp cho vO vo cimg bOn ngodi

Lugng thric 5n cho tom 6n 30 ngiy <lAu khoang l5-2}%ktroi luqng t6m ucrng

Ngiy thf 15, ki6m tra t6m, cin do l4i kich co vd t! lQ s6ng Sau d6 dinh k) ki6m tra

t6m ucrng ae Aieu chinh thirc [n .

Nhfrng ngiy ti6p theo nOn tdng lugng thric 5n cho dn l6n khoing 20 - 25% k}1dilugmg t6m nu6i

Sau 60 ngiy ucrng, nOn san thua t6m ra vcyi mflt'd0 khoang 15 -20 con/m3

Sau 90 - 100 ngdy ucrng, n6n san t6m ra voi mQt dO 12 - l5 con/m3

162

Sau 120 ngdy (khoang4thtng) uong, n6n chuy6n t6m ra c6c l6ng nu6i thucrngphdm.

4 Quf,n If vir chlm s6c t6m nu6i

Sau khoang 4 thimgYcmg, thulng t6m con dat tdi 30 - 50 g/con Chgn nhirng con

t6m khoe, phSt triOn cAn d6i vir c6 kich cd ddu nhau dua vio c6c l6ng nu6i v6i mflt d0kho6ng 5 -7 con/m3 l6ng nudi ho{c 5 -7 con/m2 l6ng cO Ainfr

Thtrc 5n cho t6m nu6i li c6c lo4i t6m cua c6 ho{c con sft, sd, ngao, sao bi6n,

Luq.ng thuc [n cho t6m 6n nOn x5c dinh dga vio lo4i thric u" 9!o dn, dugc tinh theonhirng phdn md tdm c6 thC an dugc, vi dq nhu v6 sd ln ph6n t6m kh6ng th6 An dugc, mit6m chi 6n dugc thit sd, do d6 luqng thric dn cho t6m 6n hing ngdy khoing 15 - 17%khOi luqng t6m Einh kj, 3 th6ng n6n kiiSm tra t6m mQt ldn Ae ai6u chinh luqng thfc 6n

, I{*g ngiy n6n ki6m tra, theo d6i tinh tr4ng sirc kho6 cta t6m, ki6m tra ho4t dQng,

bAt m6i, lQt x5c cria t6m Thuong xuyOn dgn s4ch d6y l6ng, chi rong t6o b6m quanhl6ng <IC l6ng th6ng thoang

Khi t6m dd dat 500 - 600 g/con nOn san thua t6m vcri mflt dO 3 - 4 con/m3 ldng

nu6i ho{c 3 - 4 con/m2 16ng cO ainn

Sau khoing 24 - 30 th6ng nu6i c6 thO thu hopch t6m htm thucmg phAm

5 Thu hoSch

C6 th6 thu ho4ch toan b0 t6m nu6i ho{c thu ho4ch mQt phdn tOm nu6i

Thu ho4ch toin bQ thucrng dugc 6p dqng khi kich cO t6m ttdng <tAu vi gi6 thu mua

t6m cao ho{c sip toi mira mua b6o l6n

Thu ho4ch mQt phdn khi kich cd t6m kh6ng <I6ng deu Dung vgt chgn bit t6m lnn,

ae qi nhirng con t6m nho hodc tdm sip 10t v6 hay vira mcri lQt vo dO nu6i tiiSp

rrr TRrEN VQNG CUA NGHt NUor r6nn nUnn CAr

So v6i c6c loii thuQc nh6m t6m hirm cing (claw lobsters), t6m hirm san h6 (coral

lobsters) vi t6m htm d6p (slipper lobsters), t6m hirm gai (spiny lobsters) c6 nhi6u uuthti trong ngh6 nu6i bi6n Vdi tap tinh s6ng dan, t6c <10 sinh truong nhanh, ctic biet thit

thom ngon vi miu sic h6p aan ntriAu loii trong hg t6m hirm gai dd trO thanh <l6i

tugng nu6i vi khai thSc quan trong d c6c nu6c ph6t triOn vi dang ph6t tri6n

T4i c6c nu6c nhu Oc, Papua New Guinea, New Zealand t6m hirm du-o c bAo vQ vi nudi du0ng mQt c6ch tp nhi6n ngoii bi6n ktri cho d6n mta khai th5c Mira khai th6cthucrng keo dii khoang 3 - 4 th6ng, tu thang 8 ho4c thaqg 9 vd s6 luqmg tiu ktrai thichgng ndm phg thuQc vio d1r b6o cira c6c nhi quan lf ngu6n lqi t6m htm qu6c gia Tr0ntdtchchctiu khai th6c, nhimg con t6m him chua tt4t kich cO quy dinh,rtugc tha hi bi6n.OOi voi mQt s6 nu6c dang ph6t tri6n nhu Singapore, An D0 t6m htm gai du-o c

.i

nu6i tt con gi6ng tg nhiOn o kich cO khoang 50 - 100 g/con Loii dugc nu6i ph6 bi6n oSingapore li t6m hirm birn (Panulirus poliphagus), ttd tdng sAn lugng tOm him xu6tkhAu tri 42 6n (ndm 1982) lOn 760 t6n (nam 1939) O An DQ, tdm htm de (Panulirus

homarus) duqc nghiOn cuu nhu mQt dOi tuqng nu6i viro ndm 1993 nhmg dtin nay vin

ph6t triOn v6i quy m6 nho

163

O Viet Nam, phong trio nu6i t6m htm bit dAu tluqg din4 hinh vdo ndm 1992 khi

c6c k6t qu6 nghiOn cr?u v0 nu6i ntng c6p tOm hirm tir ngu6n gi6ng tU nhi6n cira c6c nhi

khoa hgc dugc c6ng b6 Dqc ven bi6n miAn Trung,2 titlhPhri Y0n vd Khanh Hda dd c6nhtng budc tii5n <lang kC trong ngh6 nu6i t6m hirm b[ng l6ng vi l6ng c6 dinh Ttrkhoing 400.16ng nu6i (n6m 1992) dOn nlm 2OOO, <15 c6 tr6n 15-000 l6ng nu6i voi m{t

dO tt 100 dtin 200 con/l6ng vd sAn lugng d4t khoang 2OO -250 tdn/nim.

Tuy nhi0n, d6 ngh6.nudi t6m htm ph6t tri6n 6n dinh, trudc mgt circ v6n aA can

du-o c giii quy6t nhu cdi ti6n ngu cq khai th6c gi6ng, quy ho4ch vung nudi vi nghiOn crlu

thfp an, c6ng nghiQp pht hqp voi t6m him vi xa hcm nfia ld tfp trung nghiOn cr?u sinxudt gi6ng nhnn t4o

t64

T6m him b6ng

Panulirus ornatus

T6m him ddPanulirus homarus

T6m htm d6

Panulirus longipes

T6m hirm s6iPanulirus stimpsoni

Hinh ltt 1: Mot sd loai t6m him(Anh: Nguydn Th! Bich Thly)

Chan nguc 5 con c6i (tr{i)

Vitri, cdu tao d6i tinh hoirn vir 6ng din tinh

C6c hinh lnh li6n quan ddn dit didm sinh sAn

(Anh: Nguy1n Th! Bfch Thfiy)

Vi tri vir hinh dqng budng tr['ng giai do4n lV P ornatus

Ldt cit dng d5n tinht6m hum

doan hinh thdnh dia ph6i

Tar-spot

Giaidoqn ph6i nang

165

Giaidoan ph6i nauplius

Giai doan c6 11 d6i phdn

Dich vq cung cdp thri'c dn

Hinh lll.3: Cdc giai doqn ph_dt tridn ph6i cfia t6m

(Anh Nguydn Thi Bich Thly)

Au tring Phytlosomahum b6ng

"Bdy" u6t tom hirm con

L6ng chim ttdng, nu6it6m him

lll.4: Cdc hi-nh Anh v6 ngh6 nu6it6m hirm

Chuong IV:

A T6m.dE tluqc di nhflp vio c6c virng nhiet d6i vi c4n nhiet doi trOn th6 gioi vd trO

thinh <toi tuong quan trong cria ngh6 nu6i thty san (New vd Singholka, 1985; Theo

FAO (1988), trong t6ng sdn luqmg t6m cing.xanh th6 gioi thi san luqng t6m nu6i chi6m

d€n 72% vi t6m khai th6c tu nhiCn chi chii5m 28% Chdu A ta noi sin xu6t t6m cing

xanh chtr ylSu, chitim eson t6ngsan luqng cira thi5 gi6i.

O ViQt Nam, t6m cang xanh phin b6 chtr yi5u o c6c tinh Nam BQ D6ng blng s6ng

Criu Long (DBSCL) c6 diQn tich m{t nud-c ao, s6ng vi ruOng hia rQng lcrn h ti0m ndng

t6t cho nghd nu6i t6m cing xanh ph6t trir5n NIm 2000, c6c tinh DBSCL c6 hcrn 6.000

ha nudi t6m cing xanh, d4t sin luqng 1.400 tan Circ tinh nhu Trd Vinh, Bi5n Tre, Wnh

Long, CAn Tho vd An Giang c6 diQn tich vd san luqng nu6i t6m cang xanh cao nh6t

Trong vdi ndm.qua lugng t6m ci,ng xanh gi6ng san xu6t nh0n t4o tang dang ke

nOn dI thric dAy nghA nu6i t6m thuong pharn pfrlt tri0n C6c m6 hinh nu6i i6m chinh

hiQn nay li nu6i trOn ruQng hia, nu6i muong vudm, nu6i ban thtm canh trong ao vi nu6i

dnng quing Ndng su6t t6m nu6i trOn ruQng ctat 300-700 kg/ha/vU, nu6i ao ilat

500-1.200 kg/halvu vd nu6i trong ddng quang d4t 1,2-5 tdn/halvp Tuy nhion, k! thuflt nu6i

cdn dua vio kinh nghiQm cria nguni ddn n6n neng su6t chua duo c 6n itinh Trong khi

d6, cic nghiOn cr?u vA k! thuat nu6i t6m cang xanh aC AC xu6t qui trinh chuAnrnu tien

cdn d bu6c <tAu Trong pham vi cria chuong ndy, chring t6i tAp trung trinh bay k! thuft

nu6i thuong pham t6m cang xanh Ban tlgc quan tflm d6n k! thuflt san ru6t gi6ngc6 th6

tham khao tai fiQu "Nguy0n lf vd k! thuft san xu6t gi6ng t6m cdng xanh,

Macrobrachium rosenbergii" do TS NguyEn Thanh Phucrng vi ctv biOn sogn, xu6t ban

n[m 2003 tai NXB N6ng nghiQp

II DAc DrtM srNH Hec c0.q rou cANc XANH

1 PhAn loSi vir hinh thii

T6m cang xanh ld loii gi6p x6c quan trgng c6 vi tri phdn loai nhu sau:

h ph6n dAg ng.uc tru6c vi ph6n

dAu vcri 5 t16t 1i0n mang 5 d6i

c66d6tvdl IuSi Aat fun

g mQt tt6i chAn dOt Uung

vo phia sau Tu t6m v6 ctra

D4c ili6m niy dang ph6n

ng.uc phia

t 1i0n nhau,

m dAu nggtd6t du6i It

hai

n Phdn d6u

r nggc voi I

;qi H gi5p irhu b0 gqi I

5c6 tdmd6t bun

biQt t6m

Tang

tflm v,

bungt6m c

xanh den dgc hai bOn T6m truOng thanh c6 nhtng vQt miu xanh hoi sflm ngang ltmg

xen kd v6i miu tring trong cta.co the t6m.c6 chtry ddi vugt viy r0u Chtry c6 l1-16rdng tr6n chtry (2-3 rdng sau h6c m6t) vd 10-15 ring ducri chriy C6c phU b0 c6 hinh

dAng, kich cO vd chric ndng kh6c nhau voi hai d6i rdu c6 chric ndng xric gi6c; mQt dOi

nam tcrn, hai <l6i hem nh6, ,a Uu d6i chAn him c6 chric ndng giir vi nghiOn m6i; ndm d6ichin ngyc c6 chric ndng t16 bd; n6m d6i chin bgng de bcvi vi mQt tt6i chin du6i c6 chricnang nhu benh l6i Hai d6i chin ngpc dAu tiOn cira t6m chuy€n h6a thanh hai d6i cdng,i16i cang thir hai to vd dii dnng <16 Uit mdi vd t.u ve Eac di6m vA kich cO, hinh.dang,miu s6c vi cic gaitrOn d6i cang sC thay t16i theo giai <to4n thanh thpc criat6m, nh6t h &

tdm dqc O tOm aUc, khi tdm dn nh6, d6i cing c6 miu trong, sau chuySn thanh v3nScam (cdn gqi li cimg lira), chua c6 gai hay c6 gai rdt mln tr6n cdng, chua c6 hay rdt it

l6ng io fni tO- l6n, d6i cdng c6 mdu xanh itflm, xu6t hien nhi6u gai nhqn vi l6ng totr6n cang Qu6 trinh thay <16i tr6n dugc th6 hiqn qua c6c grai tlo4n k*r6c nhau bao g6m:

t6m nh6, tdm ci,ng ltra nh4t, tdm cdng hia d6m, t6m cang hla t10m chuy6n ti6p cangxanh, t6m cang xanh nh4t, t6m cd.ng xanh dflm vi t6m gin (Bang fV.1).

