Kiến thức cơ bản

Trong quá khứ cũng như trong hiện tại, cuộc sống lớn của nhân dân, đất nước đã từng diễn ra ở Tây Bắc trong những năm kháng chiến chống Pháp gian khổ, mảnh đất Tây Bắc trong hiện tại cũn

Tiếng hát con tàu

Chế lan Viên

PHẦN I- Kiến thức cơ bản

- Hoàn cảnh sáng tác và kết cấu bài thơ

1- Phân tích ý nghĩa biểu tượng của hình tượng con tàu và hình tượng TâyBắc

a- Hình tượng con tàu:

Con tàu hoàn toàn mang ý nghĩa biểu tượng Sự thực là lúc bấy giờ và bây giờ chưa có đường

tàu và con tàu lên Tây Bắc.

+ Hình tượng con tàu trong bài thơ là con tàu trong tâm tưởng, bởi lẽ con tàu luôn biến ảo Con tàu khi thì “thèm mái ngói đỏ trăm ga” lúc lại “Vỗ giùm ta đôi cánh vội” Đây đúng là con tàu tâm tưởng của

tâm hồn nhà thơ

Con tàu là biểu tượng cho khát vọng đến với nhân dân, đất nước Vượt ra ngoài cuộc sống cá nhân

nhỏ hẹp, hoà nhập với cuộc sống lớn của đất nước nhân dân Trong quá khứ cũng như trong hiện tại, cuộc sống lớn của nhân dân, đất nước đã từng diễn ra ở Tây Bắc trong những năm kháng chiến chống Pháp gian khổ, mảnh đất Tây Bắc trong hiện tại cũng là nơi đã diễn ra cuộc sống lớn của đất nước nhân dân Bởi lẽ ngàn vạn bàn tay, ngàn vạn tấm lòng đang chung sức khôi phục đất nước sau chiến tranh xây dựng cuộc đời mới

Con tàu đến với Tây Bắc cũng là đến với ngọn nguồn của cảm hứng sáng tạo Với ý nghĩa đó, Tây

Bắc lại là “Mẹ của hồn thơ” Cuộc sống của nhân dân đất nước ở mảnh đất Tây Bắc đã khơi nguồn

cảm hứng sáng tạo cho nhà thơ

b- B iểu tượng Tây Bắc:

Tây Bắc là một biểu tượng.

+ Tây Bắc là một địa danh xuất hiện trên bản đồ Tổ Quốc, mảnh đất này có một quá khứ hào hùng :

“Trên Tây Bắc ôi mười năm Tây Bắc

Xứ thiêng liêng rừng núi hoá anh hùng.

Mảnh đất Tây Bắc của hiện tại đang dựng xây và tương lai vẫy gọi :

+Nơi máu rỏ tâm hồn ta thấm đất

Nay dạt dào đã chín trái đầu xuân.

Tuy nhiên mảnh đất Tây Bắc không chỉ là một địa danh xinh đẹp mà mảnh đất này còn tiêu biểu cho

nhiều miền quê, vì vậy Tây Bắc còn mang ý nghĩa biểu tượng.

Tây bắc biểu tượng cho những miền quê xa xôi của Tổ Quốc, biểu tượng cho đất nước bao la,

cho vẻ đẹp của Tây Bắc mà cũng là “Hồng Quảng- Lào cai- Thái nguyên- Việt Trì- tên đất nước reo vui bao tiếng gọi (Thơ Tố Hữu).

