SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào”

SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào” SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào” SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào” SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào” SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào” SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào” SKKN 1 THCS TOÁN đề tài “ dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào”

MỤC LỤC

I- ĐẶT VẤN ĐỀ: 1

II- GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ : 3

1- Cơ sở lý luận của vấn đề: 3

2- Thực trạng của vấn đề: 4

3- Các biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề: 5

4- Phân chia các loại bài tập trong một giờ luyện tập: 6

a, Bài tập giải miệng: 6

b, Loại bài tập giải chậm: 7

c, Loại bài tập giải nhanh: 7

d, Mối quan hệ giữa 3 loại bài tập: 8

5- Hướng dẫn học sinh giải các loại bài tập: 8

A- Dạy giải bài tập giải miệng 8

B- Dạy giải loại bài tập giải chậm: 9

C- Dạy giải bài tập giải nhanh: 16

III - NHỮNG KẾT QUẢ RÚT RA TỪ THỰC TẾ: 17

IV- KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 20

A- Kết luận : 20

B- Kiến nghị: 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

I- ĐẶT VẤN ĐỀ:

Với môn toán trong nhà trường phổ thông, giờ luyện tập giữ vai tròhết sức quan trọng giúp cho học sinh phát triển những năng lực và phẩmchất trí tuệ, tông qua các giờ luyện tập, giáo viên hướng dẫn cho học sinhgiải toán vì vậy giờ luyện tập được đầu tư thời gian thoả đáng trongchương trình

Đặc biệt với bộ môn hình học, theo quan niệm là môn “khó” trongsuy nghĩ của học sinh, các bài toán hình học nhìn chung không có angôrítgiả toán, do đó giờ luyện tập hình học, thông qua dạy học sinh giải một sốbài toán cụ thể, giáo viên hướng dẫn học sinh suy nghĩ tìm tòi lời giải,truyền cho các em kinh nghiệm và nghệ thuật hay phương pháp suy nghĩ,giúp các em tự tìm lời giải của những bài toán khác hay các tình huốngmới, từ đó củng cố, khắc sâu, mở rộng kiến thức đã truyền đạt tới họcsinh Từ đó gây hứng thú học tập cho học sinh, nhất là ý thức ham họctoán, không sợ toán, đồng thời phát triển trí tuệ và rèn luyện con ngườihọc sinh tốt hơn về mọi mặt

Sở dĩ đạt được những mục đích trên là do giải bài tập toán cónhững chức năng :

Chức năng củng cố giúp học sinh nắm vững kiến thức, rèn kĩnăng, kỹ xảo ở mỗi bài học khác nhau.

Chức năng giáo dục thế giới quan duy vật biện chứng , niềm hamthích toán học và khám phá khoa học

Chức năng phát triển năng lực tư duy cho học sinh

Chức năng nhận thức, tự lập tư duy toán học cho học sinh

Từ đó vấn đề đặt ra là mỗi giáo viên dạy toán muốn làm việc cóhiệu quả thì việc dạy toán ở trường THCS phải làm sao khai thác mộtcách triệt để các chức năng có thể có trong mỗi bài tập Do đó việc dạymột giờ luyện tập hình như thế nào càng không là ngoại lệ, đối với quanđiểm về việc dạy giải bài tập toán đã nêu ở trên

Vì vậy việc tôi chọn, đề tài “ Dạy 1 giờ luyện tập hình như thế nào”

là rất cần thiết đối với bản thân Với mong muốn nhỏ rằng đề tài củamình góp phần vào việc nâng cao tay nghề, cho chính mình và nâng caochất lượng giảng dạy toán cho các bạn đồng nghiệp nói chung

II- GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ : 1-Cơ sở lý luận của vấn đề:

Việc giải bài tập toán rất quan trọng đối với người dạy và ngườihọc toán Trong tài liệu “ phương pháp giảng dạy toán học ” của tác giảHoàng Chúng đã chỉ ra “ Trong việc lựa chọn bài toán và hướng dẫn họcsinh giải toán, cần phải chú ý đầy đủ về tác dụng đầy đủ về nhiều mặt củabài toán, một số giáo viên thường chưa chú ý phát huy tác dụng giáo dụctác dụng phát triển của bài toán mà chỉ chú trọng cho học sinh làm nhiềutoán,biến việc làm toán trở thành một gánh nặng cho học sinh, một côngviệc buồn tẻ với học sinh Xuất phát từ đặc điểm trên của học sinh, theonguyên tắc phát huy cao độ tính tự giác và tích cực của học sinh trong họctập nên chú trọng nhiều hơn nữa đến việc lựa chọn một hệ thống bài toán