Bdng IV.I: T6m tit A4c di6m cria t6m dgc vi t6m cii loii Mauobrachium

rosenbergii

Kich cd Lcrn hcrn vd dAu nggc to hcm Nho hcm vi dAu nggc nh6 hcrn

Cang (kep) E6i cang thf hai

eh6 nhi6u sai

Nh6 hcrn vi nhdn hcrn cing criat6m

sinh duc HiQn diQn ducri g6c cria chAn HiQn diQn du6i gdc chin ng.uc

ntr6t cO di6m cimg d gitra thf nh6t, thrl hai vi thri ba dii

vi nd rQng, hinh thanh budng 6p

vi chin bpng ctra t6m truong

thanhTuy6n androgenic Ddy tO bdo dinh vdo vr)ng gAn Khdng c6

cu6i cria 6ns dan

nguc thri nA* C6 ,up d4y thf ba, c6 m*g

T6m cing xanh phin b6 rQng 0 c6c vDng nhiet ddi vd 6 nhiQt <tcri, t{p trung d khu

vyc An DQ Duong vd T0y Nam Th6i Binh Ducrng Trong ty nhiOn, t6m si5ng trong c6c

thiry vgc nu6c nggt nhu s6ng, hd, ruQng, dAm hay cA cilc thriy vgc nu6c lg khu vgc ctra

t69

s6ng Ngodi ra, tom cdn dugc di nhflp vd nu6i o nhiAu noi trOn th6 gi6i O Viet Nam,

r.inicenE xanh phAn b6 tg ,iri0, chtr y6u c6c tinh Nam bQ, <Iac biQt li virng <16ng bAng

,arrg affi mng A c6c thiiy vgc <tQ m4n 18 o/oo hay <16i khi cA 25 %o v5n c6 thO tim th6yt6nr xu6t hiQn

3 \rirng tlli cria t6m cirng xanh

Vong doi cira t6m cing xanh trii qua 4 giai doqn bao g6m tnmg, 6u tru1g, hau 6u

trung vd tdm trucmg thdnh Tdm tru&ng thanh s6ng chtr y6u o nu6c nggt Khi thanhthpc, chring bht c4p, d6 tnmg vd tnmg dinh vdo c6c chtn bpng cria t6m m9 Tdm tnmg

c6'xu n"eig di 9u'ra vtrng-cua s6njnu6c lq (6_-18%o) dO no A.u trung sE ch6t trong

vdng 3-4 ,gay ne, kh6ng <Iuo c s6ng trong nudc lq Au trung nd ra s5rg phir du vi tr6i

nu6c nggt nhu s6ng, r4ch, ruQng, ao h6 , O d6, chring sinh sting vi lon lOn T6m c6 th6

di cu rit xa, trong ptarn vi hon 200 km tt bd biOn vdo nQi tlia Khi tru<rng thanh chring

l4i di cu ra ving n,rO" tq noi dQ m4n thich hqrp dC sinh s6n vi vdng ddi lai ti6p tqc

1 Trrhng 2 Au firng i, Postlarvaelarva 4 Trthng thdnh

Hinh IV.3: Vdng tloi cfra t6m cing xanh

4 Dpc tli6m sinh tru0ng

Gi6ng nhu c6c loii tOm vi cua khdc, t6m ci,ng xanh kh6ng sinh truong liOn tpc

mi kich thudc chi ting nhanh sau m6i mn tQt x6c Sinh tru&ng cta t6m dgc vd c6i g6n

nhu tucrng ducrng nhau cho toi khi dat kich cd 35-50 g, sau d6 chring khic nhau r5 theogicri tinh, t6m tlgc sinh tnrong nhanh hon t6m c6i vi dat kh6i lugng c6 th6 gdp ttdi t6m

c6i trong cirng mQt thdi gian nu6i

T6m c6i tchi bat itAu thanh thpc (khdi lugng khoang 30-40 g) thi sinh truong gidm

vi nguiln dinh du6ng tflp trung cho sg phSt tri6n cira budng trfug MQt hiQn tuqng

thudmg th6y trong nu6i t6m cang xanh li sg phtn <Iin kh5 rO kC ci trong cirng mQt nh6m

gioi tinh T6m c6 th6 dat ttrOi tuqng 40-50 g sau 4-5 thang nu6i Chu ky lQt xic ctra tdmtuy thuQc vio kich cO, tinh trqng sinh lf, tli6u kien dinh du&ng, diAu kien m6i trulng TOm nho chu kj lQt vo ngin hon t6m l6n

r70

Bdng IV.2: Chu kj, tQt xic cria t6m cirng xanh Kh6i luone (e/con) Chu ki lOt vo (neiy)

5 D{c di6m sinh sf,n

Trong tg nhiOn, t6m sinh s6n hdu nhu quanh n[m nhrmg tQp trung viro nhirng mr)a

chinh tiry ttmg noi O d6ng bing s6ng Cuu Long, c6 trai mira t6m sinh san chinh lA

khodng th6ng 4-6 vit th6ng 8-10 T6m c6i thdnh thgc l6n ddu sau khoang 3-3,5 thang

nu6i giai <loqn hQu 6u trung 10-15 ngdy.(PL1s-rs) TuI nhi6n, tu6i thanh thgc vi kich cd

thanh thgc cira tdm cdn phq thuQc vio r6t nhi6u yOu tO nhu m6i truong vd thtc 6n.Tru6c khi de tnmg, t6m c6i c6 hien tugng lQt x6c ti€n giao vi Sau khi t6m c6i lQt

xirc l-22 gid, thuong 3-6 gid, t6m bit dAu giao vi T6m dWc hic niy v5n 6 trang th6i v6

cfng Qug tri.nh giao vi xhy ra vio ban dOm Sau khi giao ni 2-5 gid, c6 khi 6-24 gid,t6m c6i bdt ddu <16 tnmg Tnmg sE 16n luqt dinh timg chirm vio c6c l6ng tcr cira c6c d6ich6n bgng thri tu, thri ba, thti hai vd thri nfrAt fnOi gian d6 tnmg kho6ng 10-60 phrit,

t{ruong 15-25 phrit Tty vio kich cO vd kh6i luqng ctra t6m cfing nhu ch6t luqng vi so

l6n tham gia sinh sin cira chirng mi sfc sinh san ctra t6m c6 thiSthay AOi fhOng thu<rng

khoing 20.000-80.000 tnmg, trung binh, srlc sinh sin tuong cl6i cta t6m khoing 1.000 tnmg/g Wrii lugng t6m Tuy nhi6n, t6m nudi trong ao hd, srlc sinh sin tuong tttii

500-cria chring c6 th6p hon, trung binh 300-600 tnrng/g kh6i luqng Tnmg m6i d6 ra c6

hinh elip, c6 kich cd khoang 0,6-0,7 mm Theo sg ph6t tri,5n ctra ph6i,,tnmg aan aanchuy6n tir miu vdng nh4t sang ving cam, sau d6 c6 mdu x6m vi khi sip nd tnmg c6miu x6rn den Tiry vio nhiQt d0 md thoi gian 6p tnmg c6 th6 tir 15 d6n 23 ngiy TOmchi c6 th6 t6i phit.dpc vi d6 l4i sau 16-45 ngiy Tty ty*g hgrp, chring c6 th6 t6i ph6tdpc vi d6 lai 5-6 lan Sric sinh sin cta t6m cfing thay ddi theo c6c lan de tnrng cira t6m

A1r t1ir"g m6i n0 ra s6ng pht du, c6 tinh huong quang manh vi cdn nudc lq

{u trung c6 tinh hucmg quang m4nh, chring boi 10i gdn s6t mflt nu6c thanh trmg <16m.

Au trung dn liOn tUc Thric 5n bao g6m c6c 1o4i t1Qng vft phr) du, giun nh6, 6u trung c6c

dQng vai thiry sinh Au trung trii qua 11 lan lQt x6c trong thoi gian 17-23 ngiy dO hinh

6 Y6u cffu vd m6i trulng sSng

+ NhiQt tt0: NhiQt ttQ thich hgp cho t6m cdmg xanh dao dQng trong khoang 26-3loc ,

tOt nfr6t ld 28-30"C Khi nhiet tlQ ngoii khoang 22-33oC, ho4t dQng, sinh truong vi

t7l

sinh sin ctia t6m se bi suy giam Duoi 13oC hay tr€n 38oC se g0y chtit t6m.

+ DQ m4n: Giai doqn 6u trung can aO min 6-160/oo, t6t nh6t l0-12%u C6c giai <topn

t6m 16n hcm chring c6 th6 chiu d0 m{n d€n 25o/oo Tuy nhi0n, trong nudi t6m, dQ

man t6t nh6t krOng qu| l0o/oo.

+ Oxy: Nhu cAu oxy cho h6 h6p cria t6m tiry thuQc vdo nhiOu yOu t6 nhu giai do4ncira t6m, nhiet dO, d0 men OOi vcri t6m con, oxy t6i thiOu ph6i tr}n 2,1ppm 0

nhiQt dO 23oc,tr}n2,9 ppm d 28oC vd 4,7 ppmd 33oC T6m lon can nniAu oxy hon

t6m nho Trong nu6i t6m thit, oxy nOn dugc duy tri trOn 4 ppm

+ Dam: Trong sin xu6t gi6ng vi nu6i t6m thit, him luqng t14m t6t nh6t nCn ducr c duy

tri 0 mric du6i 0,1 ppm d6i v6i d4m nitrite vd ducri I ppm AOi vOi d4m am6n

+ pH: DQ pH thich hgp nh6t cho sinh trucrng ctra t6m tir 7,0-8,5 pH duoi 6,5 hay trOn

9,0 k6o ddi kh6ng tdt cho t6m o 6t cac6c giai do4n

+ EQ cimg: TOm cAn c6c lo4i ch6t khoang nhu canxi, magi6 cho qu6 trinh hinh thanh

v6 m6i vd lQt x6c Tuy nhiOn, khi d0 cimg cao hcrn 300 ppm s€ lim t6m chfm lcrn

vd d6 bQnh do c6c nguy6n sinh dQng vQt b6m DQ ctmg thich hqp nh6t cho uongnu6i t6m trong khoing 50-150 ppm

7 Nhu ciu dinh dutrng cria tdm

+ Ch6t <t4m: Mfc i14m t6i uu trong thrlc dn cho t6m li tir 27-35% OOi voi 6u trung

thi nhu cAu niy tdng cao hon D6i voi t6m Postlarvaelarvae, tf lQ gifra ttam dQng

v4t vi d4m thpc v6t t6t nh6t n 3:t.

