ĐỀ BÀI- BÀI VIẾT THAM KHẢO Đề 1: Anh, chị hãy nêu những suy nghĩ về lời thoại của Trương Ba, một nhân vật trong vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ: "Sống nhờ vào đồ đạ
Trang 1HỒN TRƯƠNG BA, DA HÀNG THỊT
(trích)
Lưu Quang Vũ
- Lưu Quang Vũ sáng tác chủ yếu ở hai thể loại: thơ và kịch Đặc biệt Lưu Quang Vũ đã rất thành công với những kịch bản văn học được dàn dựng và công chúng tiếp nhận nồng nhiệt tạo nên hiện tượng của đời sống nghệ thuật đương thời
- Tóm tắt tác phẩm: Trương Ba giỏi đánh cờ bị Nam Tào bắt chết nhầm Vì muốn sửa sai, nên Nam
Tào và Đế Thích cho hồn Trương Ba sống lại nhập vào vào xác hàng thịt mới chết Trú trong xác hàng thịt, Trương Ba gặp rất nhiều phiền toái: lí trưởng sách nhiễu, chị hàng thịt đòi chồng, gia đình Trương Ba cũng thấy xa lạ mà bản thân Trương Ba cảm thấy đau khổ vì phải sống trái tự nhiên giả tạo Đặc biệt xác hàng thịt làm cho Trương Ba nhiễm một số thói xấu Và những nhu cầu không phải của bản thân ông Trước nguy cơ tha hóa về nhân cách và sự phiền toái do mượn thân xác của kẻ khác, Trương Ba quyết định trả lại xác cho hàng thịt và chấp nhận cái chết
- Ý nghĩa của toàn bộ tác phẩm:
Cuộc sống thật đáng quý những không phải sống thế nào cũng được Hạnh phúc chân chính của con người là được sống đúng với mình và với mọi người
- Vị trí đoạn trích: Đoạn trích này là một phần của cảnh 7 - cảnh cuối cùng của vở kịch.
1 Xung đột kịch qua các màn đối thoại của hồn Trương Ba
1.1 Màn đối thoại giữa hồn Trương Ba và xác hàng thịt
Hồn Trương Ba dằn vặt đau khổ, muốn tách ra khỏi xác thịt để tồn tại độc lập như không thể…Bị xác thịt dụ dỗ, mua chuộc, Trương Ba nổi giận, kinh bỉ nhưng cuối cùng lâm vào bi kịch tuyệt vọng
Nội dung cuộc đối thoại xoay quanh một vấn đề giàu tính triết lí, thể hiện cuộc đấu tranh dai dẳng giữa hai mặt tồn tại trong một con người Từ đó nói lên khát vọng hướng thiện của con người
và tầm quan trọng của việc tự ý thức, tự chiến thắng bản thân
1.2 Màn đối thoại giữa hồn Trương Ba và người thân
- Hồn Trương Ba bây giờ không còn là người làm vườn chăm chỉ, hết lòng thương yêu vợ con như trước Ông chẳng quan tâm gì đến chuyện của bà con hàng xóm
- Hồn Trương Ba bây giờ vụng về, thô lỗ, phũ phàng chứ không khéo léo, nhẹ nhàng khi chăm sóc cây cối, khi chữ diều như trước
Tình huống kịch thúc đẩy Trương Ba phải lựa chọn và sau màn độc thoại nội tâm, nhân vật đã
có ý định từ bỏ thể xác phàm tục để tâm hồn được thanh cao
1.3 Màn đối thoại giữa hồn trương Ba và Đế Thích
Hai lời thoại có ý nghĩa đặc biệt quan trọng:
- "Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn"
Con người là một thể thống nhất, hồn và xác phải hài hoà Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thể xác phàm tục tội lỗi Khi con người bị chi phối bở những nhu cầu bản năng của thân xác thì đừng đỗ lỗi cho thân xác và tự an ủi, vỗ về mình bằng vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn
Trang 2- "Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác đã là chuyện không nên này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống thế nào thì ông chẳng cần biết".
