skkn dạy luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải và đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng

luyện giải hình học theo cách mới.giải hình học chuẩn kiến thức mới

Đề tài: Dạy luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải và đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng

Tác giả: Phạm Ngọc Điền – Phó hiệu trưởng trường THCS Vĩnh Phong

Tóm tắt

Nhiều giáo viên toán bậc trung học cơ sở rất lấy làm lo ngại về việc: “Làm thế nào để thể hiện hiệu quả một tiết Luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải và đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng? ”

Nhiều các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc dạy tiết Luyện tập hình học là một khó khăn Đặc biệt là việc dạy theo hướng giảm tải và đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng bên cạnh việc xác định đúng nội dung, phương pháp thì việc xác định đúng vị trí, vai trò, kiến thức và kĩ năng chuẩn của tiết học là một việc làm thực sự quan trọng và có ý nghĩa quyết định

Giải pháp nghiên cứu là xác định đúng vị trí, vai trò, kiến thức và kĩ năng chuẩn sẽ truyền đạt trong một tiết Luyện tập hình học nói chung, luyện tập hình học

9 nói riêng (thông qua kinh nghiệm của bản thân, kinh nghiệm của bạn bè đồng nghiệp, tài liệu hướng dẫn giảng dạy, đổi mới phương pháp giảng dạy, ) kết hợp với giáo viên cùng hợp tác bàn bạc, soạn bài, lên lớp thể hiện, kiểm tra, đánh giá kết quả Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương là hai lớp 9A và 9B trường THCS Vĩnh Phong năm học 2011 - 2012 Lớp 9B là thực nghiệm và lớp 9A là đối chứng Dữ liệu thu thập được từ các đồng chí giáo viên cùng hợp tác trong quá trình nghiên cứu được bản thân tôi quan sát và thực hiện độc lập

Qua phân tích các dữ liệu thu được, tôi nhận thấy việc xác định đúng vị trí, vai trò, kiến thức và kĩ năng chuẩn của tiết Luyện tập thúc đẩy sự hứng thú học tập của học sinh, từ đó nâng cao chất lượng giờ dạy Tôi hy vọng thông qua kết quả của việc nghiên cứu này có thể khẳng định thêm việc xác định đúng vị trí, vai trò, kiến

chất lượng của môn toán mà còn góp phần thúc đẩy sự hứng thú học tập của học sinh đối với môn toán

Thông tin cơ sở

Trên thực tế khi đi dự giờ các tiết luyện môn Toán của giáo viên Trung học

cơ sở tôi nhận thấy có nhiều giáo viên còn lúng túng khi dạy loại tiết học này Có nhiều nguyên nhân của việc này:

-Do chưa các định đúng nội dung cần giảm tải, kiến thức, kĩ năng chuẩn; -Do không nắm được phương pháp dạy tiết luyện tập;

-Do không nghiên cứu kĩ nội dung cần luyện tập và những nội dung kiến thức có liên quan;

-Do xác định chưa đúng nội dung cần luyện tập;

-Do quá lệ thuộc vào nội dung các bài tập trong sách giáo khoa đưa ra;

-Do không hướng dẫn chu đáo học sinh công việc ở nhà trong tiết trước; -Do việc vận dụng kiến thức vào thực hành của học sinh còn yếu;

dẫn đến hiệu quả tiết dạy chưa tốt

Nhằm giúp cho các giáo viên dạy Toán thể hiện tiết dạy Luyện tập hình học

9 bám sát theo hướng giảm tải và chuẩn kiến thức, kĩ năng, tôi mạnh dạn giới thiệu nội dung mà tôi đã tiếp thu được qua bạn bè đồng nghiệp, các đợt tập huấn thay sách bậc trung học, các tài liệu tham khảo về đổi mới phương pháp dạy học của các nhà khoa học giáo dục, tài liệu chuyên môn của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Vấn đề nghiên cứu

Trải qua quá trình giảng dạy và thực tiễn của việc giảng dạy môn toán nói chung, dạy tiết Luyện tập hình học 9 nói riêng tôi quyết định chọn việc dạy luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải và chuẩn kiến thức, kĩ năng để nghiên cứu