+ Chdt b6o: YOu cAu v0 ch6t b6o cua t6m dao dQng trong khodng tir 6-7,5yo vi thay

d6i theo qu6 trinh ph6t triOn ctra t6m Him luqng ch6t b6o kh6ng nOn vuqt qub l0o/o

khdi luqng thric 5n

+ Ch6t bQt dudrng: T6m cing xanh c6 men tiOu h6a ch6t bQt ducrng ho4t dQng manh

hon so v6i cic loii t6m bi6n Ngon! ra, chring cdn c6 khi ndng srl dpng ctr6t UOt

itudng dqng cao phdn trl phric hqrp t6t hcrn so voi ducrng dcm Thric dn c6 chria himluqnrg cfr6t tQt ducrng cao d6n 40% vdn cho ki5t quA t6t vC tang tru&ng cria t6m

Ei6u niy cfing lim thric 6n t6m cing xanh 16 hcyn thric dn t6m bi€n

+ Vitamin vi ch6t khoang: Vitamin gift vai trd quan trong trong dinh du0ng SU thitiuhpt l0u ddi vitamin se d6n diSn sg xu6t hiqn c6c triQu chimg benh l)? Hdm luqngvitamin C c6n thi6t cho t6m cang *grh 6 giai <to4n gr6ng khoang 1-OO-SOO -glkt

thfc dn OOi voi khoang ch6t, nhu cAu khoang 2% titrh theo kh6i lugng kh6, trong

d6 ti lO him lusng C:P li 0.76:l dtin 4:1

m KI'THUAT tIONc NUOr rOnn cANc xANH

c6 l6t t6m nhga DiQn tich bC dao dQng trong kho6ng 5-25 m2 vi c6 mric nu6c siu

0,5-0,7 m 86 c6 m6i che b6ng 16 hay t6m b4t Tru6c khi su dung, bO duqc t6y rua bing

nu6c v6i hay Chlorine 100 ppm Nudc ucrng t6m c6 thd sir dgng nudc m6y hay nudcs6ng kh6ng 6 nhi6m, lgc nu6c qua trii vii lqc min khi c6p nu6c vio b6

T6m bQt c6 kich cd 1,2-1,5 cm TOm gi6ng ti5t n6n c6 kich bO d6ng d6u, miu sictrong s6ng, linh ho4t, khi lQi rdu kh6p hinh chir V, du6i xoe hinh qu4t sE ducr c chgn d6

uong nu6i Mat dO ucrng dao <lQng 1000-1500 con/m2 UC thaynu6c du<y.c thpc hiQn

hdng ngdy v6i lugng 30-50% th6 tich bi5 Trong bO nOn dat nhiAu gi5 th6 nhu chir tre,t6m lu6i, chrim nilon d6 gi6m hiQn tuqng dn nhau cria t6m BC cAn dugc sgc khi li6n tpcv6i t6c dQ vira phai dC cung c6p oxy dAy dir cho t6m Thric dn cho t6m bQt bao g6m c6c

lo4i nhu thfc dn nhin t4o dang hat, thfc 6n tU chi5 bii5n, trung chi (giun do), trimg

nu6c Tiy tung lo4i thric 6n, lugng cho 6n hdng ngdy cho l0 nghin t6m bQt nhu sau:

+ Hodc thric an ttr ch6 bi6n: 2 trfug git+ 200 gt6p

Cho t6m An 4-5lAr/ngiy d6m Hing ngiry n6n hrit c[n, thric 5n thira dO tr6nh gAy

do bAn Sau thcri gian ucrng 2 tudn, t6m d4t 2,5-3 cmthi chuytin nu6i thit Tj' lq s6ng dat70-80%

1.2 Uong - dwdng tflm bQt trong giai

T6m c6 thO uong trong giai bAng ludi mtrng, miu den, diQn tich 5-25 m2 D4t

trong ao r6ng, tho6ng, nu6c tOt OAt giai ng4p nu6c 0,7-0,8 m T6m Post-larvae kho6

ducvc thi ucrng v6i mQt d0 1.000-1.500 con/m2 Thtic 5n cho t6m Post-larvae vi c6ch

cho dn nhu truong hgp ucrng trong b6 C6 th6 dirng c6c lo4i chi, scri nylon, 16 dira tlO

ldm vft b6m cho t6m Do mflt d0 uong cao nOn cfing cAn phdi rU 4i li€n tpc cho giaiugng Trong qu5 trinh ucrng tdm, t6t nhat n€n thay nuoc ao hdng tu0n khoang 30-50%

aC Cam bio m6i truong nu6c t6t Sau khi ucrng 2-3 tuAn, t6m d1t 2-3 cm thi c6 thti thuho4ch T! 16 s6ng c6 th6 d4t70-80%

1.3 Uong dwhng tilm bQt trong ao itiit

CO tfr6 dudng t6m trong ao nho ngay c4nh khu nu6i ho{c dr)ng lucri mirng chiinmQt g6c ao hay rugng nu6i DiQn tich khu uong 100-500 m2 Th6ng thuong k*roang 5-10% diQn tich ruQng Mric nu6c s6u 0,7-0,8m Tru6c khi ucrng, nOn chuAn bi ao k! vdb6n v6i v6i luqng 10 kg/100 m' ao 1 tuAn tru6c khi thd gi6ng CO tne b6n ph6n chu6ng20-30 kg/100 m' hay phin vO co 0,3 kg/100 ry' dC gAy miu nu6c C6 the ding thOm diy

thu6c ca de diQt cbt4p v6i luqng 2kgll}} m3 nu6c Chgn t6m bQt kh6e, thi v6i mQt tlQ

50-150 conlmz Hdng ngdy cho t6m 5n bing thric 5n c6ng nghiqp hay thric 6n t.u chi5 nhu

tr6n CAn thay nu6c ao uCIng 1-2 tuAr/lAn vcri lucrng 30-50 %mdi lAn C6 the d{t chi tre,cly kh6 b6 thdnh b6 d{t rhirbc Thoi gian uong khoturg l-1,5 thSng vd t6m gi6ng c6 th6dqt 4-6 cm Lric niy c6 thO cho t6m ra ruOng dE ddng bdng c6ch ph6 mQt do4n bd baohay lucri bao mi kh6ng cAn phii thu ho4ch

t73

2 NuOi t6m thit

2.1 Ki thuQt nuili tilm cdng xanh thwong phdm trong ruQng lira

+ Chqn vi ti: MQ hinh t6m - lira c6 thi5 tfugc r1rg durrg 6 nhtng vung c6 ngflp lt theo mua

hay noi c6 ngu6n nudc s6ng r4ch c6p tho6t d6 dang Can chon noi it bi nhi6m phdn.fhi6t kd ruOng nu6i: RuQng nu6i t6m c6 di6n tich thay t16i theo timg Fi6u kiQn cp

th6, thudng tir 0,5-4 ha RuQng phii c6 muong bao, chi6m fi 20-25%t6ng diQn tichruO.ng Mucrng rQng tir 2-3 m vi sdu,0,8-1,,0 - so v<ri mflt ruQng Bo kh6ng nh6tthiCt la phdi cao hcrn <linh lfi, nhrmg t6t nhat cao tir l-1,2 m vi chin bo rQng ttr 3-4

m Vio thcri di6m lt chinh vg (mric nu6c cao nh6t1 trOn mflt bo n6n duoc chiin luoicao hon mfc nudc khoang 30-40 cm d,5 ngdn kh6ng cho t6m ra ngodi Luoi thucrngsri dpng li ludi mirng lmit tuOi 2a:lmm).

ChuAn bi ruQng nu6i: Sau khi thu hoach vq lfa thi tii5n hinh chu6n bi ruQng nu6inhu sira lai bo bao, l6p c6c l5 moi, hang h5c, s6n v6t bin & c6c mucrng bao, ao ucyng

sau d6 b6n v6i vcri lugng 150-200 kg/ha vi phoi ru6ng vi ao 3-5 ngdy tru6c khi l6ynu6c Nhirng ruOng c6 mucrng m6i ddo thi cdn rua phdn 24 rcntru6c khi b6n vdi

-i,

vi ph0n Ldy nu6c sao cho ngflp m4t ruQng 30-40 cm hay 0,8-1,0 m tl6i v6i ao

ucrng vd b6n 30 kg phin hiru co hay 0,5 kg ur6 k6t hqp v6i 1 kg phAn NPK hopc

DAP cho 1.000 m'di5 gdy miu nu6c Khi nu6c c6 minr-xanh vO rl6u (3-5 ngdy sau

b6n phtn) thi thA t6m

Mira vu nu6i: Tty timg virng v6i tti6u kiQn cg th6 md c6 th6 UO tri lich thoi vu kh6cnhau Nhin chung, c6 3 m6 hinh nhu sau:

o MO hinh mQt vu hia- m6t vu t6m: Md hinh ndy c6 th6 6p dgng cho nhimg virng

kh6 khdn cho vu hia Hd-Thu @ap bCnh) vi c6 ngQp lfl manh viro vp Thu-D6ng

Vi this, kh6ng trdng lira md nu6i t6m vdo hai miraniy (th6ng 3-10) Tr6ng hii

vio mira D6ng Xu0n

o M6 hinh hai vp hia - m0t vp t6m ki5t hq'p: M6 hinh ndy c6 the 6p dpng cho

nhfing vtrng thufln loi cho viQc tr6ng hia cA hai mta Hd-Thu vi E6ng-XuAn

T6m duo c nu6i ki5t hqp v6i hia Hts-Thu Sau khi thu ho4ch hia Hd-Thu, t6m

duoc nu6i ti6p tpc d6n dAu vu lfa E6ng-XuAn thi thu hoach t6m

o M6 hinh hai vp hia - mOt vg t6m ludn canh: M6 hinh niy cfing 6p dung cho

nhimg vung thufn loi trong canh t6c hai vu lria Hd- Thu vi D6ng Xunn Tuy

nhiOn, vr,r Thu E6ng ruOng,thucrng ngf,p lfi cao, kh6 trOrg lta, vi thiS du-o c nu6it6m Thoi gian nu6i t6m ng6n (4-4,5 th6ng) nOn c6n 6p dUng dring thoi vtr.+ Chon gi6ng vd thi gi6ng: TOm gi6ng sau thcri gian uong tr6n b6, trong giai, ao haymQt g6c ruQng, sE d4t kich cd 2-6 cm ttry thcri gian ucmg vi phu<rng ph6p ucrng

Kich cO niy sE duoc thu vd thd l6n ruQng nu6i E4c bigt d6i vcri m6 hinh 2 vu hia

-1 vu t6m lutn canh, cAn th6 t6m gi6ng c6 kich cd lcm, it nh6t 2-3 g (hay 4-6 cm) dd

t6m c6 th6 d4t kich cO thucrng phAm sau 4-4,5 th6ng nu6i Tiry theo kich cO t6m

.r,

gi6ng vi thcvi gian nu6i thit vi kh6 ndng chdm s6c mi c6 th6 thi vcri mflt tIQ 3-5

conlm2 ruOng

+ Cho 5n vi chdm s6c: Do mflt ttQ th6 tuong d6i cao, nOn giai doan nu6i thit phii cho

t6m 5n nh6t h khi t6m l6n C6 nhi6u lo4i thric [n c6 th6 su dqng cho t6m nhu thric6n viOn c6ng nghiQp, thric 5n vi6n tU ch6 vir thric dn tuoi s6ng Thirc [n vi6n c6ngt74

tuoi s6ng c6 th6 dirng luqng gep 2-3lAn so vcri lugng thric 6n cn5 Uitin Cho t6m dn bAngc6ch k6t hqrp rdi thric dn ven bo vi sang An SO nn cho 5n c6 th6 fi 2-4 dn/ngiy, ni5u ding

thric 5n viOn nOn ding 4 ldnlngiy Luqng thrlc An phii ttuqc diAu chinh hing ngiy theosric in ctra t6m qua theo d6i c6c sang 6n vi ki6m tra thric 5n trong d4 diy t6m