Sống thực sự cho ra con người quả không hề dễ dàng, đơn giản Khi sống nhờ, sống gửi, sống chấp vá, khi không được là mình thì cuộc sống ấy thật vô nghĩa
2 Nghệ thuật
- Hành động của nhân vật phù hợp với hoàn cảnh, tính cách, thể hiện được sự phát triển của tình huống kịch
- Thành công trong việc khắc hoạ nội tâm nhân vật
- Ngôn ngữ nhân vật sinh động, gắn liền với tình cảm, tâm trạng cụ thể
- Màn kết với chất thơ sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch lạc quan TỔNG KẾT
Đoạn trích đã gửi đến độc giả nhiều thông điệp: Được sống làm người thật quý giá, nhưng được sống đúng là mình, sống trọn vẹn với những giá trị mình vốn có và theo đuổi còn quý giá hơn
Sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người được sống tự nhiên trong sự hài hòa giữa thể xác và tâm hồn Con người phải luôn luôn biết đấu tranh với nghịch cảnh, với chính bản thân để hoàn thiện nhân cách nhằm vươn tới những giá trị tinh thần cao quý
II ĐỀ BÀI- BÀI VIẾT THAM KHẢO
Đề 1: Anh, chị hãy nêu những suy nghĩ về lời thoại của Trương Ba, một nhân vật trong vở kịch
Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ: "Sống nhờ vào đồ đạc, của cải người khác đã
là chuyện không nên đằng này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt Ông chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi sống, nhưng sống thế nào thì ông chẳng cần biết".
Đề 2: Anh, chị hãy nêu những suy nghĩ về lời thoại của Trương Ba, một nhân vật trong vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ: " Không thể bên trong một đằng, bên ngoài
một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn"
Đề 3: Anh, chị hãy nêu những suy nghĩ về lời thoại của Trương Ba, một nhân vật trong vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ: "Ông (Đế Thích) chỉ nghĩ đơn giản là cho tôi
sống, nhưng sống như thế nào thì ông chẳng cần biết!"
Đề 4: Thông điệp Lưu Quang Vũ gửi đến người đọc qua đoạn trích vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt
I Giới thiệu chung
1 Tác giả: CÂU 2 ĐIỂM: XUẤT XỨ? TÓM TẮT? NHAN ĐỂ?
Cách 1: Lưu Quang Vũ sớm đến với thơ ca và truyện ngắn, nhưng đóng góp lớn nhất của ông lại ở
thể loại kịch Nhà báo Pháp Christian Hoche đã đánh giá: “Mô-li-e ở Việt Nam tên là Lưu Quang
Vũ, một Mô-li-e với khoé mắt nhiểu nếp nhăn, với ngòi bút chua cay, với khuynh hướng sâu sắc chống chủ nghĩa xu thời” Vượt qua khỏi cách viết sử thi vẫn còn chi phối văn học những năm sau
1975, Lưu Quang Vũ đã đưa ngòi bút chạm đến những vấn đề đời tư, thế sự, khai thác nhiều mảng
đa dạng của đời sống Những vở kịch của ông được chắt lọc từ đời thường bề bộn thường nhật, với những con người nhỏ bé, từ sân khấu cuộc đời bước thẳng lên sân khấu kịch trường rồi trở lại cuộc đời
Trang 3Cách 2: “Động lực xui giục tôi viết kịch cũng như làm thơ, đó là khát vọng muốn đwocj bày tỏ, muốn đwocj tan hoà tâm hôn fmình vào thế giới xung quanh, muốn được tham dự vào dòng chảy mãnh liệt của đời sống, muốn đựơc trao gửi và dâng hiến” Đó là tâm sự của nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ Vở kịch Hồn TRương Ba… (1981) đã để lại ấn tượng không thê rphai mờ trong tâm hồn bạn đọc Từ việc sáng tạo từ truyện cổ tích cùng tên, nàh viết kịch đã thê rhiệnt hành công bi kịch và khát vọng của nhân vật Trương Ba, qua đó đan cài nhiều vấn đề mới mẻ, mang ý nghĩa xã hội và triết lí nhân văn sâu sắc