Hình tượng Tây Bắc còn biểu tượng cho mảnh đất tâm hồn, mảnh đất thơ Tây Bắc là mẹ của hồn

thơ, bởi vì nơi đây đã diễn ra cuộc sống lớn của nhân dân đất nước Theo một nhà văn hào Nga, "Cái

đẹp là cuộc sống” (SécnưSepxki) Đến với cuộc sống của nhân dân, đất nước cũng là đến với cái đẹp

mà cái đẹp là đối tượng của thơ ca nghệ thuật

Con tàu không đói than, không đói hàng, không đói khách mà lại đói vành trăng, lại khát “Mặt hồng em trong suối lớn mùa xuân” Nếu hình tượng ‘'vành trăng”, “mặt hồng em, suối lớn mùa xuân”

mang ý nghĩa ẩn dụ để chỉ cuộc sống, chỉ thơ ca Cách nói này cho thấy con tàu tâm tưởng đến với Tây Bắc là mang theo khát vọng sáng tạo nghệ thuật là tìm đến cội nguồn của cảm hứng thơ ca

2- Nội dung bài “Tiếng hát con tàu”

Tiếng hát con tàu là tiếng hát đến với nhân dân, đất nước để nói lên niềm biết ơn sâu nặng và niềm

vui, hoà mình vào cuộc lớn đất nước và nhân dân Hành trình của con tàu tâm tưởng đến với sân ga tinh thần Tây Bắc đi qua hai ngả, ngả trở về quá khứ những tháng năm kháng chiến gian khổ và ngả tới Tây Bắc trong hiện tại đang dựng xây

Mượn hình tượng Tiếng hát con tàu, tác giả trở về với những tháng năm kháng chiến gian khổ sâu

nặng nghĩa tình Có tới chín khổ thơ ngược trở về quá khứ để nói lên niềm biết ơn sâu nặng đối với đất

nước, nhân dân trong 10 năm kháng chiến gian khổ ấy Về gặp lại nhân dân là gặp lại những gì thân thiết quen thuộc nhất: “Con gặp lại nhân dân chim én gặp mùa” Về với nhân dân là về với cội nguồn sự sống “Như đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa” Là về với sự cưu mang đùm bọc chở che “Chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đưa”, tác giả gợi lên hình ảnh về sự hy sinh thầm lặng mà lớn lao của nhân dân: “Năm con đau mế thức một mùa dài “Chiếc áo nâu suốt một đời vá rách, đêm cuối cùng anh cởi lại cho con”, “Vắt xôi nuôi quân em giấu giữa rừng” Tác giả sử dụng cách xưng hô chan chứa tình ruột thịt của những người trong cùng một gia đình: “Con nhớ Mế, con nhớ anh con, con nhớ em con”.

Mượn hình tượng Tiếng hát con tàu, tác giả còn nói lên niềm vui đến với Tây Bắc trong hiện tại đó,

niềm vui của con người đã vượt ra ngoài cuộc sống cá nhân nhỏ hẹp để hoà nhập vào cuộc sống chung, cuộc sống lớn của nhân dân đất nước :

Khi đất nước bốn bề lên tiếng hát

Tâm hồn ta là Tây Bắc chứ còn đâu?

Tiếng hát con tàu là tiếng hát khát khao sáng tạo nghệ thuật, khẳng định chân lý trong sáng tạo

nghệ thuật, chân lý trong sáng tạo nghệ thuật đó là sự hoà nhập với hiện thực đời sống khách quan với cảm xúc chủ quan của người nghệ sĩ, hoà nhập giữa hướng ngoại và hướng nội

Ở bốn câu thơ đầu - Bốn câu thơ có ý nghĩa là đề từ, nếu nhìn hình thức thì dường như có sự trái

ngược Tác giả vừa nói "Lòng ta đã hoá những con tàu”, nhưng lại nói “Tâm hồn ta là Tây Bắc chứ còn đâu" Thật ra không có gì mâu thuẫn mà lại là sự thống nhất giữa khách quan và chủ quan, hướng ngoại và hướng nội, lòng ta hoá con tàu trên hành trình lên đường để đến với hiện thực, đời sống khách quan tâm hồn ta là Tây Bắc có nghĩa là hiện thực đời sống khách quan đã chuyển hoá thành cảm

xúc chủ quan trong lòng ta Khi nhà thơ đến với cuộc sống lớn của nhân dân đất nước và hoà nhập vào cuộc sống chung lớn lao ấy thì khi soi vào tâm hồn mình sẽ thấy cả đất nước Nhân dân:

Tâm hồn tôi khi Tổ quốc soi vào

Thấy ngàn núi trăm sông diễm lệ.