Trong phạm vi nghiên cứu này, tôi tìm câu trả lời cho một số câu hỏi sau đây:

1.Tiết Luyện tập có vị trí, mục tiêu gì trong toàn bộ hệ thống môn toán;

2.Một số tồn tại trong khi giảng dạy luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải và chuẩn kiến thức, kĩ năng;

3.Một số kinh nghiệm trong việc giảng dạy tiết Luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải và chuẩn kiến thức, kĩ năng

Phương pháp nghiên cứu

1.Khách thể nghiên cứu

Tôi chọn trường THCS Vĩnh Phong Vĩnh Bảo vì đây là nơi bản thân tôi đang công tác và trực tiếp chỉ đạo chuyên môn thuận lợi cho việc nghiên cứu

Giáo viên:

1 Nguyễn Thị Tươi – giáo viên dạy lớp 9A (lớp đối chứng)

2 Nguyễn Thị Lan – giáo viên dạy lớp 9B (lớp thực nghiệm)

Học sinh: đây là học sinh 2 lớp của khối 9 có nhiều điểm tương đương về tâm sinh lí và trình độ nhận thức

2.Thiết kế

Chọn lớp 9A nguyên vẹn 24 học sinh là nhóm đối chứng, chọn lớp 9B nguyên vẹn 27 học sinh là nhóm thực nghiệm Bài kiểm tra trước tác động là bài kiểm tra 15 phút (sau tiết 12 Luyện tập một số hệ thức về cạnh và góc trong tam giác vuông) Kết quả kiểm tra cho thấy điểm trung bình của hai nhóm có sự khác nhau, do đó chúng tôi dùng phép kiểm chứng T-Test để kiểm chứng sự chênh lệch giữa điểm số trung bình của hai nhóm trước khi tác động

Kết quả cụ thể:

Bảng 1 Kiểm chứng để xác định các nhóm tương đương

p = 0,46 > 0,05, từ đó ta có thể kết luận sự chênh lệch điểm số trung bình của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng là không có ý nghĩa, hai nhóm được coi là tương đương

Sử dụng thiết kế 2: Kiểm tra trước và sau tác động đối với các nhóm tương đương được mô tả ở bảng 1

Bảng 2 Thiết kế nghiên cứu

kế mới

O3

theo thiết kế mới

O4

Ở thiết kế này, tôi sử dụng phép kiểm chứng T-Test độc lập

3 Quy trình nghiên cứu

*Việc chuẩn bị bài của giáo viên:

-Cô Lan dạy lớp thực nghiệm: thiết kế bài dạy theo nội dung thiết kế mới, trong đó quy trình chuẩn bị phải nghiên cứu kỹ và xác định đúng vị trí, phương pháp giảng dạy, nội dung tiết luyện tập theo hướng giảm tải và chuẩn kiến thức, kĩ năng

-Cô Tươi dạy lớp đối chứng: thiết kế bài dạy không theo nội dung thiết kế mới, quy trình chuẩn bị như bình thường

*Tiến hành dạy học thực nghiệm và đối chứng

Thời gian tiến hành thực nghiệm tuân theo phân phối chương trình, kế hoạch dạy học của nhà trường và thời khóa biểu để đảm bảo tính khách quan

4 Đo lường

Bài kiểm tra trước tác động là bài kiểm tra 15 phút (sau tiết 12 Luyện tập một số hệ thức về cạnh và góc trong tam giác vuông)

Bài kiểm tra sau tác động là bài kiểm tra 15 phút (sau tiết 23 Luyện tập – Liên hệ giữa dây và khoảng cách từ tâm đến dây)

*Tiến hành kiểm tra và chấm bài

Sau khi kiểm tra, tổ đã tiến hành cho hai giáo viên chấm bài theo đáp án đã dựng sẵn Kết quả thu được như sau:

Chênh lệch giá trị trung

bình chuẩn (AMD)

1,01

Từ kết quả thu được ở trên cho thấy kết quả hai nhóm trước tác động là tương đương Sau tác động kiểm chứng bằng phép T-Test cho kết quả p = 0,00042 chỉ ra rằng sự chênh lệch giữa điểm trung bình nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất có ý nghĩa tức là độ chênh lệch kết quả điểm trung bình nhóm thực nghiệm cao hơn nhóm đối chứng là không ngẫu nhiên mà do kết quả của tác động