Cách 3: Là “Cây bút vàng của sân khấu VN” tên tuổi của Lưu Quang vũ đã làm chấn động sân khấu kịch nước nhà những năm 80 của thế kỉ 20 Hồn TB là một trong số những vở kịch đặc sắc nhất của ông được sáng tác năm 1981 Từ một câu chuyện cổ dân gian, nhà viết kịch đã thổi vào đó một hơi thở, triết lí cuộc đời và những vấn đề của cuộc sống hiện đại thông qua bi kịch và khát vọng của nhân vật Trương Ba
2 Tác phẩm:
- Nguồn gốc và sự sáng tạo: Vở kịch “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” được viết năm 1981, trình diễn lần đầu năm 1987, giành được Huy chương vàng tại Hội diễn Sân khấu toàn quốc năm 1990 và là vở kịch nói đầu tiên mang ra nước ngoài công diễn Về cơ bản, nhà viết kịch vẫn sử dụng môtip “hồn nọ xác kia” của truyện cổ dân gian, giữ lại tình huống, giữ nguyên tên nhân vật, tính cách Nhưng bằng ngòi bút giàu chất triết lý, Lưu Quang Vũ đã thổi vào tích xưa một luồng gió mới Kịch bản của ông không đơn thuần là chuyện vay mượn xác – tái sinh Đặt vấn đề về lẽ sống con người qua nỗi khổ
“bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo”, qua mâu thuẫn giữa hồn (thanh cao) và xác (phàm tục),
vở kịch mang chứa những triết lý nhân sinh “Tôi muốn là tôi toàn vẹn”, bởi sống nhờ, sống giả, sống không phải là mình, đó là bi kịch đau đớn nhất của con người
- Tóm tắt tác phẩm: được thể hiện qua nhân vật Trương Ba, một người làm vườn chất phác, nhân
hậu, rất giỏi đánh cờ Do thái độ làm việc tắc trách của Nam Tào, Bắc Đẩu (Thiên đình), Trương Ba phải chết oan Vì thương quý Trương Ba nên Đế Thích (vị tiên nổi tiếng cao cờ) đã cho hồn Trương
Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt (vừa chết được một ngày) để được sống lại Thế là hồn Trương
Ba phải trú ngụ ở thân xác anh hàng thịt
Điều trớ trêu bất hạnh cũng bắt đầu xảy ra Hồn Trương Ba không thể sống chung với vợ người hàng thịt Về nhà mình, hồn Trương Ba cũng không được vợ, con và bạn bè quý mến, yêu thương vì thân xác thô kệch, tính cách thô thiển Trương Ba rất đau khổ Cuối cùng Trương Ba quyết định xin
Đế Thích cho anh hàng thịt và Cu Tị (bạn cháu mình) sống lại, mình thì chết hẳn không nhập vào xác của ai nữa
- Nhan đề và cốt truyện của vở kịch đã gợi nên bi kịch «hồn nọ xác kia», khi mà Hồn Trương Ba
buộc phải trú ngụ trong thân xác của anh hàng thịt Từ đó tác giả muốn nói về sự không tương hợp, thiếu hài hoà giữa hai yếu tố quan trọng: linh hồn và thể xác ở trong mỗi con người Theo quan niệm dân gian, Hồn là phần trừu tượng, Xác là phần cụ thể, luôn song song tồn tai ở mỗi con người Lẽ ra, hồn nào phải đi với xác ấy thì mới đúng quy luật Nhưng ở đây hồn và xác lại không tương hợp, hồn người này trong thân xác người kia, đó là cơ sở để nảy sinh mâu thuẫn Nhan đề đã thâu tóm được xung đột, mâu thuấn bên trong một con người
II Đọc - hiểu văn bản:
- Đoạn trích thuộc cảnh cuối của vở kịch, nghĩa là lúc tình huống kịch (hồn này xác nọ) đã được đẩy lên đến mức cao nhất Sau mấy tháng sống trong tình trạng bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo, Hồn Trương Ba khao khát thoát ra khỏi thể xác thô lỗ Sự giễu cợt đắc ý của Xác làm Hồn càng đau khổ, bế tắc Mọi người trong gia đình xa lánh, cự tuyệt hoặc thương hại khiến Hồn Trương Ba tuyệt vọng, muốn kết thúc sự trớ trêu Cuộc gặp gỡ cuối cùng của Hồn Trương Ba với tiên Đế Thích
Trang 4là bước ngoặt, giúp Hồn Trương Ba có được quyết định đúng đắn nhưng thật đau đớn: kết thúc kiếp sống nhờ, sống gửi
1 Cuộc đối thoại giữa Hồn TB và xác hàng thịt:
- Lời thoại của Hồn Trương Ba ở đầu đoạn trích đã bộc lộ rõ tâm trạng vừa chán ngán, vừa sợ hãi cái
