SKKN Luyen tap hinh 7

[r]

Sáng kiến kinh nghiệm

MỘT SỐ KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY CÓ HIỆU QUẢ

TIẾT LUYỆN TẬP HÌNH HỌC LỚP 7

PHẦN 1: MỞ đẦU

Dạy học toán theo phương pháp ựổi mới phải làm cho học sinh chủ ựộng suy nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn, tham gia nhiều hơn trong quá trình chiếm lĩnh tri thức toán học Thực chất là quá trình tái tạo khái niệm, tắnh chất, ựịnh lắ, quy tắc gần giống với quá trình hình thành chắnh những kiến thức ấy trong lịch sử phát triển của kiến thức toán học

để học tốt môn toán là người học toán phải nắm chắc và hiểu rõ lắ thuyết thì mới vận dụng ựược ựể giải bài tập và có giải nhiều bài tập thì mới khắc sâu và nhớ

kĩ lắ thuyết Do vậy, việc dạy học sinh giải bài tập toán trong các tiết luyện tập là rất quan trọng

Yêu cầu của tiết luyện tập toán không chỉ giải quyết các bài toán mà học sinh ựã làm ở nhà hay như những bài toán thầy giáo ựã cho trên lớp, mà người thầy phải xác ựịnh trong tiết luyện tập vai trò của thầy và nhiệm vụ của trò là như thế nào? đó là ỘThầy luyện, trò tập làmỢ Với tiết luyện tập, thầy giáo ựược tự do trong việc lựa chọn nội dung dạy học hơn so với tiết lắ thuyết - Thầy có thể xác

ựịnh ựược trọng tâm của bài sao cho cũng cố ựược lắ thuyết ựã học và vận dụng giải bài tập tốt ựáp ứng mục ựắch, yêu cầu của bài Trong tiết luyện tập thầy giáo

có thể cho học sinh xác ựịnh yêu cầu của bài ựể tìm phương pháp giải cho phù hợp, thầy chỉ là người hổ trợ, bổ sung ựể trò tìm ra hướng ựi ựúng ựắn nhất

Trong phân môn Hình học ở Trung học cơ sở, mọi vấn ựề như: Chứng minh các cạnh bằng nhau, chứng minh các góc bằng nhau, chứng minh tam giác ựặc biệt, chứng minh tứ giác ựặc biệt, chứng minh tam giác ựồng dạng, ựều xuất phát từ những vấn ựề trọng tâm của Hình học 7, ựó là: hai ựường thẳng song song, hai ựường thẳng vuông góc, hai tam giác bằng nhau Chắnh vì vậy, làm thế nào

ựể giúp các em học tốt phân môn hình học nói chung và chương trình hình học lớp

7 nói riêng là ựiều trăn trở, suy nghĩ của bản thân tôi cũng như các giáo viên

Xuất phát từ những nhận thức trên bản thân ựã và ựang giảng dạy môn Toán

lớp 7, tôi mạnh dạn ựưa ra ỘMột số kinh nghiệm giảng dạy có hiệu quả tiết luyện

tập hình học lớp 7Ợ góp phần nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn

PHẦN 2: NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÍ LUẬN:

Trong nhà trường phổ thông các kiến thức và phương pháp toán học là công

cụ thiết yếu giúp học sinh học tốt các môn khoa học khác, giúp học sinh hoạt ựộng

có hiệu quả trong mọi lĩnh vực Phần nữa môn Toán cũng là một trong những môn học ựể xét tốt nghiệp và thi vào ựầu cấp Thế nhưng hiện nay việc học toán của các em còn rất nhiều hạn chế ựặc biệt là hình học các em còn yếu về kĩ năng vẽ hình, dựng hình cũng như sự tư duy phán ựoán Mà ở tiết luyện tập học sinh có thể cũng cố, ựào sâu, hệ thống hoá kiến thức và rèn luyện kĩ năng cũng như vận dụng những kiến thức ựã học vào những vấn ựề cụ thể