để hướng dẫn học sinh, từng bước đi đến kiến thức mới thay thế việcgiảng của thầy

Khi dạy giải bài tập giáo viên cần kết hợp một cách nhuần nhuyễnviệc dạy học sinh giải bằng miệng các bài toán đơn giản, với việc dạy họcAngôrít giải toán và việc dạy các phương pháp tìm tòi lời giải cho thíchhợp Tức là ta phải dạy như thế nào để giúp cho học sinh có khả năng độclập suy nghĩ, giúp cho các thông minh của học sinh làm việc phát triểnchứ không phải giúp cho học sinh trí nhớ - phải có trí nhớ nhưng chủ yếu

là giúp học sinh phát triển thông minh sáng tạo” ( Phan Văn Đồng – Đàotạo thế hệ tư tưởng của dân tộc – NXB QĐ Hà nội 1969 )

Có như vậy thì mới có học sinh phát triển toàn diện, cụ thể qua bàitập hướng dẫn giúp học sinh tư duy thành thạo hơn các ngôn ngữ toánhọc, luyện cho học sinh khả năng diễn đạt tốt những suy nghĩ của mìnhbằng ngôn ngữ Rèn luyện thói quen lập luận có căn cứ

2- Thực trạng của vấn đề:

Qua thực tế giảng dạy của bản thân, qua dự giờ của đồng nghiệp,qua khảo sát ở một số trường, tôi nhận thấy trong giảng dạy hiện nay, cácgiờ luyện tập hầu như chưa được coi trọng, đa số giảng dạy còn tuỳ tiện,không theo một chuẩn mực nhất định Giáo viên chưa thực sự đầu tư thờigian, công tác hay việc lựa chọn bài tập, hướng dẫn học sinh, một số chođây là giờ chữa bài tập đơn thuần, chỉ chú trọng chữa nhiều bài tập khiếncác em tiếp tiếp thu một cách thụ động, không phát huy trí lực học sinh.Mặc dù qua các buổi sinh hoạt chuyên môn đã có những chuyên đề hộithảo về yêu cầu dạy một giờ luyện tập song hiệu quả chưa cao

Trong quá trình dạy toán cấp 2, bản thân tôi có nhiều trăn trở : Dạymột giờ luyện tập hình như thế nào để đạt được hiệu quả cao nhất, làmthế nào để các em có hứng thú giải toán, nhất là môn toán hình học

Dạy học là một khoa học, đồng thời là một nghệ thuật Yêu cầumỗi giáo viên phải có tìm tòi, sáng tạo năng động, linh hoạt trong mỗi giờdạy Định hướng giảng dạy chung song thể hiện linh động lại là kinhnghiệm của mỗi người

Thông qua việc nghiên cứu các cơ sở lý luận, cơ sở khoa học vềphương pháp dạy toán Qua nghiên cứu các đặc điểm của quá trình tưduy, tâm lý lứa tuổi học sinh cấp 2, qua hình hình thực tế giảng dạy củabản thân, quá trình học hỏi đồng nghiệp tôi thấy rằng để dạy tốt một gìơluyện tập hình học cần nghiên cứu một số nội dung cơ bản sau:

Những yêu cầu của một tiết luyện tập hình học

Phân chia các loại bài tập trong một giờ luyện tập

Hướng dẫn học sinh giải các bài tập trên

Nhằm khắc phục những khó khăn mà giáo viên, học sinh thườnggặp trong giờ luyện tập, để giờ dạy đạt kết quả cao

Những nội dung xin phép được trình bày trong mục sau:

3- Các biện pháp tiến hành để giải quyết vấn đề:

+ Những yêu cầu của một tiết luyện tập hình học:

- Mục đích: Giờ luyện tập hình học nhằm củng cố thêm một bước

và vận dụng các kiến thức, kỹ năng cơ bản mà học sinh đã tiếp thu, có thể

bổ sung tri thức mới hoặc điều chỉnh tri thức cho hoàn chỉnh hơn

Góp phần nâng cao kỹ năng và bản lĩnh giải toán có hướng khácbiệt trình bày bài giải, hình thành dần phương pháp giải và nghệ thuật suynghĩ