thân xác mà ông đang vay mượn: “Tôi chán cái chỗ không phải của tôi này lắm rồi, chán lắm rồi! Cái thân thể kềnh càng thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi, ta muốn rời xa mi ngay tức khắc! Nếu cái hồn của ta có hình thù riêng nhỉ, để nó tách ra khỏi cái xác này, dù chỉ một lát!” Ước muốn của Hồn
Trương Ba đã được thoả nguyện - Sự phân tách và đối đầu giữa Hồn Trương Ba và Xác hàng thịt trước hết có thể hiểu là sự tranh cãi quyết liệt giữa một bên là Hồn TB (tượng trưng cho sự cao khiết, cho đạo đức, cho “phần Người” chân chính của mỗi con người) và một bên là Xác hàng thịt (tượng trưng cho bản năng, cho nhưng ham muốn trần tục, là “phần Con” tầm thường ẩn nấp trong mỗi con người) Cuộc đối thoại giữa Hồn và xác, như vậy thực chất là cuộc đấu tranh của con người với chính mình trên các phương diện: vật chất và tinh thần, nội dung và hình thức, bản năng và lí tưởng,
cao cả và tầm thường
- Trong cuộc đối thoại đó, Hồn có cơ hội bày tỏ tâm trạng uất ức, tức giận vì phải chung sống với Xác thô lỗ, tầm thường, dung tục Hồn ở vào thế chủ động, tin vào sự đúng đắn trong nhận thức của
mình, rằng Xác là “kẻ âm u đui mù, không cảm xúc, không tư tưởng, không có tiếng nói” ; là kẻ có
nhu cầu vật chất thấp kém gần với con thú (thèm ăn ngon, thèm rượu thịt), sức mạnh thể chất gắn với sự tàn bạo… Hồn cũng phủ nhận sự lệ thuộc của linh hồn vào xác thịt, khẳng định linh hồn có
đời sống riêng: “nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”…Tưởng rằng, Hồn sẽ phần nào giải toả được
nỗi đau khổ bị dồn nén bấy lâu khi có cơ hội cất lên tiếng nói của mình
- Nhưng Xác không bị động, nhún nhường Ngược lại, Xác có thái độ khi thì ngạo nghễ, thách thức, khi thì ranh mãnh với những câu hỏi mang tính phản biện đầy bỡn cợt, châm chọc Những lý lẽ và
dẫn chứng mà Xác hàng thịt đưa ra khiến Hồn Trương Ba không thể phủ nhận được Hồn Trương Ba
đã có cảm giác xao xuyến, khao khát khi đứng bên vợ hàng thịt, đến nỗi chân tay run rẩy, hơi thở nóng rực, cổ nghẹn lại, đã có cảm xúc lâng lâng trước các món ăn mà ông cho là dung tục như tiết canh, cổ hũ, khấu đuôi, đã sử dụng vũ lực mà ông cho là tàn bạo để tát thằng con toé máu mồm, máu mũi…
- Rõ ràng, Hồn Trương Ba đã nhiễm những thói hư tật xấu của xác hàng thịt Xác âm u, đui mù nhưng có thể lấn át, sai khiến, thậm chí đồng hoá linh hồn cao khiết Hồn không thể còn nguyên vẹn,
trong sạch, khi phải chung sống và chiều theo những đòi hỏi của xác thịt dung tục Hồn Trương Ba
cay đắng, uất ức, tuyệt vọng khi nhận ra những điều mà Xác hàng thịt nêu ra là có cơ sở, từ đó thấm thía nghịch cảnh trớ trêu: được sống nhưng lại phải nhờ xác kẻ khác và bị thể xác đó điều khiển,
dẫn đến sự tha hoá không có cách gì chuyển biến được Trương Ba đau đớn, dằn vặt, khao khát khẳng định mình vẫn là mình nhưng lâm vào bế tắc Bi kịch của Hồn Trương Ba, vì thế, không những không được giải toả, mà còn trở nên đau đớn, xót xa hơn
- Hơn thế, Xác hàng thịt còn chỉ ra thói hư tật xấu trong con người Trương Ba “Những vị lắm chữ nhiêu sách như các ông cứ vin vào cớ linh hồn là quý, khuyên con người ta sống vì phần hồn để rồi bỏ bê thân xác mãi khổ sở nhếch nhác” và “làm xong điều xấu gì, ông cứ việc đổ tội cho tôi, để ông được thanh thản Tôi biết: cần phải để cho tính tự ái của ông được ve vuôt Tâm hồn là thứ lắm
sĩ diện” Như là hiện thân của “phần hồn”, Hồn Trương Ba là kẻ quá tự tôn, ngạo mạn, luôn tự
nhận là cao khiết, trong sạch, hay đổ lỗi cho hoàn cảnh để được thanh thản, để giữ sĩ diện, ve vuốt lòng tự ái, )… Chính vì vây, thể xác hàng thịt đã hé lộ những bất công phải gánh chịu khi sống với
linh hồn Trương Ba: bị xúc phạm, bị bỏ bê nhếch nhác, khổ sở…vì những lí do không chính đáng.