+ ChAm s6c vlr qudn lli ruQng nu6i: Trong thoi gian tru6c lfi (tt thang 4-7 ducrng lich)

cdn phdi giir m6i try*g nu6c ruQng nu6i t6t dO t6m lon nhanh vir it hao hgt bdngc6ch dinh kj, trao d6i nu6c, it nhdt ld zlAn/thi,r;'g vdo hic nudc cudng Trong thcri

gian nu6i cdn h4n ch€ t6i daviQc ding thu6c tru siu N0u ph6i dirng thu6c cho hia

(Hd Thu) thi nOn h4 nu6c dC tOm *u6ng muong vd sau khi phuh thu6c 3-4 ngiry,

thudc sO m6t t6c dpng thi dAng nudc d6 t6m lOn ruOng tro l4i Khi thu ho4ch hia thi

h4 nudc dC tOm xu5rrg muong vd sau d6 dlng cao nu6c eC tOm lOn ruQng vi hic niy

t6m sE 16n nhanh vi irOn rugng c6 nhi6u thfc 5n tg nhiOn Vio thoi gian dAu mia

mua cAn theo d6i ruqng nu6i cAn thfln vi t6m c6 th6 bi thi6u oxy do nu6c dgc, pH

giim DAu mia lfr cflng cAn chti j'do nudc lfl dAu mta thudng kh6ng t6t Giiia m.ria

Ifi, m6i trucmg nu6c sE rdtt6t, nhiQu oxy hoa tan, nhidu thric 6n,tU nhi6n Tru6c khi

lii vd phdi ch{n lu6i trOn bd bao dO (ntiu bo bi ngflp) d6 trann thAt tho6t t6m Gi6 vi

ddng nu6c thucrng gly s4t 16 bo ruQng hay cu5n lucri bao, lim th6t tho6t t6m nu6i.Bdng IV.4: Tinh luqng thtfrc in cho tdm

nghiep c6 ch6t dinh du0ng iliy ttir vi ctn bdng nOn t6m lon nhanh Tuy nhi6n, cAn

chgn thirc 6n chuy0n dtng cho t6m cing xanh mi lh6nq n6n dirng thric 6n nu6i tdm

sri C6 th6 ph6i hq'p thfc in viOn vi thirc 5n tuoi s6ng d6 giim chi phi Thric [n vi0n

tu chiS c6 th6 dirng c6c nguyOn liQu d6 tim vi theo cdng thftc & bang IV.3.

Bdng IV.3: Cdngthfc phtii ctr6 tnfc in cho tdm cing xanh

Nguy0n liQu Lugng ding cho I kg thuc An (g)

250200

350

100

205020

10

t<h6i luqng t6m (g/con) Luqng thirc dn(%kh6i luqng dan t6m)

2,5-3

4-56-910-13

1,0-l,4

t7s

+ Thu ho4ch: C6 nhiOu phuong thfc khdc nhau C6 th6 ti6n hanh thu tia tdm c6i sau4-5 thang nu6i k6 tt khi tha gi6ng hay thu I l6n vdo cu6i lrU nu6i (thang 11 duong4-5 thang nu6i k6 tir khi tha g

lich) trudc khi gieo s4 hay c6y ru hia D6ng-Xuin Kh6ng nh6t thi6t phai thu hCi

tlcn, rruoc Kru gleo s? nay iay vu lua uong-Auan KnonF nnar mlet pnal tnu het

t6m trong ruqng nu6i mQt 6n md c6 th6 dirng lucri k6o, x6 qou cting, AO tnu aAn

t6m ban vd thoi gian thu c6 th6 k6o diri ti l-2 tudn Nang su6t nudi tir 350-800kg/halvu

2.2 Ki thuQt nuhi t6m cdng xanh thwong phdm trong ao vd trong mwong vwdn

+ Ao: Ao nu6i n6n gAn s6ng r4ch, c6 ngudn nu6c t6t, dE ddng cAp, th6o Ao hay

muong vuln qui m6 gia dinh n6n c6 diQn tich 500-5.000 m2, qui mO l6n, ao nOn c6dien tich 0,2-l ha Ao siu 1,2-1,5 m Ao, muong vucm ndn r6ng it nh6t : m Ao n6n

xu6i hucmg gi6, quanh bo tho6ng, kh6ng qu6 nhi6u ciy che phri Vuon tr6ng lo4i

city it dung thu6c tru s0u hay c6 16 rung nhi6u Ao mucrng cAn dugc UO tri 2 c6ng

cdp vi th6o nudc

+ Chu6n bi ao, muong: Tru6c khi nu6i, ao

"An dugc s6n v6t, b6n v6i, phAn vd thu6c

ch cln th4n B6n v6i cho ao v6i lugng khoAng l0 kg/100 m2 Sau tt6 b6n phdn dO

tao miu nu6c (12,5 kg urO t6t frqrp 25,OkgPAP hay NPK lha ho{c 30 kg ph0n htu

coi 100 m21 Sau b6n phln 3-4 ngiry nudc c6 miu xanh.v6 <tfu thi c6 thiS tha t6m,n6u mdu xanh chua xuAt hiQn c6 th6 b6n b6 sung phAn bdng mQt nria lucrng b6n lfc

dAu C6 th6 dirng diy thu6c ca dC diet chtqp voi lugng 2kgllOO m3 nu6c

+ Thd gi6ng: Nu6i t6m cing xanh c6 th6 chia lim hai giai doan Giai ilo4n dAu thi voi

mflt d0 t6m dao dQng tu 20-25 conlm2, n6u ucrng cao hon (30-40 con/m2) nOn c6spc khi Thdi gian ucrng nu6i tir 1-1,5 thSng vd t6m c6 thO t14t khoang 3-4 glcon

Giai tlo4n sau chuy6n nu6i v6i mdt d0 tir 4-6 conlm2

+ Thric dn vd cSch cho in: Thtic dn vi c6ch cho t6m dn tty thuQc vio giai doan nu6i

Ch giai do4n uong vi nu6i thit n6n dtng thric dn vi0n c6ng nghiQp c6 hdm luqmgd4m phu hqp Giai do4n uong nOn dirng thric dn c6 him lugng d4m cao ti 40-42%

vd giai doan nu6i thit (t6m >10 g/con) ding thric 5n c6 hdm luong d4m tt 28-32yo,

va gram xuong 25%khi t6m d4t kh6i luqng 30 g trd l6n M5i loai thric nn c6 bang

hudng ddn str dpng riOng hay c6 th6 sti dpng kinh nghiQm ctra Th6i Lan nhu hinh

biy o bing IV.4 Ngoii ra, c6 th6 tU chti thric dn nu6i t6m theo c6ng thric trinh biy

o bing tV.3 Thtc In cho t6m cing xanh phii kh6ng tan trong nudc sau 1 gio

Thric 6n nOn c6 mni h6p aan A6 Uctritrictr tOm Uit mOi.'

Cho t6m 6n it nh6t le 4 len m5i ngiy pOi voi t6m ucrng nOn rdi ven bd, cdn t6mthit thi rdi khdp ao NOn dtng sang Fn (4-6 ciilha) t6t trqp vcri dirng vqt dC ki6m tra sric6n cira t6m th6ng qua quan s6t dp diy vi ruQt t6m Ngoii ra, ctng can dtng chii haylu6i thu m6u t6m sau khi cho 6n Luqng thric 6n dtng cho t6m n€n tlugc di6u chinh 2

tuArytAn bdng c6ch dirng chii OC tinfr ti lQ s6ng vn kh6i lucmg dan t6m trong ao SO tOm

chii cira m6i tAn ki6m tra phii tir 100-150 con d6 c6 sO lipu chinh x6c

TI: 56 t6m trung binh da I chdi (t6ng sd fim cila cdc chdi / sii lin

hAu htit c6c trudng hqp ch6t lugng nudc nim ngoii khoang thich hqp s€ lim t6m

tdng tru&ng vd lQt x6c kh6ng binh thuong O6i vdi ao nu6i mft d0 cao mi khdng c6spc khi c6 th6 din di5n t6m chi5t do thi6u oxy NhiQt d6 nu6c du6i 28oC vi n6ng dQ

mu6i tr6n 10oloo cflng lim cho t6m ph6t tri6n cham vi kh6ng binh thuong pH trong

nu6c cao d6n d6n t6m ch6m l6n vi ch6t, vi vfly pH phii git trong khoing thich hgp

tu 7,5-8,3 C6c chi ti0u chSt lugng nu6c trong ao nu6i duo c trinh biy bang IV.5

Bdng IV.5: Chiti6u chdt luqng nufc cho t6m cing xanh

Oxy hoa tan (mglL) ltOi ttrl0u;

10

1,00,1

Ao nu6i trong thang dAu kh6ng cdn thay nudc, nhtmg tu th6ng thfi 2 tro di n6nthay nu6c tiry theo ch6t luqng nu6c (it *atZ tuAnAAn) Thay nu6c cfing lA biQn ph6p t6t

dO duy tri m6i trucrng ao nu6i sach vi kich thich t6m lQt x6c Nhirng ao c6 miu xanhdfm vio bu6i s6ng c6 th6 kdm theo hiQn tuqng t6m n6i dAu thi nOn thay nu6c B6n v6i

d6 (CaCO:) tlinh kj,cho ao (2 tu6n /hn; va sau nhCrng con mua nhim duy tri ch6t luqng

i -.,

ao nu6i cfrng nhu 6n dinh pH, d0 cimg vi tIQ ki6m, kh6ng ch6 tAo vi ldng tU vQt chdt lo

limg sau mua Li6u lugng v6i su dgng tir 70-100 kelha.

