Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạyhọc nói chung và dạy học Lịch Sử nói riêng, đây được coi là một quan niệmdạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực
Trang 1PHẦN MỞ ĐẦU
Lý do chọn đề tài.
Từ nhiều năm nay, Bộ GD-ĐT đã chỉ đạo tích hợp nhiều nội dung giáodục vào quá trình dạy học các môn học trong trường phổ thông như: giáo dụcđạo đức, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh; giáo dục phápluật; giáo dục phòng chống tham nhũng; giáo dục chủ quyền quốc gia, tàinguyên và môi trường về biên giới, biển, đảo; sử dụng năng lượng tiết kiệm
và hiệu quả; bảo vệ môi trường; đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên
Để chuẩn bị cho năm học này, vừa qua Bộ GD-ĐT cũng đã tập huấn giáoviên về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướngphát triển năng lực học sinh, trong đó tập trung xây dựng các chủ đề dạy họctrong mỗi môn học và chủ đề tích hợp, liên môn phù hợp với phương phápdạy học tích cực và phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của địa phương, nhàtrường
Dạy học liên môn là một trong những nguyên tắc quan trọng trong dạyhọc nói chung và dạy học Lịch Sử nói riêng, đây được coi là một quan niệmdạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nângcao chất lượng giáo dục
Khoa học lịch sử thuộc nhóm khoa học xã hội nên dạy học liên môn làhình thức tìm tòi những nội dung giao thoa giữa các môn học với môn Lịch
Sử như giữa Lịch Sử - Văn Học, giữa Lịch Sử - Triết học, Lịch Sử - địa lý kiến thức của các môn có thể bổ sung, hổ trợ cho nhau, muốn hiểu được mộttác phẩm văn học phải hiểu được hoàn cảnh sáng tác tức là phải biết hoàncảnh lịch sử, kiến thức của triết học sẽ giúp ta hiểu về lực lượng sản xuất là
gì, sự đấu tranh giữa các mặt đối lập là động lực cho xã hội phát triển Vì vậy,vận dụng nguyên tắc liên môn trong dạy học Lịch Sử là việc thực hiện tính kếthừa trong nhận thức các khóa trình lịch sử dân tộc và thế giới từ cổ đến kim,làm cho học sinh hiểu rõ sự phát triển của xã hội một cách thống nhất, liêntục, tránh nhận thức rời rạc, tản mạn Đồng thời học sinh có thể thấy mối liên
Trang 2hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, giữa các môn học, từ đó pháttriển tư duy cho hoc sinh.
2 Mục đích nghiên cứu.
Trước hết, các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực tiễn nên sinh động,hấp dẫn đối với học sinh, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú họctập cho học sinh Học các chủ đề tích hợp, liên môn, học sinh được tăngcường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ítphải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc
Điều quan trọng hơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp cho học sinhkhông phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khácnhau, vừa gây quá tải, nhàm chán, vừa không có được sự hiểu biết tổng quátcũng như khả năng ứng dụng của kiến thức tổng hợp vào thực tiễn
Dạy học theo các chủ đề liên môn không những giảm tải cho giáo viêntrong việc dạy các kiến thức liên môn trong môn học của mình mà còn có tácdụng bồi dưỡng, nâng cao kiến thức và kĩ năng sư phạm cho giáo viên, nângcao chất lượng sinh hoạt tổ/nhóm chuyên môn trong trường phổ thông, tậptrung vào thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá theođịnh hướng phát triển năng lực học sinh; đồng thời giúp cho cán bộ quản lý,giáo viên bước đầu chủ động lựa chọn nội dung, xây dựng các chủ đề dạy họctrong mỗi môn học và các chủ đề tích hợp, liên môn
Mặt khác xây dựng kế hoạch dạy học phù hợp với các chủ đề theo hìnhthức, phương pháp, kỹ thuật dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng pháttriển năng lực học sinh, tạo tiền đề tích cực cho việc triển khai thực hiện đổimới chương trình và SGK giáo dục phổ thông sau năm 2015
3 Đối tượng nghiên cứu
Để tạo cho học sinh hứng thú học lịch sử, phát huy tính tích cực xây dựngbài, kích thích sự tìm hiểu khám phá về kiến thức…Thiết nghĩ có rất nhiềucông trình nghiên cứu, nhiều ý kiến xoay quanh vấn đề trên, vậy trong khuôn
Trang 3khổ bài viết nhỏ này tôi xin trình bày một vài kinh nghiệm trong việc tổ chứcchuyên đề liên môn văn – sử với chủ đề “Truyền thuyết và lịch sử”cho họcsinh lớp 6.