- Yêu cầu : Lựa chọn hợp lý số lượng, nội dung, mức độ những bài

tập đã cho về nhà cũng như những bài tập sẽ đưa ra ở lớp

Tổ chức chữa hợp lý những bài tập đã ra về nhà, cần chú ý nhữngbài có tác dụng tốt cho việc cung cấp tri thức hoặc bài có tính chất chuẩn

bị cho bài mới

Dạy giải bài tập mới : Điều khiển được hoạt động của học sinh, đểhọc sinh biết vẽ hình, tự phân tích đầu bài, định hướng tư duy, mò mẫmtìm lời giải, biết kiểm tra rút kinh nghiệm, khai thác hợp lý bài toán

Kiến thức và kỹ năng được củng cố thêm, vận dụng trong nhiềutình huống khác nhau, sai lầm của học sinh được uốn nắn kịp thời có thể

bổ sung tri thức cho hoàn chỉnh thêm

Kỹ năng giải toán của học sinh được rèn luyện thêm

Trong quá trình dạy như thế, giáo viên thường đi theo các bước sau :Đọc đề bài → Học sinh làm → Thầy giáo chữa → Học sinh ghi lại lờigiải

Các giờ dạy như vậy khiến cho học sinh tiếp thu bài một cách thụđộng, không phát huy hết khả năng tư duy của học sinh

Theo tôi, việc lựa chọn bài toán và hướng dẫn học sinh giải toán ởmột giờ luyện tập quyết định đến thành công hay thất bại của một giờdạy

Khi lựa chọn bài toán, cần chú ý đến tác dụng nhiều mặt của bàitoán, mặt khác cần chú ý đến đặc điểm tâm lý của học sinh, theo nguyêntắc phát huy cao độ tính tự giác, tích cự của các em Tác động đến 3 loạiđối tượng trong lớp

Như vậy trong một tiết luyện tập hình học lớp 7, cần chọn các loạibài tập như thế nào cho hợp lý

4- Phân chia các loại bài tập trong một giờ luyện tập:

Ở đây tôi không có mục đích phân chia các loại bài tập theo cácchủ đề hoặc chia theo các loại kiến thức mà cách phân chia ở đây căn cứvào mức độ khó dễ của bài toán, yêu cầu kiến thức cần đạt của giờ dạy,tâm lý tiếp thu của học sinh, từ đó định ra hình thức, thời gian phân phốicho từng bài tập, nhằm phát huy cao độ tính tự giác tích cự của các em.Theo căn cứ trên, tôi đã chia các bài tập ra làm 3 loại trong một giờluyện tập như sau:

Bài tập giải miệng, bài tập giải chậm, bài tập giải nhanh Ba loạibài tập này được lựa chọn đưa ra theo từng thời điểm thích hợp

a, Bài tập giải miệng :

1- Khái niệm: Là những bài toán tương đối đơn giản, yêu cầu họcsinh trả lời miệng sau một thời gian suy nghĩ ngắn

2- Mục đích và tác dụng: Chú trọng đồng thời và phối hợp vớinhau việc luyện tập cho học sinh diễn đạt bằng lời nói và bằng diễnthuyết suy nghĩ của mình, trên cơ sở đó phát triển tư duy và ngôn ngữ.

Có tác dụng giúp học sinh đào sâu và củng cố kiến thức đó lànhững khái niệm, định lý hoặc quy tắc, giúp học sinh vận dụng vào bàitập đơn giản, giúp các em rèn kỹ năng và tư duy linh hoạt, sang tạo, giáoviên kịp thời kiểm tra được nhận thức của học sinh trên cơ sở đó uốn nắncác sai lầm các em mắc phải

Giáo viên kiểm tra được nhiều học sinh trong thời gian ngắn, hiệuxuất giờ học cao, thích hợp với đối tượng học sinh yếu

b, Loại bài tập giải chậm :

1-Khái niệm: Là những bài toán đòi hỏi nhiều thời gian, hình

thành đầy đủ các bước giải, vận dụng tổng hợp nhiều kiến thức

2-Tác dụng: Đây là loại bài tập được coi là trọng tâm nhất trong

một tiết luyện tập, nó đề cập tới nhiều kiến thức ngoài việc củng cố kiếnthức, kỹ năng, nó còn có tác dụng bồi dưỡng phương pháp tìm đường lốigiải , phát huy nằng lực tư duy, rèn luyện tính khái quát hoá, tổng hợpkiến thức cách lập luận, trình bày chính xác một bài toán, thích hợp với cả