+ Thu hoach: Sau 4 th6ng nu6i thit c6 th6 tia5n hinh thu tia t6m 16n vi t6m mang

tnmg, t6m nh6 thd lai nu6i ti6p tuc Thu tia b5ng c6ch lucri k6o vir c6 th6 thu m6i

thang hay m6i 15 ngdy Sau 6 th6ng c6 th6 thu toirn b0 t6m

+ MQt sO tro ng4i thucrng g4p trong nu6i t6m:]rong ao nu6i bQnh bQc phit thuong donguyOn nhln dAu ti6n ld <tiOu ki6n ao nu6i x6u, d{c biet d d6y ao Hai b6nh ptrO UiCn

nn6t aOi v6i t6m cing xanh nu6i thit nhu sau:

177

BQnh thucrng gflp ld mang t6m c6 mdu den,.c6 thOtri bing cSch b6n d6 v6i

(70-100 kg&a) vi thay nu6c TOm cfing c6 th6 bith6i rfta o phdn rdu vd php bQ,

bQnh ndy tri b6ng c6ch sir dung formaline vcvi n6ng dQ 10-15 ppm

Trong pQt sO truong hgrp, v6 t6m cimg vi bi d6ng rong, kh6i lugng o th9giam dan.do t6m d6i vi kh6ng lQt vo trong mQt thoi gian dii Rong brim c6 th6

lo4i tru bdng c6ch sri dgng formaline v6i n6ng d0 10-15 ppm, sau d6 thay nu6c

ao de kich thich t6m lQt vo, tdm sC 5n vi ph6t tri6n binh thuong

t78

DQ- T0y Th6i Binh Ducrng (Indo- West Pacific) Vi ld c6c d6i tuqng co gi6 tri kinh tC

AOi voi ngh6 khai th6c ven bi6n qui m6 nho o nhidu nu6c chAu A trorrg virng nhiQt doi

vi cQn nhiCt d6i, nOn vi6c khai th6c cua bi6n c6 xu hu6ng gia tlng trongnhtng n[m gdn

dly (Keenan, 1999) NOu kh6ng duoc quin ljz c6 hiQu quA thi c6c qrran thO cua bi6n sC

bi khai thSc ngiy cdng nhi€u o c6c loai kich cO kh6c nhau, tri cua con (d6 thi nu6i trong

ao) cho d6n c6c c6 th6 trucrng thanh (cho mgc dich thuong pham) Angell (1992) da ghinhdn trong hai th6p ky quq san lugng cua khai th6c du<y c c6 d6u hi6u suy giim, kichthu6c khai th6c cflng nho aan SO liQu cira m6t vua thu mua cua 6 Bei Gi6, huyQn LongPhti, tinh S6c Trdng trong 5 ndm cho th6y luqng cua thu mua duoc vdo th6ng 10 hangndm d6 giim manh, ti 1 lzkg ndm 1994 xu6ng cdn c6 123 kgvio ndm 1998

40=

c o

30g

E

I 20d

NghO nu6i cua bi6n hiQn nay phg thuQc vio con gi6ng tg nhi6n nOn g{p nhi6u kn6

khdn trong vi6c ph6t .^ trir5n (Keenan,1999; Fortes, 1999) Chi d6n khi ndo viQc san xu6t

con gi6ng nhin tao thyc su dem lai hiQu qui kinh tC thi m6i mlu thudn gifra quan l!

ngudn lcri cua tq nhi0n vi ph6t tri6n nghd nu6i cua m6i c6 thti <tu-o c gi6i quy6t Su t6n

t4i cua c6c quAn thi5 cua bi6n lcrn g6n liOn v6i c6c khu nmg ng{p m4n Vi itr6, ngoii 6p

luc khai th6c tryc ti6p, sy suy gi6m diQn tich ctra m6i trucrng s6ng (vi du ch{t ph6 nmg

ngfrp man) ctng li mQt t6c dQng nghidm trgng aOi vcyi c6c qu6n thi5 cua bi6n RO ring ldviQc ph6t tri6n bAn virng ngh6 nu6i cua bi6n cAn phai k6t hgp chat ch6 v6i khai th6c,

quin l! nmg vi sAn xu6t gi6ng nhin tao

Theo th6ng kO cua FAO (2001), t6ng s6n luong cria nh6m gi6p xhc khai th6c vi

t79

nu6i trong nu6c m5n ctra toin thi5 gi6i ndm 2000 le 7.150.315 t6n, trong d6 nh6m cua

(c6 th6 nu6i dugc gtim c6 cic gi6ng thuQc ho Portunidae ld Callinectes (blue crab),

Portunus (swimming crab), Scylla (mud/ green/ red/ mangrove crab) vd Thalamita

(edible estuarine crab); vi c5c gi6ng thuQc nh6m Brachyura ld Cancer (Dungeness

crab), Eriocher (Chinese mitten, river or hairy crab), Mithrax (king crab) vd

Pseudocarcinus (giant crab); theo Wickins vd Lee, 2002 le 1.186.845 t6n, chi6m

l6,6yo Trong vong 50 n[m (1950-2000) t6ng sAn lugng nh6m cua nu6c m4n iI[ tdng

lOn ddu d[n hcrn 12l6n (97.891-1.186.845 t6n) Wickins vi Lee (2002) dua theo sO tigu

cira FAO (2000) cho bi6t co 1.284.838 t6n nh6m cua (nu6c m{n vi nggt) dlroc khai th6c

trOn th6 gioi, trong d6 c6 200.660 t6n do nu6i (trong.d6 sdn lugng Eriocher ld 123.249

t6n, FAO - 1998) San luqng cria gi6ng Scylla trOn th.5 gi6i do khai th6c h 14.841 t6n vi

nu6i li 5,883 t6n @AO, 1998),

O ViQt Nam t6ng san lugng ctra nh6m cua nudc m{n trong khoang thoi gian n6i

tr6n cflng d.a tAng lOn 16 lan (2.000-32.000 tAn) nhtmg c6 bi6n dQng timg n[m do diOu

kiqn kinh t6 x[ hQi, thoi ti6t vi k] thu4t San luqng cao nh6t d4t dugc la 48.000 t6n vio

ndm 1998 Dua theo sin luqng cao nh6t cira th6 gicri (2000) vd ViQt Nam (1998), sdn

lugng nh6m cua nu6c m{n cira nudc ta chitim khodng 4o/o so vcri th6 gi6i.

lon nh6t nlm 1999 lil 147.046 tdn lcfriOm 7,8o/o so voi cA nudc) Cfing theo ngu6n sO teu

tr6n, ndm 1999 san luqmg cua bi6n cua tinh Cil Mau h 5.000 tdn, trong d6 c6 l$oing2O%o

ld cua nu6i; theo ki5 hoach di5n n6m 2010, tinh s€ dat 2.000 t6n cua bitin nu6i ao vi 1.500 dn

nu6i ki5t hgp trong rung ng{p m{n Theo sO tigu c[ra phong n6ng nghiQp tinh S6c Trdng

ndm 2001, huyQn Vinh Chiu dd thu hoAch 6g t6n cua tr6n 230 ha ao nu6i (cua 6p lOn cua

gach) vi huyQn Long Phri c6 50 ha nu6i vcvi 4ang su6t 150-200 kdha.

II MQT SO EAC DIEM SINH HQC CHiNH CUA CUA BIEN

l Hinh thii, phAn lo4i, phin bd

Cho d6n gan day, viQc phin 1o4i gi6ng Sqtlla v6n cdn chua dugc rO ring Trudc d6y

cfrng c6 vii nghiOn criu m6 t6

:y hif diQn cira,nhiEu tT ryQ, J"li.Pa: -cic dqng th6cnhau ctra cua bi6n dlra theo tpp tinh sdng, miu sdc, dflc di6m hinh th6i vi di truy6n Theo

nghiCn cuu mcri diy nh6t ctra Keenan viitv (1998), gi6ng Scytla duoc chia thanh b6n loii

180

ld S serrata, S paramamosain, S oliuacea vd S tranquebarica Ngoii dac di6m ditruy6n, c6 th6 str dpng k6t hqp vdi d4c di6m hinh th6i dC phfln lo4i nhanh (Hinh V.2).

S serrata: Chc.gai thiy tr6n cao, tir; c6c.c[p gai l6n tr0n carpus (d6t cing giira)

vd propodus (d6t cdng ngolri) 16; vdn nhi6u g6c hiQn di6n tr0n tdt chphU b0

S tranquebarica: Cic gar thtry tr6n trung binh, tr); c5c c{p gai l6n trOn carpus v}r

propodus 16; vin nhi6u g6c hiQn diQn trOn hai c{p ch0n cu6i, md hodc kh6ng c6tr6n c6c phU b0 con lai

S paramamosain: Ctrc gai thtry tr6n thudng cao trung binh, nhon vi hinh tamgiitc;' cfip gai lcrn trOn procarpus 16; tr6n carpus, gai trong kh6ng c6 vd gai ngodi

tho6i hoa; vin nhiAu g6c hiQn di6n trOn hai c4p chXn cu6i, mo hodc kh6ng c6

trOn c6c phU b0 cdn lai

S olivacea: Chc gai thiry trbnthdp vd trdn; clp gai tho6i h6a 16 trOn propodus;trdn carpus kh6ng c6 gai trong vi gai ngodi tho6i h6a

Ngoii ra, 6 vii dia phucrng con tdn t4i vii "ki6u" trong cirng m6t lodi Vi dU nhu cy

Philippines, ngu d1n phAn biQt th6m b6n d4ng thuQc gi6ng S tranquebarica dua theo

mric dO hung dt cira chung Hai lohi cua bi6n 0 nu6c ta theo Keenan vd ctv (1998) le S.

paramamosain (cua sen/ cua tring) vd S olivacea (oualtalrlrta do) Cua sen ph6 bi6nhon vd c6 kich thu6c 16n hotr

S serrata

S olivacea

Innh V.2: Vii tl{c tlidm ph6n loqi d{a theo hinh th6i b6n ngoii

cria bdn loii cua biCn thuQc gidng Scylla (Keenan, 1999)

S tranquebarica

181

1.2 Hinh thdi

Cua c6 thin hinh dgp theo hucrng hmg bpng Toin bQ co th6 duoc bao bgc tronglop vo kitin dAy vd duoc chia thinh hai phAn:

PhAn dAu ngqc: Lir su li6n hqp ctra 5 d6t dAu vd 8 d6t nggc nim phia du6i mai Do

ranh si6i sifia chc d6t khOns 16 rdns n6n vi€c oh1n bi6t chc d6t c6 th6 dua vlro s6

ranh gidi giffa chc d6t ttrOng 16 rdng n6n viOc ph1n biQt chc d6t c6 th0 dlra vlro s6

nhu bO tr0n c6c d6t: dAu s6m c6 mdt anten" vd ohdn ohu miOne Mai cua to vi ohiaphu b0 tr0n c6c d6t: g6m c6 mdt, anten, vd phdn phu miQng Mai cua to vi phia

tru6c c6 nhi6u r[ng Trudc mai c6 hai h6c mit chria m6t c6 cudng vir hai cdp riu

nho (a1) vd rdu lon (a2) TrOn mai chia thdnh nhii:u vung bing nhirng rdnh trung

gian, mdi vtng li vi tri ctra m6i ccv quqn M4t bpng cira phdn dAu ngqc c6 c5c t6m

bpng vir ldm thdnh virng 16m o gita d6 chria phAn bUng gflp vio Cua dgc c6 216sinh duc nim o g6c ctra d6i chin bd thf 5 vi dinh vio d6 mQt d6i gai giao ph6i

!^

ngdn Cua c6i c6 2 16 sinh dpc ndm o g6c d6i ch0n bd thf 3

PbAn bpng: PhAn bgng cira cua g6p lpi phia ducri.phAn dAu nguc Ph6n bpng phAndOt vi tuy timg gi6i tinh, hinh d4ng vi sg phan ddt cfing kh6ng gi6ng nhau (i) conchi truoc thdi kj, thlnh thuc sinh dgc y6m c6 hinh hoi vu6ng khi thdnh thuc y6m tro

nOn phinh r6ng v6i 6 d6t binh thudng; (ii) con dyc c6 y6m hgp hinh chir V, chi c6

cac 8Ot 1,2 vit 6 thdy 16 cdn c6c <t6t 3, 4, 5li€n k0t v6i nhau DuOi c6 mQt ddt nho

) , ^ .

ndm o t4n cirng.cira ph6n bqng v6i mQt 16 li ddu sau cta 6ng ti6u h6a Bgng cua

dinh viro phAn dAu ngqc bing 2 khuy l6m o mdt trong cria d6t 1, m6c virc 2 nrit l6i bing kitin ndm tr6n fc cua

1.3 Phdn bO

Bdng V I Sq phfln b6 cria c6c lodri Scylla (Keenan vd ctv, 1 998)

S serata lndo-West Pacific: South Afica, Red Sea, Australia, Philippines,

Pacific Islands (Fiji, Solomon Islands, New Caledonia, WesternSamoa), Taiwan, J

S paramamosain South China Sea: Cambodia, Viet Nam, Singapore, China,

Taiwan, Hong Kong; Java Sea: Kalimantan, Central Java

S olivacea Indian Ocean: Pakistan d6n Western Australia; South China Sea:

Thailand, Singapore, Vietnam, Sarawak d6n Nam China; PacificOcean: Philippines, Timor, Gulf of Carpentaria

S tranquebarica Indian Ocean: Pakistan d6n Malaysia; South China Sea: Sarawak,

Singapore; Pacigic Ocean: Philippines

c5c dai diQn cua gi6ng scylla dugc tim th6y d kh6p vtng An DO -.Thei Binh

Du<rng ve c6 sU kh6c biQt uC pt a* vi phXn UO @ang Y tl S serata ph1n b6 rQng nh,at

vd ld iodi duy nh6t cho dr5n nay duo.c ghi nhfln d Tiy An D0 Ducrng, |hflt va c6c quAn

dio Nam Th6i Binh Ducrng S tranquebarica vd S olivacea ph1n b0 tQp trung ving

Nam bi6n Nam HAi (bi6n D6ng), trdi rQng dt5n An D0 Ducrng vd phia t0y Th6i BinhDuong Trong khi d6 loii S paramamosain dudng nhu ph6n b6 hgp hcm, h6u nhu gicrih4n trong Nam HAi vd bi6n Java 6 d6ng bing s6ng Cuu Long, ti lQ hai lodi cua

^S.

r82

poramamosain vd S olivacea thu ducv c ndm L997-1998 tai khu vyc nmg ngap m6n crias6ng TrAn D6, huy0n Long Phri, tinh S6c Trdng theo thri $1d93,4o/ovit6,60/o.