(Chim lượn trăm vòng)

Để khẳng định vai trò của hiện thực đời sống khách quan, có lần Chế Lan Viên đã viết :

Cuộc sống đánh vào thơ muôn lớp sóng

Chớ ngồi trong phòng ăn bọt bể anh ơi

Tâm hồn anh là của đời một nửa

Một nửa kia cũng lại của cuộc đời

để nhấn mạnh vai trò của cảm xúc chủ quan trong sáng tạo nghệ thuật thì Chế Lan Viên lại khẳng định:

Có khi thơ qua mà anh ở xa lòng

Mặc dù đã có chất liệu từ hiện thực đời sống khách quan, nhưng khi nhà thơ ở xa lòng nghĩa là nhà

thơ đang không có cảm xúc thì cũng không thể nào có sáng tạo Sáng tạo thơ ca, sáng tạo nghệ thuật là điểm giao thoa giữa chủ quan và khách quan, giữa hướng ngoại và hướng nội

3- Bình giảng những đoạn thơ tiêu biểu

- Khổ thơ đầu (có ý nghĩa như bốn câu thơ đề từ) “Tây Bắc ư còn

đâu"

- Đoạn nói lên niềm vui, biết ơn sâu nặng hơn đối với nhân dân:

Con gặp lại nhân dân gặp cánh tay đưa

- Đoạn nói về tình yêu và nỗi nhớ:

Nhớ bản sương giăng hoá quê hương

 Gợi ý bình giảng đoạn thơ:

“Con gặp lại nhân dân gặp cánh tay đưa”

I- Mở bài

Tiếng hát con tàu được trích từ tập thơ Ánh sáng và phù sa (1960) Tập thơ như một mốc son trong

đời và trong thơ Chế Lan Viên Nó đánh dấu sự chuyển biến của thi sĩ trong hành trình thơ cách mạng

Đi từ "Thung lũng đau thương đến cánh đồng vui" "Từ chân trời của một con người đến chân trời của tất cả" (Pol Êluya)

Bài thơ được sáng tác nhân một sự kiện kinh tế những năm 1958- 1960, đó là cuộc vận động đồng bào miền xuôi lên phát triển văn hoá miền núi Tây Bắc Phong trào này đã thu hút nhiều người, nhất là tầng lớp thanh niên:

Lứa tuổi hai mươi khi hướng đời đã thấy,

Thì xa xôi biết mấy cũng lên đường

(Bùi Minh Quốc)

Tuy nhiên sự kiện kinh tế xã hội này chỉ là điểm xuất phát là sự gợi cảm hứng để nhà thơ hướng tới một vấn đề có ý nghĩa lớn lao: khát vọng đến với nhân dân đất nước, hoà nhập vào cuộc sống chung của mọi người đến với nhân dân đất nước cũng là đến với cội nguồn của cảm hứng sáng tạo thơ

ca nghệ thuật Chính điều này đã làm cho bài Tiếng hát con tàu vượt qua sự kiện của một thời để có

sức sống lâu bền với thời gian.