* Nhận xét:
Trang 5Cuộc đối thoại căng thẳng, quyết liệt giữa hồn và xác mang ý nghĩa sâu sắc Trước hết, nó giúp ta nhận ra khát vọng sống cao thượng, thánh thiện của con người, khi bị những cám dỗ vật chất phàm tục làm cho tha hoá, biến chất Nó còn giúp ta nhận ra những thói hư tật xấu của con người, đó
là thói quen đề cao tinh thần, coi thường vật chất, tự ru ngủ mình trong những giấc mơ tâm hồn cao thượng mà quên đi rằng, cần phải thiêt lập mối quan hệ hài hoà, bình đẳng cho chúng
Như vậy, Hồn và Xác là những ẩn dụ nghệ thuật lớn, và cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác là một tình huống kịch đặc sắc, tô đậm bi kịch “bên ngoài một đằng, bên trong một nẻo”, sự thiếu hài hoà, không thống nhất trên các phương diện: linh hồn và thể xác, vật chất và tinh thần, nội dung và hình thức, bản năng và lí tưởng, cao cả và tầm thường ở mỗi con người
- Kết thúc cuộc đối thoại, Hồn Trương Ba dằn vặt, đau đớn, hoang mang, tuyệt vọng trở về cuộc
sống trái với chính mình Chi tiết “Hồn Trương Ba bần thần nhập lại vào xác hàng thịt, ngồi lặng lẽ bên chõng” diễn tả cô đọng tính chất căng thẳng của xung đột kịch: mâu thuẫn không những không
được giải quyết mà còn được đẩy lên đến một mức cao hơn
2 Cuộc đ ối thoại giữa Hồn TB với những người thân trong gia đình:
- Hồn Trương Ba trong xác phàm tục của anh hàng thịt không chỉ dằn vặt, đau đớn khi đối diện với chính mình, mà còn tột cùng đau khổ khi đối diện với những người thân trong gia đình Nếu trước đây TB là người chồng chu đáo, thuỷ chung thì giờ đây, TB trở nên lạnh lùng, phụ bạc, khiến người
vợ vừa xót xa, vừa hờn tủi: “Ông đâu còn là ông Trương Ba làm vườn ngày xưa nữa Tôi đi cấy thuê, làm mướn ở đâu cũng được để ông được thảnh thơi với vợ người hàng thịt” TB vốn yêu quý
cây vườn, nâng niu chăm chút cho từng ngọn cây nhành lá thì giờ đây bàn tay thô vụng của ông làm gãy chồi non, làm nát cây sâm quý, làm hỏng cái diều đẹp của cu Tị Trước đây cái Gái kính trọng ông bao nhiêu thì giờ đây nó coi ông như lão đồ tể phũ phàng Nó giận dữ xua đuổi, khước từ tình
thân: “Ông nội tôi chết rồi ! Từ nay ông không được động vào cây cối trong vườn của ông tôi nữa bàn tay giết lợn của ông làm gẫy cái chồi non, chân ông to bè như cái xẻng, giẫm lên nát cả cây , ông nội đời nào thô lỗ phũ phàng như vậy !” Ngay cả cô con dâu vốn rất hiểu và thương ông cũng xót xa nhận thấy bố ngày một đổi khác: “Thầy ơi, con sợ lắm, bởi con cảm thấy, đau đớn thấy… mỗi ngày thầy một đổi khác dần, mất mát dần, tất cả cứ như lệch lạc, nhoà mờ dần đi, đến nỗi có lúc chính con cũng không nhận ra thầy nữa…” Tất cả những người thân yêu của Hồn Trương