Luyện tập là lặp ựi lặp lại những hành ựộng nhất ựịnh nhằm hình thành và cũng cố những kĩ năng , kĩ xảo cần thiết ựược thực hiện một cách có tổ chức, có

kế hoạch Vì thế qua các tiết luyện tập học sinh ựược nâng cao tắnh ựộc lập sáng tạo, hiểu bài sâu hơn, chắc hơn, năng lực tư duy và phẩm chất trắ tuệ phát triển tốt hơn Các bài tập toán trong tiết luyện tập cũng có thể là một ựịnh lắ giúp học sinh

mở rộng tầm hiểu biết của mình Luyện tập toán còn có tác dụng hình thành thế giới quan duy vật biện chứng, hứng thú học tập và niềm tin, hình thành phẩm chất người lao ựộng mới Qua việc giải bài tập toán mà ựánh giá ựược mức ựộ, kết quả dạy của giáo viên, kết quả học của học sinh

Do ựặc ựiểm tâm lắ lứa tuổi là các em ựang Ộtập làm người lớnỢ nên rất tắch cực tham gia vào các hình thức học tập sáng tạo, ựộc lập đó là tiền ựề cho sự tự giác, tự khám phá, phát hiện và giải quyết vấn ựề dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên

Mơn hình học là mơn cĩ tính trừu tượng cao, hệ thống kiến thức rộng, các kiến thức cĩ mối liên hệ chặt chẽ với nhau Mơn hình học cĩ rất nhiều ứng dụng trong thực tế, việc học tốt mơn hình học sẽ giúp hình thành ở học sinh tính cẩn thận, phán đốn chính xác, suy luận logíc

Một tiết luyện tập tốn cần đạt được 3 yêu cầu chủ yếu đĩ là:

- Giúp học sinh hồn thiện hoặc nâng cao ở mức độ phổ thơng cho phép đối với phần lý thuyết của những tiết học trước thơng qua hệ thống các bài tập (bài tập trong sách giáo khoa, sách bài tập và các bài tập tự chọn của giáo viên) sao cho hợp lý theo kế hoạch dạy học

- Rèn cho học sinh kỹ năng, giải tốn dựa trên cơ sở nội dung lý thuyết đã học

và phù hợp với trình độ tiếp thu của đại đa số học sinh trong lớp thơng qua hệ thống các bài tập đã được giáo viên lựa chọn ðây thực chất là sự vận dụng lý thuyết để giải các bài tập nhằm hình thành các kỹ năng cần thiết cho học sinh

- Ngồi ra cịn gĩp phần giáo dục kỹ năng sống cho HS thơng qua thơng qua cách làm việc khoa học, tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, rèn luyện các thao tác tư duy cần thiết

II CƠ SỞ THỰC TIỄN:

Là một GV Tốn nhưng trong các năm học vừa qua tơi chỉ dạy từ 1 – 2 lớp (ða số dạy âm nhạc) Bước sang năm học 2010 – 2011 tơi mới lại nhận một lớp tốn 7 Tuy vây, qua thực tế giảng dạy từ đầu năm đến nay tơi nhận thấy:

* ðối với học sinh:

- Việc học mơn hình học của học sinh là rất khĩ khăn, các em khơng biết phải

bắt đầu từ đâu để chứng minh một bài tốn hình, trong quá trình chứng minh nên vận dụng những kiến thức nào và trình bày lời giải như thế nào cho phù hợp, đúng trình tự Chính những khĩ khăn đĩ đã ảnh hưởng khơng nhỏ đến chất lượng mơn tốn nĩi chung và bộ mơn hình nĩi riêng, các em khơng thích học bộ mơn hình học nên lơ là trong việc học cũng như chuẩn bị bài

- Một số em cịn coi nhẹ tiết luyện tập, trong giờ học chỉ chờ bài giải mẫu để chép, ít chịu suy nghĩ, tìm tịi lời giải Một số em quan điểm rằng tiết luyện tập

chẳng có gì phải học, chẳng qua chỉ là tiết chữa bài tập Chính vì quan ñiểm ñó mà học sinh chưa thực sự chú ý vào tiết học

- Với sự phát triển của ngành công nghệ thông tin các ñiểm Internet mọc lên như nấm ñó cuốn hút các em học sinh vào những trò chơi giải trí dẫn ñến việc chán nản lơ là việc học hành