4 Phương pháp nghiên cứu
Như đã xác định, đối tượng, phạm vi vận dụng của đề tài là chương trìnhLịch sử lớp 6, giai đoạn dựng nước Vì vậy, trước hết cần phải nghiên cứu kỹphần này Đặc biệt là các bài có thể khai thác, vận dụng được Trong khi thựchiện công đoạn này, cần phải liên hệ, so sánh và đặt nó trong mối quan hệ liênquan với môn Văn học Đây là một thao tác rất quan trọng, góp phần xác địnhđược đúng mức độ vận dụng của đối tượng là học sinh lớp 6, tránh sa đà, ômđồm
Tiến hành sưu tầm các câu truyện truyền thuyết có quan hệ sát với nộidung các bài Lịch sử thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Cần lưu ý rằng,không phải trong một câu truyện liên quan ta có thể khai thác được hết cả chủ
đề mà nên lựa chọn những câu truyện truyền thuyết sát nhất, “đắt” nhất để sửdụng
Chọn lựa, phân loại và sắp xếp kiến thức sao cho phù hợp với yêu cầu,phương pháp một buổi chuyên đề Sau khi phân loại, chúng tôi tiến hành sắpxếp nguồn tư liệu đó thành từng chủ đề, chia học sinh theo từng nhóm và giaocho mỗi nhóm sẽ tìm hiểu một nội dung câu truyện theo phương pháp dạytheo dự án
Báo cáo với nhà trường, yêu cầu giáo viên bộ môn văn giúp đỡ hỗ trợ
5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu:
Tìm hiểu giai đoạn lịch sử thời Văn Lang – Âu Lạc qua các câu truyệntruyền thuyết
Trang 4II PHẦN NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận
Trong thực tế, giảng dạy lịch sử là môn học có kiến thức liên môn, song
có lẽ có mối quan hệ tác động qua lại mật thiết và bổ sung cho nhau nhiềunhất là mối quan hệ giữa lịch sử và văn học Trước hết lịch sử đề cập đếnnhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống cho nên việc lồng ghép kiến thức vănhọc vào trong giờ dạy lịch sử là điều không thể thiếu được Nếu như văn họcthường mô tả những sự kiện bằng hình tượng thì lịch sử tái tạo lại quá khứbằng những con số, sự kiện cụ thể, điều đó đã tác động rất lớn đến nhận thứccủa học sinh Đã có không ít tác phẩm văn học từ bản thân nó là một tư liệulịch sử như “Hịch tướng sĩ”; Hoàng Lê nhất thống chí”… là những minhchứng hùng hồn cho mối quan hệ tương đồng giữa lịch sử và văn học … Khidạy bài “Bình Ngô đại cáo” giáo viên không thể không nhắc tới cuộc khởinghĩa Lam Sơn, cũng như khi học bài “Ai tư vãn”, chúng ta có sự đồng cảmvới nỗi lòng của Công chúa Ngọc Hân với tình cảm của người vợ giành chochồng, và đó cũng chính là tình cảm của toàn dân tộc Việt Nam trước sự ra điquá đột ngột của vị anh hùng áo vải Quang Trung - Nguyễn Huệ…
Nói về truyền thuyết, là những truyện truyền miệng kể lại truyện tích cácnhân vật lịch sử hoặc giải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theoquan điểm của nhân dân, biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoatrương, phóng đại, đồng thời cũng sử dụng yếu tố hư ảo, thần kỳ như cổ tích
và thần thoại Truyền thuyết không phải là chính sử mà chỉ là dã sử Nó là văn học chứ không phải lịch sử Nó thể hiện cách nhìn, cách đánh giá của nhân dân
về lịch sử Khác chính sử, một số sự kiện trong truyền thuyết có thể do ngườidân bịa đặt, tưởng tượng ra Nhưng điều đó chỉ nhằm củng cố thêm niềm tin,
sự ngưỡng mộ của nhân dân đối với những người có công trong lịch sử Vìvậy đặc điểm cơ bản để nhận diện truyền thuyết là nó luôn gắn với một sựkiện lịch sử Tuy nhiên, không phải nhân vật, sự kiện lịch sử nào cũng được đivào truyền thuyết Muốn thành truyền thuyết, những nhân vật, sự kiện này
Trang 5phải gần gũi với nhân dân; phải được nuôi dưỡng bởi lòng biết ơn, sự tôn thờ
và ngưỡng mộ của bao thế hệ; phải tồn tại qua nhiều chứng tích văn hóa
Truyền thuyết được chia thành nhiều nhóm: truyền thuyết lịch sử, truyền thuyết phổ hệ, truyền thuyết thần tổ ngành nghề, truyền thuyết địa danh Trong khuôn khổ của chuyên đề này chỉ nghiên cứu đặc điểm thể loại truyền thuyết lịch sử.