Ba đều nhận ra cái nghịch cảnh trớ trêu Sự lên tiếng của họ tạo nên một cái nhìn đa chiều về nhân vật, và thực chất là sự tự nhận thức một cách nghiêm khắc và chí tình nhất của Hồn Trương Ba
- Như thế, việc sống nhờ, sống gửi đâu chỉ là bi kịch của TB, mà còn là của tất cả những người xung quanh ông, kể cả thể xác anh hàng thịt Hồn Trương Ba buộc phải đối diện với sự thật, dù rất đau đớn: ông không chỉ bị lấn át từ bên trong, mà còn bị phủ nhận tàn nhẫn từ bên ngoài Đây quả là tấn
bi kịch kinh hoàng của con người ý thức được tình cảnh tha hoá, không còn lối thoát của chính mình
- Kết thúc cuộc đối thoại, Hồn Trương Ba còn trơ trọi một mình với những lời độc thoại đầy chua
chát: “Mày đã thắng thế rồi đấy, mày đã tìm được đủ mọi cách để lấn át ta” Nhưng Hồn Trương Ba
quyết không nhượng bộ Những câu hỏi mang tính tự vấn, bộc lộ thái độ quyết liệt trong tranh đấu
dẫn đến quyết định dứt khoát của Hồn Trương Ba: “Nhưng lẽ nào ta lại chịu thua mày, khuất phục mày và tự đánh mất mình?” “Chẳng còn cách nào khác”! Mày nói như thế hả? Nhưng có thật là không còn cách nào khác? Có thật không còn cách nào khác? Không cần đến cái đời sống do mày mang lại! Không cần!” Lời độc thoại này báo hiệu xung đột đã phát triển đến cao trào, không thể
dung hoà, thoả hiệp Đây là tình huống kịch thúc đẩy Trương Ba phải lựa chọn và sau màn độc thoại
nội tâm, nhân vật đã có quyết định dứt khoát từ bỏ thể xác phàm tục để tâm hồn được thanh cao
Trang 63 Đối thoại giữa Hồn TB với Đế Thích: đã bộc lộ quan điểm của nhà viết kịch về sự sống và
cái chết, đồng thời đẩy xung đột kịch lên đến cao trào.
- Hồn Trương Ba đốt hương gọi Đế Thích để bày tỏ khát vọng được giải thoát khỏi cái thân xác
không phải của mình: “Tôi không thể tiếp tục mang thân anh hàng thịt được nữa Không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn được là tôi toàn vẹn” Con người là một thể
thống nhất, hài hoà giữa linh hồn và thể xác Nếu lâm vào tình cảnh “hồn này xác nọ”, con người ta
sẽ rơi vào bi kịch không lối thoát Không thể có một tâm hồn thanh cao trong một thể xác phàm tục tội lỗi Cũng không thể tự an ủi, vỗ về mình bằng vẻ đẹp siêu hình của tâm hồn, mà cho rằng thể xác
là dung tục, tầm thường Câu nói là khát vọng được là chính mình, khát vọng đạt đến sự hài hoà, thống nhất trong đời sống vật chất và tinh thần
- Nhưng Đế Thích không sao hiểu được điều đó Ông hết lời khuyên nhủ, thuyết phục Trương
Ba Theo ông, chết nghĩa là không còn lại một chút gì, không được tham dự vào bất cứ nỗi vui buồn gì Ông phải sống, dù với bất cứ giá nào ”.