- Một bộ phận không nhỏ học sinh lười học bài cũ dẫn ñến hổng kiến thức cơ bản, có chăng cũng chỉ học qua loa hời hợt

- Một số em do sự phát triển tâm sinh lý không bình thường nên khó tập trung trong học tập, tiếp thu bài chậm, thường nhút nhát, một số em khác do quá hiếu ñộng, nghịch ngơm, khó bảo, hành ñộng theo bản năng, thiếu suy nghĩ nên dẫn ñến kết quả học tập môn toán nói chung và hình học nói riêng còn thấp

- HS của trường ña số là con em dân tộc ít người lại sống ở nông thôn và làm nông nghiệp hoàn cảnh kinh tế khó khăn, ít quan tâm ñến việc học tập của con em, không mua ñủ dụng cụ học tập cho học sinh như compa, êke, thước thẳng, thước

ño ñộ nên các tiết luyện tập hình học các em ngồi chơi hoặc làm việc riêng dẫn ñến không nắm ñược bài

* ðối với giáo viên:

Do công việc ngoài chuyên môn của trường nhiều (Hội họp, công tác phổ cập, công tác chủ nhiệm, hoạt ñông ngoài giờ lên lớp…) nên không có nhiều thời gian ñể nghiên cứu bài nên lựa chọn phương pháp còn phiến diện, chọn bài tập dễ quá hoặc khó quá, không ñủ thời gian làm dễ gây cho học sinh tâm lí “sợ toán hình” hoặc chán nản Từ ñó chỉ chú ý vào thủ thuật giải mà quên rèn luyện phương thức tư duy Vì vậy chất lượng môn toán ñã thấp lại càng thấp

* Kết quả khảo sát chất lượng:

TSHS

Từ kết quả KSCL ñầu năm, bản thân tôi ñã trăn trở, suy nghĩ tìm ra phương pháp dạy học phù hợp hơn ñể nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Tôi ñã thử áp dụng một số biện pháp ñể tiết luyện tập Hình học 7 ñạt hiệu quả, ñó là:

+ Bám sát chuyên ñề về giảng dạy tiết luyện tập hình mà phòng GD Tuy Phong ñã triển khai từ những năm học trước

+ Yêu cầu học sinh nắm chắc phần kiến thức

+ Trong tiết luyện tập chọn giải tại lớp một số bài tập cần thiết

+ Mỗi bài tập thường thực hiện qua 4 bước: Tìm hiểu ñề bài, tìm tòi lời giải, trình bày lời giải, Phát triển bài toán mới

+ Ra thêm một số bài tập ở ngoài

Nhờ ñó HS ñã từng bước hình thành cho các em phương pháp học môn hình

có hiệu quả, không khí học tập sôi nổi hơn, các em khá giỏi ñã bắt ñầu say mê môn hình

III CÁC BIỆN PHÁP ðỂ NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC CỦA TIẾT LUYỆN TẬP HÌNH HỌC LỚP 7:

* Biện pháp 1:

ðầu tư thời gian cho việc soạn bài, cần chuẩn bị kĩ hệ thống bài tập và câu

hỏi nhằm tạo tình huống, hướng dẫn từng bước cách giải quyết vấn ñề phù hợp với các ñối tượng học sinh, dự kiến những khó khăn trở ngại, những “cái bẩy” mà học sinh cần vượt qua

Muốn vậy giáo viên cần nắm vững nội dung tiết dạy gồm những kiến thức mới nào ñược bổ sung, kĩ năng nào cần rèn luyện, bài tập nào khó, bài tập nào là trọng tâm, có thể phát triển năng lực trí tuệ cho học sinh Giáo viên còn phải nắm

ñược kiến thức, kĩ năng cụ thể ñã có sẵn ở học sinh với mức ñộ nào, từ ñó xây

dựng một hệ thống bài tập từ dễ ñến khó, chọn các thể loại bài tập ña dạng ứng với từng phần lí thuyết cần kiểm tra, loại bài tập cần rèn luyện kĩ năng, loại bài tập vận dụng toán học vào thực tế, loại bài tập mở với mức ñộ vừa phải, thích hợp trình ñộ học sinh, giúp các em tự tin ở mình, không sao chép lời giải có sẵn