3 đối tượng học sinh

c, Loại bài tập giải nhanh:

1-Khái niệm: Là những bài toán chỉ cần nêu hương giải hoặc chỉ

giải những phần khó

2-Tác dụng: Thường dùng cho đối tượng học sinh khá giỏi, khi

học sinh đã nắm vững kiến thức cơ bản, có tác dụng rèn kỹ năng, thường

để ở phần củng cố; Bài tập giải miệng mặc dù tốn ít thời gian nhưngthường được dùng đối với loại học sinh còn yếu nên không xếp trong loạibài tập giải nhanh

d, Mối quan hệ giữa 3 loại bài tập:

Loại bài tập giảng miệng và bài tập giải nhanh tốn ít thời gian, kíchthích hứng thú, bổ sung cho loại bài tập giải chậm

Loại bài tập giải chậm: Là loại bài tập then chốt trong giờ luyệntập, chiếm nhiều thời gian, có tác dụng lớn trong việc phát huy tính tíchcực của học sinh

Việc phân loại 3 loại bài tập trên theo tôi cũng chỉ mang tính tươngđối, trong một bài tổng hợp cũng có thể chia các phần ra làm 3 loại bàitập, nó bổ sung cho nhau, giúp nhau giải quyết tốt các yêu cầu bài ra vàđều nhằm mục đích giúp cho học sinh biết giải bài tập đạt được nguyêntắc yêu cầu của một giờ luyện tập

Để sử dụng linh hoạt và có hiệu quả giáo viên cần đầu tư thờigian, công sức thích đáng trong việc lựa chọn bài tập, nghiên cứu kỹcác bài tập đó trong sách giáo khoa, sách tham khảo, cần chú ý chọnlọc bài tập đảm bảo vừa sức học sinh, đề cập đến nhiều kiến thức, rènluyện kỹ năng tốt.Trong các giờ luyện tập hình học lớp 7 việc lựachọn bài tập phù hợp với 3 loại phân chia như trên là tương đối khó,đòi hỏi mỗi giáo viên phải tự suy nghĩ lựa chọn cho phù hợp và mọicái hầu như còn rất mới mẻ với các em., đặc biệt là phương phápchứng minh hình học

Việc phân loại các bài tập trong một giờ luyện tập là khó vàmang tính tương đối còn việc hướng dẫn học sinh giải các loại bài tập

đó như thế nào?

5- Hướng dẫn học sinh giải các loại bài tập:

A- Dạy giải bài tập giải miệng:

a Cách dạy :

Thường xuyên yêu cầu học sinh đứng tại chỗ trả lời hoặc trình bàynhanh vào vở nháp, giáo viên kiểm tra đồng thời nhiều em

Trong việc phát triển tư duy và ngôn ngữ của học sinh cần chútrọng loại bài tập này, trong hầu hết các giờ toán đềuc so thể giải bài tập

miệng

b Ví dụ:

Trong tiết 41: Luyện tập hai trường hợp bằng nhau đặc biệt của tam

giác vuông Tôi chọn bài tập sau làm bài tập giải miệng:

( Cho  ABC cân (AB=AC) , M là trung điểm của BC từ M kẻ MN,

MP vuông góc với AB, AC So sánh hai tam giác BNM và CPM)

Học sinh so sánh  BNM và  CPM là 2 tamgiác vuông có MB=MC (gt)

^

B = C^ (tc tam giác cân )   BNM = CPM ( trường hợp bằng nhau đặc biệt của  vuông).Giáo viên có thể yêu cầu học sinh chứng minhtiếp :  ANM = APM

B- Dạy giải loại bài tập giải chậm:

a, Giáo viên nhất thiết phải dạy học sinh phương pháp tìm lời giải bài toán, bao gồm 4 bước cơ bản.

Bước 1: Tìm hiểu đề toán.