- Hồn Trương Ba cương quyết từ chối“Sống nhờ vào đồ đạc, của cải của người khác, đã là chuyện không nên, đằng này đến cái thân tôi cũng phải sống nhờ anh hàng thịt… Thân thể anh hàng thịt còn lành lặn nguyên xi đây, tôi trả lại cho anh ta” “Nếu ông không giúp, tôi sẽ…tôi sẽ…nhảy xuống sông hay đâm một nhát dao vào cổ…” Sống thực sự cho ra con người quả không hề dễ dàng,
đơn giản Khi sống nhờ, sống gửi, sống chắp vá, khi không được là mình thì cuộc sống ấy thật vô nghĩa, lạc loài Sống như vậy thì thà chết còn hơn, đó chính là quyết định sáng suốt của một cpn người có nhân cách
Như vậy, đỉnh điểm của bi kịch, nhân vật không thoả hiệp mà đấu tranh mạnh mẽ, quyết liệt để đòi quyền “được là mình toàn vẹn”, với sự hài hoà, thống nhất giữa “hồn nào xác ấy” Câu nói ngắn gọn, đơn giản nhưng lấp lánh ánh sáng diệu kì của lí tưởng nhân văn
- Một tình huống mới được nhà viết kịch sáng tạo ra để thử thách bản lĩnh của Hồn Trương Ba,
đó là cái chết của cu Tị
đó là cái chết của cu Tị - một em bé hàng xóm - và cơ hội được sống trong xác cu Tị của Hồn Trương Ba Khi đó,
Trương Ba Khi đó, Trương Ba sẽ có “cả cuộc đời trước mặt”, những trớ trêu khi phải sống với thể
xác thô lỗ của anh hàng thịt sẽ chấm dứt TB đứng trước sự lựa chọn: hoặc là nhập ngay vào xác cu
Tị và tiếp tục sống, hoặc là chấp nhận cái chết vĩnh viễn Lúc này, không có thánh thần tiên phật nào
mà chỉ có Hồn Trương Ba quyết định cuộc đời của chính mình Và sự tỉnh táo, lòng tự trọng và trái tim nhân hậu đã giúp TB có sự lựa chọn đúng đắn Ông hình dung hồn của mình lại nhập vào xác
Cu Tị để sống và thấy rõ “bao nhiêu sự rắc rối” vô lí lại tiếp tục xảy ra: “Bà vợ tôi, các con tôi sẽ nghĩ ngợi, xử sự thế nào khi chồng mình, bố mình mang thân một thằng bé lên mười? Trẻ con phải
ra trẻ con, người lớn phải ra người lớn Thằng cu Tị bỗng thành ông nội, con bé đời nào chịu”…
Nhận thức tỉnh táo ấy cùng tình thương mẹ con Cu Tị càng khiến Hồn Trương Ba đi đến quyết định dứt khoát: Xin cho bé Tị được sống, còn mình sẽ chết
- Điều này khiến cho Đế Thích hết sức băn khoăn Ông ta cố gắng thuyết phục Hồn Trương Ba
bằng tình (“Tôi quý mến ông… Ông chính là lẽ tồn tại của tôi!), bằng lý (“Việc ông phải chết chỉ là một lầm lẫn của quan Thiên đình Nhưng ý của Hồn Trương Ba đã quyết: “Ông tưởng tôi không ham sống sao? Nhưng sống thế này còn khổ hơn là cái chết! Không, không thể sống với bất cứ giá nào được… Tôi đã nhất quyết! Ông phải giúp tôi! Sẽ không còn cái vật quái gở mang tên “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” nữa!