* Ví dụ: ðối với tiết luyện tập về Tổng ba góc trong một tam giác, trước tiên giáo

viên chọn một bài tập dễ là tính số ño góc trong hình vẽ có sẵn ñể Hs ñược cũng

cố kiến thức lí thuyết cơ bản: Tính số ño x ở các hình sau:

Sau ñó giáo viên chon các bài tập rèn luyện kĩ năng vẽ hình, chứng minh hai

ñường thẳng song song nhờ việc vận dụng ñịnh lí về tổng ba góc trong một tam

giác ñể tính số ño hai góc so le trong bằng nhau Cụ thể:

- Bài tập 8/109 Sgk Toán 7/1: Cho tam giác ABC có ∠B =∠C = 400 Gọi Ax

là tia phân giác của góc ngoài ñỉnh A Hãy chứng tỏ rằng Ax // BC

Gv xây dựng hệ thống câu hỏi: ðể chứng minh Ax // BC ta làm thế nào? Từ ñó yêu cầu Hs tính số ño góc ∠A2 rồi vận dụng dấu hiệu nhận biết hai ñường thẳng song song ñể suy ra ñiều cần chứng minh

Giải

40 ˆ ˆ : = =

= (ñịnh lý về góc ngoài của tam giác )

Ax là tia phân giác của∠yAB => ∠A1= ∠A2 = ∠yAB : 2=400

Vậy ∠B = ∠A2 =400 mà ∠B và ∠A2 ở vị trí so le trong => Ax // BC (ñịnh lý

về 2 ñường thẳng song song)

- Bài tập áp dụng thực tế: Bài 9\109 SgkToán 7/1:

y

x 1 A

2

400 400

B C

(biễu diễn mặt cắt ngang của một con ñê)

ðể ño góc nhọn MOP tạo bởi mặt nghiêng của con ñê với phương nằm ngang,

người ta dùng thức chữ T và ñặt như hình vẽ (OA ⊥ AB) Tính góc MOP, biết rằng dây dọi BC tạo với trục BA một góc ∠ABC = 320

* Biện pháp 2:

Giáo viên cần phải tạo cho học sinh có một ñộng cơ ham muốn khám phá

cách giải mới, một phát hiện mới trong tiết luyện tập hình học ðây là biện pháp cần thiết tạo nên tính tích cực, chủ ñộng sáng tạo trong học tập cho học sinh

Muốn vậy ta có thể lật ngược vấn ñề, xét tính tương tự, giải quyết một mâu thuẫn của bài toán hoặc xuất phát từ một nhu cầu thực tế của xã hội

Giáo viên cần tập cho học sinh biết mở rộng bài toán, tìm mối liên hệ với các bài toán khác, học sinh biết phát triển ñề toán tương tự

ðể thực hiện biện pháp này cần dành một số thời gian thích ñáng cho học sinh suy nghĩ thảo luận với nhau theo nhóm (khoảng 2 – 4 em), học sinh có thể tự

do tranh luận với nhau hoặc tranh luận trực tiếp với giáo viên về một vấn ñề cần giải quyết, trình bày ý tưởng mới của bản thân

* Ví dụ: Ở bài tập 8 trên Gv ñưa ra câu hỏi ñể lật ngược vấn ñề: Nếu tia Ax

không phải là tia phân giác của góc yAB thì Ax có song song với BC không? Vì sao? Hoặc nếu ∠B ≠ ∠C thì Ax có song song với BC không? Vì sao?