Vdng doi cua biOn tr6i qua nhi6u giai doqn kh6c nhau vi m6i giai ttoqn c6 t{p tinh

sdng vd.Jt* kh6c nhau Au trung Zoeavdhflu 6u trung Megalopa s6ng tr6i ndi vd nhoddng nudc dua vio ven bcy vi sau d6 bitin thei thanh cua con- Ong (1964) dE m6 ti chiti6t vC sg boi lQi cua 6u trung cua trong phdng thi nghiQm Au trung cua s6ng tr6i n6i

tr6n m[t nu6c bi6n Megalopa tru6c khi bii5n th6i thanh cua con thuong s6ng trOn nhimg

ch6t nAn nhu tdo o il6y bi6n ho4c nhirng gi6 th6 kh6c

Cua bii5n thucrng dugc tim thdy tt c6c cira s6ng vir m6i trucmg ven bi6n c6 vft bim Nhin chung, c6c quAn th6 l6n thuong sring gan [An voi nmg ngflp mfln dE ph6t

tri6n, il{c biet le o virng cira s6ng Tuy nhi6n, diOu kign dO x6c ilinh sU phnn b6 khu vqc

vi mric dQ phong phti cria quan tne cira btin lodi cua cdn nhiOu phric t4p Hill vd ctv

(1982) dga vio phycrnq ph6p d6nh d6u vd bhtl1i, nhQn th6y rang sg phan b6 vi mric dQ

phong phir cria quan tfr6 S serata (virng ctra s6ng Nam Phi vd bdi tri6u o Australia) tty

thuQc vio giai do4n ph6t tri6n Cua con d6n cd 8 cm chi6u rQng mai (carapace width

-CW) tfp trung hdu h6t 0 bei trung tri6u, trong khi cua ti6n tru&ng thenh vd trucrng thdnh

i.,

s6ng cr vtrng du6i tri6u nhi6u hon Cua tiOn trucrng thanh thich s6ng o m6i truong nu6c

n6ng vd c6 gi6 th6 nhu rong bi6n, t6o vi r€ c?ty du6c O d6ng bdng sdng Crlu Long

(DBSCI) S paramamosain con dugc d6nh bat trong lirc ki6m mOi ban dOm cv b1i bin

trung triOu Bdi bin niy c6 th6 tl6ng vai tro nhu ld "ao uong" cho loii n6i tr6n (Le Vay

vir ctv, in press)

Cua li mQt lodi r6t nAng dQng, c6 kh6 ndng.bd lOn can vi di chuyi5n r6t xa Chringhoqt dQng trung binh 13 gio/ngiy vi gdn nhu sudt dOm Quing <Iuong trung binh mi S.

serrata di chuy6n mQt d6m trung binh h 461 m, dao dQng tt 219-910 m (Hill, 1978) vn

600 m (Hill vd ctv, 1982) vi khoing c6ch doi ch6 trung binh khi d6nh d6u "-" b6t l4i tir

56,6-11 1,6 m (Roberston vd Piper, lggl) Theo b6o c6o cira Hylald (1984) sg phAn bd

cira cua trong tg nhi6n c6 liOn quan d6n dong chiy, trong d6, vQn tdc nu6c thich hgp cho

sy phtn b6 cira chring lA 0,06-1,6 mlgi?ry

2 Dicdi6m sinh tru0ngo tQt xic vi tii sinh

Que.ffinh phSt tri6n cua trii qua nhi€u mn tQt x5c bitin th+i d6 l6n lOn Th<ri gian

giftachc Hn lQt xic thay d6i theo timg giai doqn Au trung c6 th6 lQt x6c trong.vdng2-3

hoac 3-5 ngny/lan Cua l6n lQt x6c chfm hon, nua ttrlng hay mQt lh,e"S qQJ tan SU tAtx6c cira cua c6 th6 bi t6c rlQng boi 3 lo4i kich thich t6: kich thich td ric chO lQt xec, kichthich t6 thric dAy lQt x6c vi kich thich td tli6u khi6n hrit nu6c lQt x6c Ddc biQt, trong qu6

trinh lQt x6c cua c6 th€ t6i sinh l4i nhirng pnan Aa m6t nhu ch6n ho{c cing Cua thi6u

phu b0 hay php !0 bi t6n thuong thucrng c6 khuynh huong lQt x6c s6m hcm nOn c6 th+3

img dqng tl4c diOm niy vio trong k! thuflt nudi cua 161 Con c6i thuQc hg Portunidae

hoan t6t qu6 trinh sinh truong khi chring thanh thpc

Kich thu6c thanh thpc cria c6c loii Scylla kh6c nhau theo vi ttQ Loni S serrata b

bo bi6n ch0u Uc vi chdu Phi c6 kich thu6c thanh thpc lcm hon so vcri hAu hi5t c6c qudnth€ Scylta kh6c 6 ving nhiQt dcri Quinn vi Kojis (1987), Roberson vd Kruger (1994)cho ring sU kh6c nhau vO kich thu6c tu<rng (mg vtri vi d0 phdn anh sg tdng trucrngnhanh vd thanh thpc sdm d vi d0 nhiQt d6i, nhung thlrc ra d6 li sg kh6c nhau vO c6c d{cdi6m tlng trucrng cria lodi (Le Vay, 2001) Kich thu6c thanh thUc 16n dAu tiOn cria cua

183

cfui S serratal<hotng 12 cm CW (chiAu rQng gi6p dAu nggc) vi c6 th€ dat tOi da 24 cm,trong khi sU lQt x6c thanh thuc cira S paramamosain b c0 8-9 cm CW vi c6 thO il4t tOi

ita 14-15 cm (Ut vir.ctv, 1998; Le Vay 1i ct1, in press) SW kh6c nhau cria lodi vO tangtrucrng dugc cf,ng cO thCm khi c6 c6c qudn the kh6c lodi ctrng tdn tai O bAc Queensland

(Australia), S olivacea ctrng hiQn diQn vcri s6 lugmg tuong AOi tfr6p so vcri S serrata,nhtmg circ cL th6 c6i S olivacea hi6m khi tl4t cO cho ph6p khai th6c (Mann, trao d6i

riOng, trichttr Le Vay, 2001) Loii c6 uu th0 vA tang truong trong cirng mQt khu vuc vi

di6u kiQn s6ng c6 thi5 duo c uu ti6n chgn nu6i

Trong b6n loii cua bi,5n thuQc gr6ng Scylla, S seruata c6 t6c dQ tAng truong cao

nh6t, c0 tOi t1a d con dyc li 25-28 cm CW vd c6 kh6i lugng 2-3 kg, so vcri 20 cmCW d S.

paramamosain vit S tranquebarica vit 18 cm CW & S olivacea Voi kich cd tucmg duongnhau vA chi6u dii hay chi6u rQng mai thi cua tlqc n{ng hcm cua c6i Tu6i thq trung binhcira cua tiu2-4 ndm qua m5i tAn lQt xic kfrOi tuqng cua tdng trung binh 20-50%

Khd ndng tqrvQ vd tinh hung dit

Cua c6 t16i mit k6p r6t ph6t tri6n c6 khi n[ng ph6t hiQn m6i hay k6 thir tir bdn

phia vi c6 khi ndng ho4t <IQng manh vO d€m Khtru gi6c cfing r6t phit tri6n girip phit

hiQn m6i tir xa Cua di chuy6n theo li5i bd ngang Khi ph6t hiQn k6 thir, cua 6n trdn vio

hang hay ty v9 bAng <t6i cang to vd kh6e

3 D3c tli6m dinh dudng

Tinh An cta cua bii5n dOi theo giai do4n ph6t tri6n Trong giai tlo4n 6u trung cua

dn dQng v{t phu du Cua con chuy6n ddn sang 6n t4p nhu rong tho, gi6p x6c, nhuy6n th6,

chhay ngay cb x6c chtit tlQng vflt Cua con 2-7 cm CW cht ytiu 6n gi6p x6c Cua tiOntru&ng thanh (7-13 cm CW) An nhi6u bgn hai manh v6 vd phric tric (<tQng vft chlnbUng) Trong khi d6 cua lcm hon thuong 6n cua con vi c6 Cua con,S sercata li loii dntap Gi6p x6c li thr?c 5n trong giai do4n dAu Thric 6n cria cua tidn trucrng thinh lai linh6m hai minh v6 (Jayamane vi Jinadasa, 1991)

Khd nlng y dUrrg ph6 ttrrtc ,) r0rg cira cua truong thanh li mQt ytiu td chinh lim

cho chfng c6 thO ph0n b6 rQng khdp virng An E0 -.Th6i Bi.nh Duqg Tdp tinh dinh

du0ng vd sp kh6o 16o cira phAn miQng ldm cho cua biiSn c6 th6 5n nhi€u lo4i nhuy6n th€

vo cimg vd gi6p x6c Tuy nhiOg, 4mg th6ng tin chi ti6t v6 tinh An cta cua trong t.u

nhi6n ktr6ng nhi6u Hill nhan thAy rAng thric dn tU nhi6n cria chring ch.f;a 50o/o li nhuy6n

thl,zfh gi6p xic, phdn cdn lai it khi th6'y cL c6 trong 6ng tiOu h6a cria cua Ong ki5tlu4n cua kh6ng thich nghi ttit vcri viQc bit nhimg con m6i di clQng Hcrn nfia, tflp tinhki6m an cira chring cfrng thay d6i theo tu6i Cua c6 tflp tinh tru An vio ban ngiy vi kiiim

In vio ban d€m Nhu cAu thric [n ctia chring kh6 lon nhung chring cflng c6 khi ning

nhin <t6i 10-15 ngey

C6c lo4i thrlc 6n dirng dO nu6i cua thit g6m c6, t6m, cua, nhuy6n th6, tio sgi vi

c6c lo4i phi5 phAm, fi nhn.btip, ld m6, xu&ng d6ng lanh thny hii san.tl6 giem gie thenh

vi t6i sinh phe phAm ngudn g6c dQng vft Cua nu6i thlt hoflc nu6i vd duo c cho an mdichtit cdn tuoi c6 ngu6n g6c dQng v0t (t6m, t6p, c6, hai minh v6, mpc c6 kich thu6c

nh6) Au trung cua dugc cho 6n voi nhiOu lo4i thric 6n kh6c nhau nhu: luin trung,

Artemia vi thric dn vi0n kich thudc nh6 Kh6c voi cua lcm hopt d0ng nhi6u vd d6m, 6u

trung cua c6 tinh hucmg quang r6t manh vd c6 th6 dirng anh sang AC Uctr thich chringbdt m6i