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn SMD = 8,1 6,7

1,62

 = 1,01 Điều đó cho thấy mức độ ảnh hưởng của việc xác định đúng vị trí, vai trò, kiến thức và kĩ năng chuẩn của tiết luyện tập 9 đến điểm trung bình chung học tập của nhóm thực nghiệm là lớn

Giả thiết “Việc xác định đúng vị trí, vai trò, kiến thức và kĩ năng chuẩn của tiết luyện tập hình học 9 có tác động nâng cao kết quả học tập của học sinh” đã được kiểm chứng

Kết quả của bài kiểm tra sau tác động của nhóm thực nghiệm là TBC = 8,2, kết quả của nhóm đối chứng là TBC = 6,6 Độ chênh lệch điểm số giữa hai nhóm là 1,6 cho thấy điểm TBC của hai lớp đối chứng và thực nghiệm đã có sự khác biệt rõ rệt, lớp được tác động có điểm TBC cao hơn lớp đối chứng

Chênh lệch giá trị trung bình chuẩn của hai bài kiểm tra là 1,01 Điều này có nghĩa là mức độ ảnh hưởng của tác động là lớn

Phép kiểm chứng T-test ĐTB sau tác động của hai lớp là p = 0,00042 < 0,001 Két quả này khẳng định sự chênh lệch ĐTB của hai nhóm không phải do ngẫu nhiên mà là do tác động

Kết luận và khuyến nghị

*Kết luận:

Việc xác định đúng vị trí, vai trò, kiến thức và kĩ năng chuẩn của tiết luyện tập toán nói chung, luyện tập hình học 9 nói riêng ở trường THCS Vĩnh Phong đã góp phần nâng cao hiệu quả học tập của học sinh đối với bộ môn

*Khuyến nghị:

-Đối với các cấp lãnh đạo: cần quan tâm đầu tư cơ sở vật chất (sách tham khảo, tư liệu, ), thời gian học tập và bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên nhóm toán nói riêng các nhóm môn nói chung trong nhà trường, động viên và khuyến khích giáo viên tự bồi dưỡng, nâng cao khả năng chuyên môn nghiệp vụ và mạnh dạn đưa ra các kinh nghiệm được đúc kết và áp dụng chúng vào quá trình giảng dạy

-Đối với giáo viên: không ngừng tự học, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ thông qua các buổi tập huấn, sinh hoạt chuyên đề, các bài dạy của bạn bè đồng nghiệp, các bài viết của những tác giả viết sách giáo khoa, những người có kinh nghiệm

Với kết quả thu được từ đề tài này, tôi mong các bạn đồng nghiệp quan tâm, chia sẻ

và đặc biệt là đối với giáo viên THCS có thể ứng dụng đề tài này vào việc dạy học luyện tập môn toán để tạo hứng thú và nâng cao kết quả học tập cho học sinh

Vĩnh Bảo, ngày 15 tháng 12 năm 2011

Người viết

Phạm Ngọc Điền

PHẦN PHỤ LỤC

Phụ lục 1 Vị trí, mục tiêu, phương pháp giảng dạy tiết luyện tập

Thứ nhất, hoàn thiện phần kiến thức đã học hoặc mở rộng cho phép đối với phần kiến thức đó trong phạm vi chuẩn kiến thức, kĩ năng thông qua một hệ thống bài tập đã được lựa chọn, sắp xếp hợp lý

Thứ hai, rèn luyện các kĩ năng vận dụng các nội dung kiến thức đó vào giải toán, xây dựng thuật toán hoặc nguyên tắc giải toán phù hợp với từng loại đối tượng học sinh

Thứ ba, rèn luyện cho học sinh phương pháp tư duy thông qua hoạt động hệ thống kiến thức và quá trình giải toán Phát triển tư duy độc lập, sáng tạo và tích cực

2.Tiến trình một tiết luyện tập

Bước 1 Kiểm tra kiến thức cơ bản có liên quan

Bước 2 "Lựa chọn" giải một số bài tập tiêu biểu

Bước 3 Tổng kết: Rút ra các kinh nghiệm về việc vận dụng kiến thức đã học, phương pháp giải toán, phương pháp suy luận,