Cốt lõi sự thật lịch sử là những sự kiện, nhân vật lịch sử quan trọng nhất,chủ yếu nhất mà tác phẩm phản ánh hoặc làm cơ sở cho sự ra đời của truyềnthuyết
Chủ đề đánh giặc cứu nước là một chủ đề cơ bản và xuyên suốt lịch sử văn
học Việt Nam nói chung, văn học dân gian nói riêng Tất nhiên cơ sở lịch sử,cốt lõi sự thật lịch sử chỉ là cái nền, là cái phông cho tác phẩm Lịch sử ở đây
đã được nhào nặn lại, được kỳ ảo hóa để khái quát hóa, lý tưởng hóa nhân vật
và sự kiện, làm tăng chất thơ cho câu chuyện Chính vì vậy khái niệm về
truyền thuyết đã nêu rõ: “Những truyền thuyết dân gian thường có một cái lõi
là sự thật lịch sử mà nhân dân qua nhiều thế hệ đã lý tưởng hóa, gửi gắm vào
đó tâm tình thiết tha của mình cùng với thơ và mộng Chắp đôi cánh của sức tưởng tượng và nghệ thuật dân gian làm nên những tác phẩm văn hóa mà đời đời con cháu ưa thích”(Phạm Văn Đồng - Theo Giáo trình Văn học dân gian,
Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, 2008, Phạm Thu Yến chủ biên)
Như vậy, truyền thuyết không phải là lịch sử, bởi đây là truyện, là một tácphẩm nghệ thuật dân gian, chứa đựng yếu tố lý tưởng hóa và yếu tố tưởngtượng kỳ ảo Tuy nhiên, lấy cốt lõi là sự kiện lịch sử, truyền thuyết thể hiệnthái độ và cách đánh giá của nhân dân đối với các sự kiện và nhân vật lịch sử
1 Thực trạng.
Hiện nay trong các nhà trường có rất nhiều học sinh thích học môn lịch sửnhưng bên cạnh đó cũng có không ít học sinh không thích học môn lịch sử,các em coi học môn lịch sử quá khô khan , cứ nói đến lịch sử là cả một khoảnthời gian và sự kiện làm sao nhớ được và học, không có cách nào khác là chỉ
Trang 6thuộc lòng những gì mà thầy, cô cho ghi và cố nhớ đã tạo nên một sự áp đặttrong học tập của các em Do đó đã có tình trạng là sự kiện này gắn liền vớithời gian kia hay nhân vật nọ gắn liền với thời điểm kia, một giờ học lịch sửbuồn bã, khô khan, tinh thần học của học sinh rất ể oải Trong khi đó giaiđoạn dựng nước là một giai đoạn xa xưa, không có hình ảnh ,tư liệu… lạicàng gây tình trạng chán nản trong học sinh.Vì thế với trọng trách là giáo viêndạy môn lịch sử trong nhiều năm qua, bản thân chúng tôi được phân công dạy