Từ ñó GV hướng dẫn HS có thể mở rộng bài toán này: Nếu ∠B =∠C = no và với các giả thiết của bài toán thì luôn có Ax // BC

A

ðể học sinh tích cực tư duy hơn nữa tôi còn chấm bài cho học sinh trong tiết luyện tập Với các bài tập ngắn, học sinh làm bài trong thời gian khoảng 5 phút, tôi chấm bài của một số em, qua ñó ñánh giá ñược sự tiến bộ, mức ñộ nhận thức, năng lực tư duy của học sinh

* Biện pháp 3:

Dạy tìm ñường lối giải bài toán chứng minh hình học

Một trong những biện pháp giúp học sinh phát triển năng lực tư duy là dùng phương pháp phân tích ñi lên khi dạy học sinh chứng minh hình học Với hệ thống câu hỏi chọn lọc và bằng phương pháp vấn ñáp, gợi mở, tôi hướng dẫn ñể học sinh tự nêu ra ñược sơ ñồ chứng minh ñi từ giả thiết ñến kết luận Trong những tiết dạy mà lượng kiến thức nhiều học sinh chỉ cần ghi lại sơ ñồ ñó rồi về nhà tự trình bày bài giải Sau khi giải bài toán, tôi khuyến khích học sinh giải bằng cách khác, tập cho học sinh tóm tắt lời giải thành từng bước theo sơ ñồ của quá trình tư duy (dựa vào sơ ñồ phân tích ñi lên) ñể học sinh dễ nhớ, chỉ ra phần mấu chốt, quan trọng của bài toán, học sinh nhận dạng ñược bài toán và xếp nó vào hệ thống bài tập ñã học

*Ví dụ: Trong tiết luyện tập của bài tam giác cân Toán7/1:

GV ñưa ra bài tập: Cho tam giác ABC cân tại A, hai ñường cao BH và CK cắt nhau tại I (H∈AC; I ∈ AB) Chứng minh ∆BIC là tam giác cân

GV hướng dẫn ñể học sinh tự nêu ra ñược sơ ñồ chứng minh:

* Biện pháp 4:

Tác ñộng ñến cả ba ñối tượng học sinh bằng các câu hỏi và bài tập hợp lí

sao cho tất cả học sinh trong lớp ñều tích cực suy nghĩ, tích cực trả lời Chú ý chọn lọc ñể nội dung ñược tinh giản và kết hợp với phương pháp sáng tạo sao cho học sinh không cảm thấy nặng nề khi học tiết luyện tập Do ñối tượng thực nghiệm là học sinh lớp 7 nên phần vẽ hình, ghi giả thiết, kết luận là rất quan trọng Các em mới làm quen với dạng bài tập chứng minh hình học nên cần tăng cường bài giải mẫu, trình bày rõ ràng, vẽ hình chính xác, ñẹp, lập luận có căn cứ Trong quá trình dạy cần khắc phục ngay những chỗ sai sót, những chỗ học sinh thường mắc lỗi khi nói, khi viết

Ví dụ: Trong bài luyện tâp về ba trường hợp bằng nhau của tam giác GV ñưa

ra bài tập 43Sgk T7/1:

Cho góc xOy khác góc bẹt Lấy các ñiểm A, B thuộc tia Ox sao cho OA < OB Lấy các ñiểm C, D thuộc tia Oy sao cho OA = OC, OD = OD Gọi E là giao ñiểm của AD và BC Chứng minh rằng:

a) AD = BC ;

b) ∆EAB = ∆ECD

c) OE là tia phân giác của góc xOy

Sau khi cho học sinh vẽ hình, ghi giả thiết, kết luận giáo viên yêu cầu ñối tượng học sinh yếu kém làm câu a, học sinh trung bình làm câu b và ñối tượng học sinh khá giỏi làm câu c Gọi các ñối tượng học sinh lên bảng giải, cho học sinh nhận xét, GV chữa kỹ bài cho học sinh, củng cố, khắc sâu kiến thức cho các

em

* Biện pháp 5:

Tiến hành bài giảng theo quy trình của tiết luyện tâp Phần kiểm tra

miệng nên kết hợp với phần chữa bài tập hoặc làm các bài tập mới ñể tiết kiệm thời gian Với ñặc ñiểm “vừa ôn, vừa luyện” của tiết luyện tập, học sinh phải nêu