184

Trong ty nhiOn, ti lO tir vong cta cua r6t cao vi xiry ra trong su6t chu kj, s6ng,

cffng gi6ng nhu c6c loii dQng vflt bi6n kh6c c6 6u trung s6ng tr6i n6i tuy nhi6n, bOn

c4nh nhilng kd thu ctia chring, tinh 6n nhau cflng ld mQt nguy6n nhnn quan trgng lim

gi6m tlang tO ti te s6ng ctra quAn ddn, nfr6t ta trong di6u kiQn nu6i

4 E{c tli6m sinh sin

4.1 Phfrn biQt ittgc crii

Cua dyc vi cua c5i c6 th6 phin biQt ttu-o c dya vio hinh d4ng cta y6m cua d conc6i, y6m cua c6 O dOt phan biQt rO ring vir c6c khop cir t1Qng binh thucrng Tru6c tholk! t|enh thgc, y6m c6 hinh hoi vu6ng khi thanh thpc, y6m tr<r nOn ng rQng, trdn, miu s5m

O con <lgc, y5m c6 hinh chir V, chi c6 c6c d6t 1,2 vd 6 ln th6y 16 vi ctr dQng binh

thucrng CAc d6t 3,4 vir 5 liOn kdt v6i nhau thd,nh d6t li6n hgp, kh6ng cri dQng dugc gifla

c6c lCrop Co quan sinh dpc trong cria cua c6i g6m c6 2 nodn qdo ndm lugn khirc tr6n

gfn tUy, vdrg qru hai bOn mang thft Hai 6ng d6n tnmg to vi thdng d6 ra hai 16 sinh dgcnim duoi d6i chin thft 3 Co quan sinh dUc trong cira cua dgc c6 hai dich hoan tring vd

ddi, n6i ti6p theo bing} Ong ddn tinh cuQn khric nim giita2 co diri, dd ra 16 sinh duc &

du6i chln ng;c 5 Tai d0y c6 co quan giao phOi nglin

4.2 Qud trinh thdnh thqtc

Trong tp nhiOn, cua bi6n thenh thgc o d0 tu6i 1-1,5 ndm voi chiOu rQng gi6p dAunguc (CW) th6p nh6t liL 83-144 mm, cua chi tham gia sinh san khi CW dat tir 120-180

mm Hcrn nta, kh6ng nhu cua dgc, ti le thenh thpc cta cua c6i kh6ng bao gid dat <ti5n

100% o b6t cf kichlO ndo Sombat ph6t hiQn th6y tdt ci cua c6i dAu thanh thuc khi

chtng dat letri chi sO thanfr thuc con c6i FMI (FemalelVlature Index: p0 r0ng noi lonnh6t cira d6t bpng tht 5 / DQ rQng noi l6n nhit cria tdm nggc gita g6c cira d6i chdn

ngpc.5) le 0,88-1 SU thanh thpc cria bu6ng trung con c6i cdn bi6u hiQn bi6u hiQn qua

cfri rO thanh thpc tuv6n sinh duc GSI 6: ttrOi tuqng budng tnlmg x 100 % lkh6i lugng

co th€) ve.trai qua 4'giaido4n ph6t tri€n (Bnng V.2i Nhin;hung, su thanh thqc cria cua

chiu sg di6u khi6n cria hormon co quan X vi Y

Bdng V.2: Chc giai tloSn thinh thgc cfra cua cii

Giai tlo4n

thirnh thuc

Chua thenh thpc, tuy6n sinh dpc m6ng vi trong su6t, bpng c6 hoi d4ngtam gi6c Dudng kinh trimg 0,01-0,06 mm GSI thdp vi ducri 0,5%

I Tuy6n sinh dgc dang ph6t tri6n, nodn sio c6 mdu tring kem hay vang

Chi6m l/4 dien tich gan tgy Duong kinh tnmg 0,10-0,30 mm GSI daom

0,5-1,5oCua dang thenh thgc Nodn sio nd rQng, chi6m khoang ll2-314 diQn tich

gan tuy.NoIn sdo c6 mdu cam Dudmg kinh tnmg 0,40-0,90 mm GSI

tir 2,5-8,0%

Trii chria tinh l6i lOn Nodn sio miu cam hay d6, n0 rQng chitim fri5t aientich gan tgy vd ci khoang ruQt C6 th6 nhin th6y miu ving ttr phia saugitra gi6p dAu nggc vi yi5m Duong kinh tnmg 0,70-1,30 mm GSI dattV

15,8 o Cua sin sing de tnmg.

185

4.3 Mila vq thdnh thqrc vd sinh sdn

SU thanh thpc vi sinh sin c.ua chc loii thuQc gi6ng cua Scylla xiy ra hAu nhu li6ntpc quanh n6m vdi vdi dinh cao theo mira (Bang V.3) O c6c qudn th6 virng nhiQt d6i, ti

lQ thdnh thpc o con c6i c6 quan h0 vcri lugng mua theo mira Cua thanh thgc nhiAu vio

mila mua, c6 thO do sy gia tdng nang su6t sinh hgc o c6c thriy vpc ven bd (Heasman vi ctv, 1985) O vtng cdn nhiQt d6i, tinh mira vp trong sinh sin c6 li6n quan mflt thi6t hcrn

d6n nhiQt d0 vi d0 dei ngpy, v6i mQt dinh cao sinh san nOi Uat xiy ra vio mia hd khi

nhiet dO nudc tlng cao nh6t

Bang Y.3: Tfnh mria vu trong sg thirnh thgc vA sinh sin cria cic loiri Scylla (Le Vay, 2001)

Vine/ Loii/ Tic eif, (nIm) Mria vu

Sri Lanka/ kh6ng 16/ Jayamanne (1991) Dinh thang 4-5 vd 8-9

Quanh ndm, dinh thang 5-10

Papua New Guinea/ kh6ng 16/ Quinn vd

Th6i Lan (Ranong)/ kh6ng 16l Macintosh vi Dinh thanh thgc thang 9, thdi k) chinh

ctv (1991) mang tnmg vd sinh sitnthins,T-|2ViQt Nam/ S paramamosainlle Vay vi ctv Quanh ndm, dinh thanh thgc con c6i

Dinh ho4t tl$ng bat c{p vio

vi ddu mr)a thu, chi sinh san

hd (nhi0t d0 nudc > 22oC)

serrata d ven bo bii5n cho th6y nhi0u con dE trd vC lai vung cria s6ng sau k*ri sinh san

(Heasman vd ctv, 1985) Sd di cua buQc phai di cu tu virng ctra s6ng ra bi€n ld do yOu cAu

vA ai6u \iQn m6i truong cira giai do4n <tAu ti6n cta 6u trung Zoea Vt6t 'rrai titc giitdua ra

gi6 thuyi5t reng: tlQ m{n, nhiQt d0 vd k*ri n[ng cung c6p thric [n H nhtng nhan t6 quantrgng kich thich co ctr6 OO tnmg D0 man vi nhipt dQ ktrdng cao cfing ktr6ng th6p vio mira

186

sinh sAn rO duong nhu r0t ljz tucrng cho qu6 trinh 6p vd ph6t tri€n cira du trung Nhu

Heaseman vd ctv (1985) chi 16, o mQt s6 w\ng, nhirng di6u kiQn thich hgp cho sg ph6t

tri6n cua iu trung.c6 th6 c6 o nhirng vuc nu6c ven bd Ngoii nhu cAu bao dAm c6c di6u

kiQn t6t nhAt cho 6u trung, sg di cu sinh s6n cdn ld do co ch6 ph6t t6n (Heasm an, 1994).Nhimg con cua gid v6i CW lcrn hcrn 190 mm c6 hoat dQng sinh sAn giim di

Bang V.4: Cic b6o c6o vd di cu sinh sin cria cua cii (Le Vay, 2001)

Ving/ Tic eii (nim) Quan sit

Philippines/ Arriola ( 1 940) Cua c6i di cu ra bi0n dC sinh sin

MdLailOne (1966) Cua c6i 6m trimg kh6ne tim th6v 0 virns nu6c lo

Th6i Lan (bi6n Andaman)/

Con c6i di cu ra khoi cua sOng sau khi bdt cAp, sU

di cu thucvng theo chu kj, im lich su thay d6i dO

mdn

Australia (Queensland)/ Hyland

vd ctv (1984)

Con c6i di cu ra khoi xa d6n 65 km

Australia/ Hill (1994) Con c6i thAnh thuc di cu d0 sinh s6n o d0 sAu

10-60 m, 3-95 km ngoiri khoi, trd vC UO bi6n sau khi

sinh sdn ,

Vi6t Nam/ Le Vay et al (rnpress) Con c6i thenh thUc tir cria sOng rimg ngflp mfln

vdo virng khai thhc trung fidu

4.5 TQp t{nh biit cfip, ild tr*ng vd dp fiimg

Hill (1975) th6y ring khi giao vi, cua dgc thucrng lcrn hcrn oua chi Tuy nhi6n, Ong

(1966) dd thdnh c6ng trong vi6c cho cua duc vd c6i c6 cing kich cO bat c4p v6i nhau

Hi6n tucrng bht c4p kh6ng c6 li6n quan gi d6n giai do4n ph6t tri6n cua bu6ng tnmg vd

xity ra sau khi con c5i l6t x6c ti0n giao vi Con c5i thu hrit con dr,rc bing c6ch ti6t rapheromone Tru6c khi giao vi, cua bat c{p 3-4 ngity, sau d6 cua c6i l6t x5c va bat dAu

giao vi Qu6 trinh ndy k6o ddi d6n 7-12 gio sau.

Arriola (1940) cho ring con cii sC chtlt sau khi d6 nhmg f ki6n niy b! b6c bo bcri

mQt s6 tdc giir Theo Ong (1966), S serrata c6 thO sinh sin l4i mi kh6ng cAn giao vi.Tuy nhiOn, sirc sinh sin giAm o c5c lAn d6 sau Qua giao vi, trii tinh cua con duc sE dugc

giir lai 0 tiri chlla tinh cira con c5i vd c6 thO thr,r tinh cho hai lAn d6 tro lOn tru6c khi con

c6i lQt x6c lai Sau khi d6, tnmg duoc chuy6n xu6ng bgng ctra con cii vi 6p o d6 Tiry

theo loii vd kich cd cua c6i mang tnmg mi sric sinh sin cira chirng kh6c nhau, tir 0,5-4

trigu tnmg cho m6t lAn sinh sdrn Trong qu5 trinh ph6t tri6n ph6i, tnmg s€ thay AOi ttl miu cam sang miu x6m d6n den niu (di6m mit phat tri6n lcrn vd ph6i sap ncr).

Phit tri6n cua 6u tring

Ong (1964) lAn dAu ti6n dd m6 td cilc giai doan cira 6u trung cra Au trung sau khi

nb ldZoeal (Z), tr6i qua 5 lan lQt xdc trb thinh Zoea 5 (Z) trongkhoAng 17-20 ngity

Zsbi€nth6i thdnh Megalopa (M) vd giai do4n ndy k6o dei 8-11 ngiy, sau d6 6u trung

tro thdnh cua con (Hinh V.3, BAng V.5) Cua con trii qua 16-18 lAn lQt x6c nta tru6ckhi thdnh thuc, thdi gian nlry it nhit khodng 338-523 ngey

t87

IDnh V.3: Vbng tldi cria cua S Setata.

$dp xdp theo dnh ldy til Mann 1999, trong Williams vd ctv, 1999)

Bdng V.5 Chc giai do4n 6u tring cua bi6n (Scylla sp.)