ở các khối - lớp của bậc THCS đã thấy tình hình thực tế như vậy nên chúngtôi thiết nghĩ mình phải có nhiệm vụ là làm thế nào để học sinh có hứng thúhọc môn lịch sử nhiều hơn
Mặt khác, trước đây việc tổ chức mở một chuyên đề trong tổ là một vấn
đề khó khăn bởi vì trong một tổ ghép thì mỗi bộ môn có rất ít giáo viên, thậmchí có môn chỉ có một giáo viên, cho nên khi giáo viên được phân công mởchuyên đề thì lại hoay hoay, bối rối và cuối cùng chỉ thực hiện như một tiếthọc bình thường
Với lí do trên, bản thân tôi trong quá trình giảng dạy thấy rằng: việc xâydựng chương trình hoạt động ngoại khóa một cách hệ thống và khoa học là
một điều cần thiết, đặc biệt là mở các buổi chuyên đề liên môn Trong khuôn
khổ bài viết này tôi xin mạnh dạn đưa ra một vài kinh nghiệm trong việc tổchức chuyên đề về thời đại dựng nước - thời đại Hùng Vương - An DươngVương qua một số truyền thuyết dân gian
3 Các biện pháp giải quyết vấn đề
Tổ chức buổi chuyên đề chủ đề “TRUYỀN THUYẾT VÀ LỊCH SỬ”
* Bước 1: giáo viên xác định mục tiêu, nội dung chủ đề
* Bước 2: Lên kế hoạch
* Bước 3: Báo cáo với tổ trưởng để họp tổ bàn bạc chuẩn bị
+ Giao công việc cụ thể cho từng giáo viên
+ Yêu cầu giáo viên môn văn hỗ trợ
Trang 7* Bước 4: Hướng dẫn học sinh chuẩn bị tài liệu, nội dung lên quan (Dùng
phương pháp dạy học dự án), tùy sự chọn lựa của nhóm sẽ dùng kỹ thuật dạyhọc nào để trình bày sản phẩm của nhóm mình
+ Chia nhóm: 7 nhóm
Nhóm “ÂU LẠC” tìm hiểu truyện Âu Cơ – Lạc Long Quân
Nhóm “GIÁP SẮT” tìm hiểu truyện Thánh Gióng
Nhóm “SƠN THỦY” tìm hiểu truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh
Nhóm “RÙA VÀNG” tìm hiểu truyện An Dương Vương và thành Cổ LoaNhóm “NỎ THẦN” tìm hiểu truyện Trọng Thủy – Mỵ Châu
Nhóm “BẢN SẮC” tìm hiểu truyện Trầu cau
Nhóm “TRE XANH” tìm hiểu truyện Bánh chưng – Bánh Giầy
+ Mỗi nhóm bầu ra nhóm trưởng, thư kí
+Nhóm trưởng giao việc cho từng thành viên, sau đó theo dõicác bạn thực hiện và tổng hợp báo cáo cho giáo viên
Thờihạn
Trang 8Nhận nhiệm vụ tìm hiểu ………
………
………
Thời gian từ ngày……… đến ngày………
Thời gian Công việc Tuần 1 Tuần 2 Tuần 3 Tuần 4 Tuần 5 Tìm kiếm, thu thập thông tin X Phân tích và xử lí thông tin X Viết bài X Thảo luận, chỉnh sửa ,hoàn thiện X Giới thiệu sản phẩm X Cam kết sẻ hoàn thành công việc đúng thời gian quy định. Nhóm trưởng kí tên
……….