Là yêu cầu đầu tiên rất quan trọng đòi hỏi lòng ham muốn giảitoán, khêu gợi trí tò mò của các em

Trước hết, yêu cầu các em nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện,tránh thói quen đi ngay vào chi tiết các em đọc kĩ đề, phân tích để tìm ra

giả thiết kết luận của đề toán, từ đó vẽ hình ghi giả thiết, kết luận chính

xác, đảm bảo tính tổng quát dễ nhìn thấy quan hệ giữa các tính chất, giúp

học sinh nhìn thấy mối quan hệ giữa các giả thiết hoặc các điều rút ra

C

A

ngay từ giả thiết, đặc biệt lựa chọn ký hiệu để tránh nhầm lẫn (nhất là xét

2 tam giác bằng nhau )

Bước 2 : Xây dựng chương trình giải:

Đây là khâu cơ bản trong giải toán: Phân tích bài toán đã cho thànhtừng bộ phận hoặc những bài toán đơn giản hơn, biến đổi bài đã cho, mòmẫm dự đoán bằng cách xét các trường hợp đặc biệt

Đặc biệt trong giải bài tập hình học, tôi thường sử dụng phươngpháp phân tích đi lên, coi đây là một phương pháp cơ bản trong việc xâydựng chương trình giải bài tập hình

Nội dung phương pháp này là từ điều cần tìm, đi ngược đến điều đãbiết nào đó theo sơ đồ:

X ←…← B ← A

Trong đó X là điều cần tìm; A là điều đã biết nào đó

Bước 3: Thực hiện chương trình giải:

Thực hiện tất cả các bước mà trong bước xây dựng chương trìnhgiải cần phối kết hợp giữa phương pháp phân tích đi lên và phương phápgiải tổng hợp: Đó là phương pháp chứng minh xuất phát từ A, bằng cácphép suy luận hợp logic theo sơ đồ phân tích trên để đi đến kết luận

Bước 4: Nhận định kết quả và khai thác lời giải bài toán:

 Nhằm kiểm tra và nghiên cứu lời giải đã tìm được, do họcsinh hay có thói quen khi đã tìm được lời giải của bài toán thì thoảimái, ít đi sâu kiểm tra lại lời giải vì vậy cần hướng dẫn các em kiểmtra lại các suy luận ( yêu cầu phải trở thành thói quen đối với học sinh,được thực hiện thường xuyên ); nhìn xem đã xét đầy đủ các trườnghợp có thể xảy ra chưa: Yêu cầu này thường áp dụng đối với học sinhkhá, giỏi giúp các em hình thành thói quen nhìn vấn đề ở nhiều khíacạnh một cách toàn diện

 Tìm cách giải khác của bài toán: Nhằm phát huy tínhsáng tạo của học sinh trong việc tìm lời giải gọn , hay của bài toán.

 Tìm cách sử dụng kết quả hay phương pháp giải bài toánnày cho một bài toán khác hoặc đề xuất đề toán mới như:

- Thay đổi phần nào giả thiết hoặc kết luận của bài

- Tìn các bài tập đã biết tương tự cách giải hoặc tương tựhình thức

- Khái quát cách giải loại bài tập đó

- Tổng quát (nếu được)

Yêu cầu này là một đòi hỏi cao đối với các em, có thể coi đây làphương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi

Sau khi giải xong bài tập cần khai thác để học sinh hiểu rõ hơn, sâusắc hơn, có tác dụng phát huy trí lực học sinh bằng cách thay đổi dữ kiện,tổng quát hoá, đưa bài toán vào trong các trường hợp đặc biệt, đưa bàitoán vào thực tế

b, Những chú ý khi dạy giải loại bài tập này:

Do phân môn hình học 7 các em mới làm quen, các em còn nhiềulúng túng trong việc giải bài tập hình như : Không biết vẽ hình hoặc vẽhình thiếu chính xác, vẽ sai hình, đọc và víêt chính tả hình học chưa tốt,

bế tắc không tìm ra lời giải hoặc không biết trình bày bài giải, không khaithác triệt để khả năng xảy ra của bài toán…

Vì vậy khi hướng dẫn học sinh giải loại bài tập này giáo viên cầnđảm bảo tính rõ ràng, chính xác khi đọc đề, cách vẽ hình của bài khôngrơi vào trường hợp đặc biệt để tránh ngộ nhận, hướng dẫn các em phântích bài toán bằng phương pháp phân tích đi lên một cách đúng hướng vàsau đó biết sử dụng phương pháp tổng hợp để trình bày lời giải