Giai Thoi gian sau Kich cO D{c tli6m phfln biQt quan trgng

4 l6ng lo tr0n nh6nh ngodi C6 5 d6t bUng

Zz 3-6 2,I8 Mdt c6 cu6ng Nhanh ngoiri ctra ch0n him I vd II

mang 6 l6ng to C6 5 ddt bUng

2,70 Nh6nh ngoii ctra chAn hdm I mang 8 16ng to,

chdn hirm II mang 9 16ng to C6 6 d6t bpng Gai

bOn cira dOt bung 3-5 dii hcrn

Zq 8-1 1 3,54 Nh6nh ngodi ctra chdn him I mang 10 l6ng to,

ctra chin him II mang 10 16ng dii, 1-2 l6ng

ngin MAm ch1n bpng xu6t hiQn trOn c6c d6tbyng2-6

10-16 4,50 Nh6nh ngohi cira chin hnm I mang 11 l6ng ddi,

1-4 16ng ngin, nh6nh ngodi ctra chln him II

mang 12l6ng ddi vd 2-3 l6ng ngdn Chin bpngtr0n d6t bpng 2-6 rittphht tri6n, nh6nh ngodi ctra

5 MQt s5 d{c tli6m sinh th6i cria cua bi6n

Trong tg nhiOn,cflng nhu trong di6u kiQn nu6i, nhiet,dQ, d0 ryan, thrlc 6n li ba y6u

tO qm hucmg dOn tu6i thg, sinh tru&ng, lQt x6c vd ti l0 sting cria 5u trung DOi khi tht i k! au trung k6o dei le {o )U k6o dii ctra giai tlo4n ph6t triiSn do nhiet dO th6p ho4c thuc

dn kt6ng d4t yOu cdu v0 s6 lugng vd chdt luqng

Trong thi nghi-6m dSnh gi6 vA antr huong cira nhiQt d0 vi ttQ man di5n 6u trung Zoea,

Hill (1974) cho r6ng 6u trirng c6 th6 chiu ftmg duqc nhiQt d0 duoi 5oC, nhtmg chfng sE

trg nOn b6t il6ng d duoi 10oC, cua c6i sE 1*r6ng di 9u p vyng bi6n c6 nhigt dQ duoi 12oC

t16 <16 tnmg Heasman vd ctv (1983) ghi nhan t6n s6 bit m6i cria 6u trDng cua t6ng 10n khi

nhiet dO t[ng tu 20 dEn2ToC viLgiam H nhie] dO th6p hon 20oC MQt sd thi nghiQm kh6ccfing cho thdy ucrng 6u trung cua d4t k6t qui t6t hcm 6 nhiet d0 27-30"C

Hill nghiOn cr?u v6 inh hucrng cira nhiQt d0 lOn su bit m6i ve cic ho4t dQng khiccria cua Scylla serrata,dng nhfn th6y mrlc d0 hoat dQng vi cudrng <10 bat m6i cria cua d

25oC vi 20oC le nhu nhau vi tl0u 0 mric cao nh6t Khi nhiet d0 th6p hon 12oC, c6c chiti6u tr6n giam dang kC 0 12oC, mfc t10 di chuy6n cria cua chi chii5m 33% so voi d25'C Hill cho rAng: khi nhiet dO gidm xuiSngZO'C, sg bat m6i ve c6c hoat rtQng kh6ccta cua gidm di r6t nhi6u, ktit qui ld san lugng <tanh b6t cua tti6p O nhiQt d0 du<ri 15oC

lu.crng.cua tt6nh bit du<y c li it nh6t vi gdn nhu bang kh6ng 6 l2oc vi cua r5t friiSm khi di

Uat m6i mic dtr chring vdn cdn hoat dQng chrit it Cua bi6n ld lodi phan bO rQng, nhiQt tlQ

thich hgp ntr6t tu 28-30oC

Keenan vd ctv 1998 dA cho rang b6n loii Scylla o giai tto4n 6u trung vi cua conphan tan tuy theo mrlc d0 thich nghi vd chfu dpg aOi voi n6ng tlQ mutii Theo c6c t6cgi6 niy S serrata chitim uu thiS o bi6n c6 d0 m{n trOn 34 pptvd cr nmg ngflp man quar}

, 4

nIm ng4p nu6c bi6n C6c loii kh6c thi phong phri hcrn n c6c vung bi6n c6 ttQ m{n thiphcm 33 ppt, vi c6 th6 chitim ch5 d c6c m6i trudmg crla sang c6 ctQ man th6p theo mira.Cua con ctra timg loii c6 sW chiu dpg n6ng d0 mutii kh6c nhau Theo Chandrasekaran

vi Natarajan d nmg ngflp min D6ng Nam An D6, mfc ttQ phong phri cria cua con

(kh6ng 16 loii) thap nh6t vio thang 10 khi <I0 m{n gj,A* r?t thdp Q,5-2 ppt) S serrata

c6 thti si5ng s6t b 2 ppt m6c di c6 th6 c6 bi chi5t nhiAu ni5u bi lgt nu6c nggt S.

paramamosain thich img vcri m6i trucmg crla s6ng ngay ci khi mira nu6c lt k6o ddi lim

dQ mu6i giam th6p pnan tcrn c6c thang trong ndm (Le Vay vir ctv, in press)

Au tn)ng Zoea thich hqrp v6i d0 mu6i tt 25-30 ppl Ong (1964) nhfln th6y reng

giai do4n Megalopa l6n nhanh hcrn khi t10 man giim xudng cdn 2l-27 ppt vi chring c6

khuynh hyong di chuy6n vio ving nu6c lg Trong tu nhi6n, ttr giai do4n cua con trd di,

cua c6 th6 chiu dpg dugc ttQ man tir 2-60 ppt, chring thich nghi vi ph6t tri6n tOt trong

pham vi 2-38 ppt Vi v{y, chring c6 thO di cu ngugc ddng vio virng nu6c nggt bi nhi6m

mqn dO tim m6i truong s6ng vi thirc 6n trong su6t giai tlo4n sinh tru&ng ctra chring Tuy

nhi6n, trong thcri ky de tnmg ddi h6i ttQ mAn t:u.22-32ppt

Cua chiu dUng pH tu7,5-9,2 vi thich hqp nh6t le 8,2-8,8 Cua thich s6ng ncri nudcchiy nhg, ddng chiy thich hqp nh6t trong khoang 0,06 -1,6 m/s

189

rrr KY rHUAr sAN xuAr ct6Nc

1 t(i thu$t sinh sin Rhfln t?o

1 t Ki thuQt tuydn cDgn vd nuili vd cua bd mg

+ HQ th6ng nu6i: Cua c6i mang g4ch c6 th6 dugc ^nu6j v6 vi d6 tmgg dugc trong ao

A6t (1OO ZO0 m', dQ sau 0,54 m6t ttq Z conlm2) O.Nhat B6n, b6 nu6i cua bd mq

duqc ung dgng tir nhirirg bC nu6i tdm Penaeas c6 th6 tich 100 m', d4t d ngoii trdi,trong khi AO O nnfrng nu6c kh6c,nhu Uc, Dii Loan, & pO, Malaysia, ViQt Nam,,gooi ta dirng nhiinfbe O,t-z m'-dti 6 hong phdng o Malaysia, cua b6 mg duqc,rrOi tti nghiQm troig l6ng l-2 m2 dat 0 trong ao Cua c6i dugc th6 trong bO hay

ngAn ri6ng biet de trantr ctrtng {n thit 6n rfau khi lQt xilc p \h{t, nguoi ta dirng

,[Urg a|-day c6t dO nu6i cua bd mq vd th6y rAng c6t ld ch6t n6n tdt gitip cho cua

*9 ru, khi de, gom tnmg d6 cho dinh du6i bung d6 dang hon

O Uc, trong su6t thoi ky nu6i v5- cua bti ry9, nu6c bi6n ducr c luAn chuyOn vcri vfn

t6c 500 lit/gid nlr-o mQt hQ th6ng lqc tuan hoin O l.that, nguoi ta dung phucmg phip thaynulc 200%o m6i ngiy Nhtng noi kh6c, luqmg nu6c thay hang niy khoang 30-75% Nudc

bi€n t.u nhi0n hoac nu6c 6t (i10 ppt) pha giem xudng d9 30 ppt duo c.dung d,a nu6i v5 cuab6 me O ViQt N;n, c6 hai i,e thtii,e nuOi v6 thuong st dung ia hQ th6ng lgc sinh hgc turyrhoan (b6/ngdn nu6i v6 ZO-IOO t clrta mQt con c6'i, mtc d0 hnn chuytin nudc 100% m5i

ngiy, d6y.O fop c6t dAy 5-10 cm) vd he th6ng ho thay nu6c ctinh k) vai ngdy & noi gdnbi6n trong b0 xi mlng 50-100 m', dey c6 lcrp cit birn vd c6 luoi can bot anh sang

+ Tuy6n chgn vd nu6i v5 cua bl5 mg: Chqn cua biS mq cg chiAu rQng v6 dAu nggc

(mai) trf 9-10 cm, k*r5i luqng 250-350 g vd dAy gpch NiSu cua mq moi thanh thqc,

con dgc vd c6i ttugc thi chung vdi mflt dO 1-3 con/mz, ti lQ cluc:c6i ld 1:3-4 chochung Uit cap vd thg tinh Tai Dii Loan cua c6i dd khoang .thing sau khi giao vi,trong thi o An DQ, chi 4-6 tu6n 0 Uc, cua d6 sau khi cit mEtZt-lZ ngiy,vdo mria

d6ng vi 10-13 ngiy vAo mira xuln (Heasmqn vd Fielder, 1983) Vi$c cit mdt sE

tictr ttrictr tuytin rint, aU ph6t tri€n vi c6 th6 rutngan thcri gian thanh thgc xutingcdn 10 ngay Heasman vi ctv (1983) cho reng ntiu-6p dgng phuong !h6p cit mit

mQt c6ch can tn4n c6 thO t4o dugc ddn cua mang trrmg quanh n[m Ong tt6 dung

phuong ph6p cat mit hai bOn Cit mQt b6n mit cung kich thich cua mQ mang g4chaiy Ae tn:mg sau 2-30 ngey Theo nghiCn cuu tai Dai hqc Can Thtv, khi nu6i v5 cua

cit mit trong b6 I m3, cua c6 the de ffong.vdng 5 ngdy sau khi cdt mdt vd th6 nu6i

Tuy nhiOn, cffng c5 truong hqrp k6o dni d6n 111 ngiy m6i d6 vi mQt s6 .on kh6ng

d6 ho4c <16 tnmg kh6ng thU tinh

SV thuQt cat mit cua tuong tu nhu O t6m bi6n C6 the lem

9y? b3t <10;rg Pu t5-20

phrit bAng c6ch cho cua vio dung dich t-3 ppj Cloroform tru6c khi c6t mdt voi sgc khi

nhe Sau khi cit mfut, cho cua vno bC nu6c bien s4ch vcri spc khi manh Cua sE trOi tintr

O An DQ, ngudi ta che- kin bi5 beng vni den trong su6t thoi gian nu6i v5 cua,k*r6ng cho lgt rffi sing vio dO tr6nh sp x6o dQng co hgc Cdn 6}.Ihat, b6 cua ducr c dflt

bOn ngoii c6 che m6t d0 han chti nhiet dO vi sr,r ph6t triOn cira t6o Heasman (1933) sndung chti ttQ sang/tdi ld l4ll} gio trong thi nghiQm cria 6ng Ti lQ cua tham gia sinh sankhi iu6i trong b6 v6i anh sanftp nhi0n hirac che tOi noan toan tl6u lil 50% sau khi cit

mdt (Dai hqc Cdn Tho)

190