Bài Tiếng hát con tàu gồm ba đoạn, trừ bốn câu đầu có ý nghĩa như lời đề từ thì hai khổ thơ tiếp

theo là lời mời, là giục giã lên Tây Bắc Đoạn hai là chín khổ thơ tiếp là hành trình của con tàu trở về với quá khứ những năm kháng chiến đau khổ mà sâu nặng nghĩa tình Đoạn kết là bốn khổ thơ cuối như tiếng hát lên đường tin tưởng say mê Bốn câu thơ bình giảng nằm ở đoạn hai của bài thơ nói lên niềm vui, niềm biết ơn, ý nghĩa lớn lao khi trở về gặp lại Nhân dân

II- Thân bài

Trước hết đoạn thơ là tiếng nói của niềm vui, niềm biết ơn sâu nặng và sự nhận thức về ý nghĩa lớn lao khi được trở về gặp lại Nhân dân

- Trở về với nhân dân là về với những gì gần gũi thân thiết nhất:

Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ

Cỏ đón giêng hai chim én gặp mùa.

Nhà thơ sử dụng thủ pháp nghệ thuật so sánh tương đồng để nói lên niềm vui khi trở về gặp lại nhân dân, chú nai sau bao ngày xa cách lại được về sống giữa núi rừng quen thuộc chạy nhảy vui đùa uống ngụm nước suối trong lành

Nhớ lại những con nai vàng ngơ ngác trong thơ Lưu Trọng Lư, hoặc chú nai con lẫn trong sương

mù trong thơ Huy Cận, hoặc là chú nai bị chiều giăng lưới trong sáng tác của Xuân Diệu, hoặc trong

hình ảnh những chú nai lạc loài trong văn học lãng mạn, chú nai trong trong thơ của Chế Lan Viên đã

tìm về với suối cũ Hình ảnh "nai về suối cũ " làm ta nhớ đến câu chuyện cổ, câu chuyện kể về một

người em bị phù thuỷ biến thành nai quên mất đường về, sau khi uống ngụm nước suối trong lành quen

thuộc từ kiếp nai người em trở về kiếp người Hình ảnh nai về suối cũ đã diễn tả được ý tưởng tìm về

với nhân dân là tìm về chính mình trong sự hoá thân kỳ diệu

- Về với nhân dân là về với niềm vui của sự sinh thành

Cây cỏ vào tháng giêng, tháng hai gặp khí trời tươi tốt thì xanh đến hết mình, những cánh chim én bay

đi tránh rét, mùa xuân ấm áp lại ríu rít bay về

Với Chế Lan Viên về với nhân dân là về với cội nguồn của sự sống về với nguồn sữa tinh thần nuôi lớn tâm hồn con người:

Như đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa

Nhân dân như người mẹ hiền sinh thành và nuôi dưỡng đứa trẻ thơ Dòng sữa mẹ đâu chỉ là dòng sữa vật chất mà còn là dòng sữa tình thương Đứa trẻ không thể lớn lên khi thiếu tình thương của mẹ

Câu thơ được viết với nghệ thuật bồi thấn, nghệ thuật phát triển nhấn mạnh ý: Trẻ thơ đói lòng- gặp sữa Biện pháp nghệ thuật này càng khẳng định ý nghĩa quan trọng lớn lao khi gặp lại nhân dân, gắn bó

với nhân dân là sự gắn bó máu thịt không thể tách rời

- Về với nhân dân còn là về với sự cưu mang đùm bọc chở che

Chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đưa

Hình ảnh nói lên tấm lòng bao la, nhân hậu của nhân dân rộng như lòng mẹ đưa nôi Câu thơ của Chế Lan Viên không phải là cách nói hoa mỹ, những hình ảnh thơ Chế Lan Viên là được chắt ra từ trải nghiệm của cuộc đời Chúng ta đều biết những năm tháng kháng chiến chống Pháp, Chế Lan Viên từng sống ở mảnh đất Tây Bắc, nhà thơ làm báo ở Liên khu 5 Dù ở mảnh đất nào đi chăng nữa thì nhà thơ vẫn nhận được sự giúp đỡ cưu mang của nhân dân, ở đâu thì vẫn cũng có những tấm lòng người

mẹ "Năm con đau Mế thức một mùa dài”, tấm lòng những người anh "chiếc áo nâu suốt một đời vá rách, đêm cuối cùng anh cởi lại cho con", người em "vắt xôi nuôi quân, em giấu giữa rừng" chính vì

viết với cảm xúc chân thành Bằng sự từng trải của cuộc đời mà những câu thơ triết lý không hề khô khan, không nặng về giáo huấn, trái lại vẫn tràn đầy cảm xúc