3.Các bước cần thực hiện trong khi giải bài tập

Bước 1 Tìm hiểu đề toán

Đặt các câu hỏi giúp học sinh tìm hiểu nội dung của đề bài: điều cho biết, điều phải tìm, phải chứng minh, (ghi tóm tắt bài toán bằng ngôn ngữ và kí hiệu toán học)

Tìm mối liên hệ giữa các điều chưa biết với điều đã biết và nhắc lại một số kiến thức có liên quan

Phân tích điều cần tìm để tìm ra phương hướng giải quyết

Bước 2 Tìm tòi lời giải

Phân tích, dự đoán, liên hệ đến các bài toán đã giải để tìm cách giải quyết bài toán

Đặt các câu hỏi giải thích cơ sở lý luận của các biến đổi, củng cố các kiến thức được vận dụng trong bài

Bước 3 Trình bày lời giải

Uốn nắn, bổ sung, sửa chữa để đưa ra cách trình bày hợp lý cho bài toán.

Bước 4 Suy nghĩ thêm về lời giải

Kiểm tra kết quả và xem xét lại các lập luận

Rút ra phương pháp giải, kinh nghiệm giải toán

Tìm thêm lời giải khác

Khai thác thêm về kết quả của bài toán, đề xuất bài toán tương tự, bài toán đặc biệt, bài toán tổng quát

4.Một số tồn tại trong khi dạy luyện tập hình học 9

4.1.Việc kiểm tra kiến thức cũ

Hầu hết tập trung vào nội dung kiến thức của bài trước, giờ trước mà ít quan tâm đến kiến thức sẽ sử dụng hoặc có liên quan đến việc giải bài tập trong giờ luyện tập

4.2.Việc lựa chọn bài tập giải trong giờ

Đưa ra quá nhiều bài tập, lan man, vụn vặt thiếu sự tập trung, hệ thống và logic của nội dung kiến thức

Tập trung theo kết cấu có sẵn của sách giáo khoa mà ít chú ý đến việc tìm ra mối liên hệ giữa các bài tập để xâu chuỗi chúng lại hoặc đưa ra bài tập có nội dung thay thế cho các bài tập đó

4.3.Việc tổng kết

Đưa ra những kết luận về phương pháp giải, những điều hay gặp trong quá trình giải, kinh nghiệm sau khi giải các bài tập chưa thực sự được quan tâm thực hiện

Việc chỉ ra những sai sót thường gặp trong khi vận dụng kiến thức để giải toán chưa được đầu tư suy nghĩ (thường là bột phát trong khi dạy trên lớp) Thậm chí đối với một số giáo viên thì đây quả là một vấn đề không thật dễ

5.Một số định hướng trong việc dạy luyện tập hình học 9 theo hướng giảm tải

và đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ năng

Lựa chọn, xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm hệ thống lại những nội dung kiến thức cơ bản nhất sẽ được sử dụng đến trong giờ

Nội dung kiến thức cần được ghi tóm tắt lại trên bảng trong phần "I Kiến thức cơ bản" hoặc một góc bảng nhằm định hướng cho học sinh

Chú ý: việc hệ thống kiến thức thông qua các kí hiệu toán học, cụ thể, tránh

việc dùng lời, chung chung

Các phương pháp và kĩ thuật thường sử dụng: Vấn đáp, đàm thoại, hệ

thống bài tập trắc nghiệm, sơ đồ tư duy, câu hỏi thảo luận,

5.2.Việc lựa chọn và giải bài tập

Cần chia dạng các bài tập nhằm bước đầu định hướng cho học sinh về dạng toán để hình thành cách giải cho dạng toán đó

Hệ thống bài tập đưa ra được thể hiện từ dễ đến khó, có câu dễ dành cho học sinh trung bình, yếu; câu khó dành cho học sinh khá, giỏi nhằm kích thíc hứng thú (tránh bỏ sót đối tượng học sinh)

Các bài tập mang tính tổng hợp, khi biên soạn cần chú ý tính khó dần của kiến thức vận dụng trong các câu và kết quả của câu trước là gợi mở hoặc được sử dụng để làm câu sau