* Bước 5: Chuẩn bị nội dung cho buổi chuyên đề
+ Mời đại biểu
+ Cử BGK
+ Ban cố vấn
+ Chọn 3 hs làm giám khảo chấm phần trả lời câu hỏi của khán giả hỏi các nhóm…
+ Chuẩn bị các phiếu đánh giá(xem phần phụ lục)
+Chuẩn bị các phần quà
Trang 9* Bước 6: Tổ chức buổi chuyên đề
1 Hoạt động 1: giới thiệu
Có một điều dễ làm cho nhà nghiên cứu văn học dân gian thân thiết vớinhà nghiên cứu lịch sử: ấy là mối quan hệ mật thiết giữa truyền thuyết dângian với những chặng đường lịch sử dân tộc Đã nhiều nghìn năm rồi, truyềnthuyết dân gian cứ vậy nảy sinh, lưu truyền và ấp ủ như một lẽ tự nhiên, mộtniềm tin không của người dân lao động Việt Nam Đem truyền thuyết lên
“mặt bằng” lịch sử, người nghiên cứu lại gặp nhiều điều lý thú Công việctưởng như máy móc nhưng lại có tính khoa học đó đã giúp chúng ta khám phá
ra nhiều giá trị Truyền thuyết gắn sâu với “Những điều quan hệ” “Cái lõi”của nó đã điệp với lịch sử, đã làm sáng thêm những “trang sử” bằng đá ở nhềumiền, nhiều vùng, mà từ lâu nay, có nhiều người còn băn khoăn đi tìm nguồn
lý giải Cũng do vậy mà truyền thuyết đã trở thành đối tượng nghiên cứu củanhiều nghành nghề khác nhau
Đề cập đến những vấn đề thực ra không phải là đơn giản Bởi lẽ, động đếnquan hệ là động đến sự phức tạp, sự chồng chéo, sự đan dệt và móc nối lẫnnhau của nhiều vấn đề Lâu nay, công việc này đã được nhiều nhà nghiên cứukhoa học xã hội lưu tâm đặt ra và bàn tới Dĩ nhiên, vẫn còn nhiều nan giảimập mờ và không khỏi có những kết luận chỉ mới đứng ở giả thiết, chungchung và các ý kiến chưa hẳn đã gặp nhau ở chặng cuối cùng của chân lýkhoa học Đó cũng là một tất yếu, nếu không nói là những quy luật của sự tìmtòi, phát hiện khi phương pháp và cung cấp thừa nhận, đánh giá còn đừng yên
ở quan điểm so lệch nhau Với việc kết hợp các phương pháp nghiên cứukhoa học và phương pháp lịch sử - loại hình so sánh, qua mối quan hệ này,chúng ta có thể bước đầu đúc kết được một số kết luận hoặc đánh giá nhấtđịnh về một đề tài văn học, về sự ràng buộc, móc rối có tính tất yếu giữatruyền thuyết dân gian với lịch sử Và, từ đấy, sẽ thấy được những đặc trưngmang tính riêng biệt của một tư liệu vốn bị pha tạp hoặc bị che phủ từ lâu
Trang 10Dân tộc ta đã trải qua nhiều nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước làm
ăn và đánh giặc, sản xuất và chiến đấu Chiều dài của lịch sử cũng chính làkhoảng thời gian để nhân lên một dung lượng khổng lồ của nhiều nguồn kểdân gian khác nhau mà lâu nay chúng ta đã gọi nó với thuật ngữ khoa họcchung là truyền thuyết (soge) Đó cũng chính là một trong những thể loại vănhọc dân gian chứa đựng nhiều giá trị nghệ thuật độc đáo trên tiến trình lịch sửvan hoá dân tộc
Chính vì vậy, song hành suốt chiều dọc lịch sử, từ thời đại Hùng Vươngđến thời đại Hồ Chí Minh, truyền thuyết dân gian ngày một nở rộ, ngày mộtphong phú và được nhân lên theo chiều dày của các hiện tượng trong lịch sử.Nếu bám theo cái trục là sự thật lịch sử, lấy truyền thuyết để minh giải, chúng
ta sẽ nhận ra những hệ thống truyền thuyết tương xứng với với từng giai đoạnlịch sử của dân tộc:
- Truyền thuyết lịch sử về thời đại Hùng Vương, An Dương Vương
- Truyền thuyết lịch sử về mười thế kỉ chống ngoại xâm phương Bắc
- Truyền thuyết lịch sử về năm thế kỉ xây dựng và bảo vệ quốc gia phongkiến độc lập
- Truyền thuyết lịch sử về giai đoạn cuối cùng (ba thế kỉ) của nhà nướcViệt Nam
- Truyền thuyết lịch sử thời kì chống Pháp xâm lược (từ 1858 đến 1945)
- Truyền thuyết lịch sử thời đại Hồ Chí Minh (1945 đến nay)
Bằng các hệ thống truyền thuyết đó, đối sánh với lịch sử, chúng ta sẽ ghinhận được mối quan hệ như “thù tạc” rất tự nhiên, lâu bền, thậm chí rắc rối vàphức tạp giữa truyền thuyết về người anh hùng chống ngoại xâm và ngườimang yếu tố của anh hùng văn hoá trong lịch sử
Trong khuôn khổ buổi chuyên đề hôm nay chúng tôi chỉ tìm hiểu thời đạidựng nước – thời đại Hùng Vương-An Dương Vương qua một số truyền