Bốn câu thơ bình giảng đã kết tinh được đặc sắc nghệ thuật của toàn bài Tiếng hát con tàu nổi bật

lên là sự sáng tạo hình ảnh để diễn đạt cảm xúc suy tư

A – Hình ảnh trong thơ Chế Lan Viên rất đa dạng phong phú:

- Có những hình ảnh bắt nguồn trực tiếp từ hiện thực đời sống: “Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ, Chiếc áo nâu suốt một đời vá rách” Nhiều hình ảnh mang ý nghĩa ẩn dụ, ý nghĩa biểu tượng: Con tàu, Tây Bắc, vầng trăng, mặt hồng em, suối, Mùa xuân.

- Những hình ảnh trong đoạn bình giảng cũng mang ý nghĩa ẩn dụ nhưng được xếp thành những

cặp sóng đôi: Nai và suối cũ, cây cỏ với tháng giêng hai, cánh én với mùa xuân, đứa trẻ thơ và dòng sữa mẹ, chiếc nôi ngừng và cánh tay đưa Thủ pháp nghệ thuật sóng đôi này đã nói lên sự gắn bó của

mỗi người, của nhân dân là sự gắn bó máu thịt không thể tách rời

Trong thơ Chế Lan Viên có những hình ảnh mang nhiều vẻ đẹp thơ mộng trữ tình: Nai về suối cũ, cỏ đón giêng hai, chim én gặp mùa xuân Có những hình ảnh mang chiều sâu triết lý suy tư : Trẻ thơ đói lòng gặp sữa, Chiếc nôi ngừng bỗng gặp cánh tay đưa Những hình ảnh: Nai, suối, cây cỏ, cánh én, Mùa xuân là hình ảnh rất quen thuộc gần gũi Nhưng khi tác giả lại sử dụng những hình ảnh ấy để nói lên sự gắn bó với nhân dân, đất nước Đó là sáng tạo mới độc đáo

B- Hình ảnh trong thơ của Chế Lan Viên nhiều khi kết thành từng chùm từng chuỗi, đoạn bình giảng cũng mang nét phong cách nghệ thuật đọc đáo này Bốn câu thơ mà có tới năm hình ảnh liên tiếp xuất hiện hình ảnh này gọi hình ảnh kia, điều đó mang đến một vẻ đẹp kỳ ảo của thơ Chế Lan Viên có người cho rằng khi thơ Chế Lan Viên kết thành từng chùm hình ảnh thì nó mang vẻ đẹp lung linh kỳ ảo như những tràng pháo hoa bắn lên bầu trời thơ

III- Kết luận

Bài thơ Tiếng hát con tàu là tiếng hát lên đường đến với nhân dân đất nước, hoà nhập với cuộc

sống lớn của dân tộc Tiếng hát con tàu là tiếng hát nghĩa tình, tiếng hát biết ơn đối với nhân dân, đoạn

bình giảng là một khúc nhạc đã âm hưởng chủ đạo đó của toàn bài

Thơ ca Việt nam đã có nhiều bài, nhiều câu hay viết về đất nước nhân dân, bốn câu thơ hay và nhiều ấn tượng nhất nói về sự gắn bó với nhân dân và với mỗi cuộc đời

BÀI TẬP BỔ SUNG

1- Phân tích ý nghĩa biểu tượng và ý nghĩa hiện tượng Tây Bắc

- Nêu nội dung bài Tiếng hát con tàu

Chọn và bình giảng một trong hai đoạn :

- Tây Bắc chứ còn đâu

Nhớ bản sương giăng đất lạ hoá quê hương