Chú ý cho học sinh đọc kĩ đề bài, vẽ hình và xác định chính xác các dữ kiện

mà bài đã cho trong trường hợp hình đã vẽ (Không quá cầu toàn việc ghi giả thiết

và kết luận của bài toán)

Khi hướng dẫn, gợi ý giải bài tập cần cho học sinh nêu ra các cách làm có thể

và từ điều đã có của đầu bài lựa chọn phương án tối ưu

Trong việc giải bài tập cần xác định cụ thể phần (bài) trình bày chi tiết, phần (bài) trình bày vắn tắt

Cần lưu ý: Tiết luyện tập không phải tiết chữa bài tập mà mỗi giờ luyện tập

cần phải xây dựng, củng cố được kiến thức, phương pháp giải toán cho mỗi dạng

toán; kĩ năng giải toán cho từng đối tượng học sinh (dạy cách suy nghĩ giải toán)

5.3.Việc tổng kết

Linh hoạt sử dụng các phương pháp và kỹ thuật dạy học: vấn đáp, đàm thoại,

sơ đồ tư duy, thuyết trình, thông báo, miễn phù hợp với đối tượng học sinh để chốt lại nội dung cơ bản của bài dạy

Đặt những câu hỏi như: nội dung kiến thức đã ôn luyện? tác dụng của kiến thức trong giải toán? phạm vi áp dụng? dạng toán đã luyện? phương pháp giải?,

Chỉ ra các sai lầm thường mắc phải của học sinh trong quá trình vận dụng kiến thức giải toán

5.4.Hướng dẫn về nhà

Yêu cầu học sinh ôn tập các nội dung kiến thức đã chốt lại trong bài theo hệ thống câu hỏi hoặc bài tập

Chú ý khi giao bài về nhà cần theo hướng: ôn luyện kiến thức ở các mức độ;

ôn luyện dạng toán và phương pháp giải; bài tập có chia cấp độ nhận thức của đối tượng học sinh

Phụ lục 2 Bài kiểm tra

Bài số 1 (sau tiết 12 Luyện tập một số hệ thức về cạnh và góc trong tam giác vuông).

A B

1.Trong một tam giác vuông, bình

phương mỗi cạnh góc vuông bằng

a.tích hai hình chiếu của hai cạnh góc vuông trên cạnh huyền

2.Trong một tam giác vuông, bình

phương đường cao ứng với cạnh huyền

bằng

b.tích của cạnh huyền và đường cao tương ứng

3.Trong một tam giác vuông, tích hai

cạnh góc vuông bằng

c.bình phương cạnh huyền

4.Trong một tam giác vuông, nghịch đảo

của bình phương đường cao ứng với

cạnh huyền bằng

d.tích của cạnh huyền và hình chiếu của cạnh góc vuông đó trên cạnh huyền

5.Trong một tam giác vuông, tổng bình

phương hai cạnh góc vuông bằng

e.tổng các nghịch đảo của bình phương hai cạnh góc vuông

f.nửa diện tích của tam giác

2.Khoanh tròn vào chứ cái đứng trước đáp án đúng.

Câu 2.1 Tam giác ABC vuông tại A có AB:AC = 3:4, đường cao AH = 15cm Khi

đó, độ dài CH bằng

Câu 2.2 Cho a = 35 , 0 b= 55 0, câu nào sai trong các câu sau

A sin a = sin b B sin a = cos b C tg a = cotg b D cos a = sin b

Câu 2.3 Giá trị của biểu thức sin 36 0 - cos54 0 bằng

Câu 2.4 Giá trị của biểu thức sin 20 2 0 + sin 40 2 0 + sin 50 2 0 + sin 70 2 0 bằng

Câu 2.5 Cho tam giác vuông ABC, đường cao AH và AB2 = BH.BC thì

A Tam giác vuông tại A B Tam giác vuông tại B

C Tam giác vuông tại C D Cả ba câu trên đều sai

Bài số 2 (sau tiết 23 Luyện tập – Liên hệ giữa dây và khoảng cách từ tâm đến dây).

1.Khẳng định nào đúng (Đ), sai (S)