Đoạn hội thoại thể hiện rõ nhất quan niệm sống của Trương Ba: chấp nhận chết để được trở lại là chính mình Nó cũng toát lên khát vọng mãnh liệt của con người trong cuộc đấu tranh quyết liệt chống lại sự dung tục, giả tạo để bảo vệ quyền được sống toàn vẹn hợp với lẽ tự nhiên cùng sự hoàn thiện nhân cách
4 Màn kết:
Trang 7Trương Ba không còn nữa nhưng ông không vĩnh viễn mất đi mà trở lại nguyên vẹn trong tâm trí của những người thân Ông ở ngay bên người vợ thân yêu của mình, bên bậc cửa, trong ánh lửa nấu cơm, trong cái cơi đựng trầu, trong con dao rẫy cỏ Ông hoá thân thành màu xanh cây vườn, thành vị ngọt của trái cây Ông vẫn gần gũi trong nỗi nhớ niềm thương của cái Gái, khi nó ăn trái na mà ông trồng… Chi tiết cái Gái vùi hạt na xuống đất, để những cây na sẽ nối nhau mà lớn lên như là biểu tượng cho sự tồn tại bất tử của linh hồn Trương Ba giữa cõi đời
Trong vở kịch “Người trong cõi nhớ”, một nhân vật có nói rằng: “Chúng tôi là những người đã chết Nhưng người ta chỉ chết hẳn đi khi không còn sống trong lòng người khác nữa Ngoài thế giới của những người đang sống và cõi lặng im của người đã chết, còn một cõi thứ ba nữa là cõi của
những người đang sống trong trí nhớ người khác, những người không bị lãng quên ”
Đoạn kết với chất thơ sâu lắng đã đem lại âm hưởng thanh thoát cho một bi kịch lạc quan, đồng thời truyền đi thông điệp về sự chiến thắng của cái Thiện, cái Đẹp Những hình ảnh của sự sống, sắc xanh của thiên nhiên và sự bất tử của linh hồn chính là biểu hiện của sự sống cao quý, đích thực
III Kết luận:“Hồn Trương Ba, da hàng thịt” là vở bi kịch đặc sắc trên nhiều phương diện: Sự kết
hợp giữa nội dung hiện thực với yếu tố kì ảo, nghệ thuật tạo tình huống và dẫn dắt xung đột kịch, sắc thái đa dạng của lời thoại khiến cho tâm lí nhân vật được phơi trải, sát với đặc trưng thể loại, ngôn ngữ kịch giàu chất triết lí, giọng điệu tranh biện độc đáo
Đặc biệt, câu nói “Không thể sống bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được Tôi muốn là tôi toàn vẹn” của Hồn Trương Ba chứa đựng bản thông điệp mà nhà viết kịch muốn gửi tới mọi người:
+ Thứ nhất: Câu nói là triết lí về sự hài hoà, thống nhất giữa hồn và xác trong mỗi con
người Trong đó, linh hồn có cơ sở vật chất là thể xác, linh hồn giữ vị trí chủ đạo nhưng thể xác cũng có tính độc lập tương đối Vì vậy, linh hồn phải chăm lo nhu cầu chính đáng của thể xác, để có thể làm chủ bản thân và hoàn thiện nhân cách Nếu như phần hồn bỏ bê phần xác, sẽ xuất hiện sự
“vênh lệch” giữa linh hồn và thể xác, con người khi đó sẽ bị đặt vào nghịch cảnh : Phải sống nhờ, sống vay mượn, tạm bợ trái tự nhiên, khiến tâm hồn nhân hậu, thanh cao bị nhiễm độc, bị tha hoá bởi sự lấn át của thể xác phàm tục, thô lỗ.
Có thể nói, lời thoại giầu chất triết lí “Tôi muốn là tôi toàn vẹn” của nhân vật Hồn Trương
Ba với Đế Thích đã phê phán hai quan niệm sống lệch lạc: hoặc quá coi trọng những ham muốn của thân xác, hoặc chỉ chú trọng đời sống tinh thần Ngòi bút Lưu Quang Vũ cũng không ngần ngại phê phán lối sống giả tạo, làm cho con người có nguy cơ đánh mất mình
+ Thứ hai: để cho nhân vật Trương Ba khước từ cuộc sống vay mượn thân xác người khác,
Lưu Quang Vũ đã mở hướng để nhân vật vươn tới một lẽ sống đích thực, dẫu thân xác có trở về hư
vô Câu nói là triết lí về nhân sinh, về hạnh phúc: Hạnh phúc ở đời không phải chỉ là được sống,
mà là được sống như thế nào Hạnh phúc chỉ có khi được sống đúng là mình, sống trọn vẹn những
giá trị mình vốn có Sự sống chỉ thực sự có ý nghĩa khi con người được sống tự nhiên trong sự hài
hòa giữa thể xác và tâm hồn, đồng thời con người phải luôn luôn biết đấu tranh với nghịch cảnh, với chính bản thân để hoàn thiện nhân cách, vươn tới những giá trị tinh thần cao quý Sự bất tử của con người nằm trong ý nghĩa sự sống và sự hoá thân vào cuộc sống xung quanh ta chứ không phải ở độ dài thời gian được sống
Dù 20 năm đã qua đi, nhưng với “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” và ngót năm mươi vở kịch khác nữa, phải chăng, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ cũng chính là “Người trong cõi nhớ” của tất cả chúng ta?