ñược các ñịnh lí, quy tắc ñã học ñược áp dụng trong lời giải Việc ñánh giá, cho

ñiểm học sinh cần ñúng mức, tôn trọng ý kiến nhận xét giữa các học sinh với

nhau

Phần chữa bài tập về nhà cho một vài học sinh lên bảng trình bày, học sinh

cả lớp nhận xét lời giải của bạn, tự tổng kết ưu khuyết ñiểm, học sinh tự cho ñiểm lẫn nhau, và dựa vào ñó ñể giáo viên cho ñiểm học sinh Sau ñó giáo viên chốt lại vấn ñề qua bài tập này Giáo viên ñưa ra bài giải mẫu và các bài tập mới có thể làm lại bài tương tự cho ñối tượng học sinh trung bình - yếu, bài tập mở cho học sinh khá - giỏi, bài tập tổng hợp hệ thống kiến thức cho cả ba ñối tượng Nhưng phải chú ý ñến số lượng bài tập, dự kiến thời gian và những vấn ñề cần chốt lại sau khi giải bài tập này Hết sức chú trọng kĩ năng tính toán, kĩ năng suy luận logíc, thuật toán

Phần cũng cố cần cho học sinh tự nêu ra ñược kiến thức cơ bản, kĩ năng cần rèn luyện phương pháp giải bài toán trong tiết dạy Những bài tập cho về nhà cần

ñược lựa chọn cẩn thận, hướng dẫn từng bài tập cho học sinh yếu kém, học sinh

giỏi Số lượng bài tập cần hạn chế sao cho ñủ dạy và học sinh ñủ thời gian làm bài Việc giải bài tập ở nhà là một hoạt ñộng ñộc lập của học sinh nên yêu cầu học sinh học kĩ lí thuyết trước khi làm bài tập Giáo viên nên dành ít phút hướng dẫn giải bài tập ở nhà cho học sinh

* Cụ thể :

1 ðưa ra mục tiêu của tiết học:

Mục tiêu của tiết luyện tập Hình học ñơn giản là củng cố về kiến thức của tiết học trước, rèn luyện những kĩ năng cơ bản về vẽ hình, tính toán trên hình, rồi luyện khả năng phân tích và tổng hợp, kĩ năng chứng minh hình học, phát triển tư duy logic

Ví dụ: Mục tiêu của tiết Luyện tập về trường hợp bằng nhau thứ hai cạnh - góc

- cạnh (tiết 1) là:

- Về kiến thức: Cũng cố và khắc sâu cho học sinh nắm chắc trường hợp bằng

nhau thứ hai cạnh - góc - cạnh của hai tam giác

- Về kĩ năng: Học sinh rèn kĩ năng vẽ hình, ghi giả thiết kết luận, kĩ năng phân

tích ñề toán ñể tìm hướng chứng minh và trình bày lời giải bài tập hình Biết vận dụng trường hợp bằng nhau cạnh - góc - cạnh vào các bài tập chứng minh các tam giác bằng nhau, các ñoạn thẳng bằng nhau, các góc bằng nhau

- Về thái ñộ: Có thái ñộ học tập nghiêm túc, tự giác, cẩn thận, chính xác khi

làm bài tập

2 Chuẩn bị:

2.1 ðối với giáo viên:

ðể ñảm bảo cho tiết luyện tập giáo viên cần chuẩn bị những vấn ñề sau:

Giáo án, thước kẻ, com pa, ê ke, thước ño ñộ, phấn màu …

Ở lớp 7, khi học sinh mới bắt ñầu học hình học cú hệ thống việc làm các bài

tập miệng trên các hình vẽ sẵn (GV chuẩn bị trên giấy trong) có tác dụng rất tốt luyện tập cho học sinh nhận biết khái niệm, luyện tập kỹ năng, hoặc bước ñầu làm quen với phép chứng minh hình học

Ví dụ tiết luyện tập 1 sau khi học sinh học về “ Trường hợp bằng nhau thứ hai của tam giác cạnh - góc - cạnh” có thế cho học sinh làm bài tập miệng sau ñây: Trên mỗi hình sau các tam giác nào bằng nhau? Vì sao?

Bài tập 25 Toán 7 tập 1 (giấy trong): Hình 82, 83, 84/118 SGK