Mét lµ: Chóng ta míi chØ chó ý ®Õn kªnh ch÷ cña s¸ch gi¸o khoa, coi ®©y lµ nguån cung cÊp kiÕn thøc LÞch sö duy nhÊt trong d¹y häc mµ kh«ng thÊy r»ng kªnh h×nh kh«ng chØ lµ nguån kiÕn th[r]
Trang 2A Đặt vấn Đề
I lí do chọn đề tài :
Việc đổi mới chơng trình giáo dục phổ thông là chủ trơng lớn và cần thiết của ngành
giáo dục và của cả xã hội Đợc sự chỉ đạo của Đảng – Chính phủ, Bộ GD -ĐT, trớc yêucầu mới của sự nghiệp CNH, HĐH đòi hỏi phải có một lớp ngời mới, trẻ khoẻ không chỉ
có tri thức khoa học, năng động sáng tạo mà còn phải có đức, có sự hiểu biết về pháp luật,
có khả năng thích nghi cao thì sự đổi mới về nội dung chơng trình SGK và đổi mới phơngpháp dạy học trong nhà trờng là một yêu cầu tất yếu
Từ năm học 2001 – 2002 đến nay, ngành giáo dục trong cả nớc đã tiến hành thaySGK bậcTHCS Việc thay đổi chơng trình SGK mới thực sự là một cuộc cách mạng tronggiáo dục Bộ GD - ĐT và các nhà trờng đã giành những điều kiện tốt nhất để phục vụ choviệc dạy và học SGK mới Một phong trào đổi mới phơng pháp dạy và học dấy lên khásôi nổi trong đội ngũ giáo viên các nhà trờng Đổi mới chơng trình SGK mà mấu chốt là
đổi mới phơng pháp giảng dạy đã đợc quán triệt trong phần biên soạn SGK – Phơngpháp làm việc của thầy và trò , đã tạo nên không khí thi đua tìm tòi , định hình phơngpháp dạy và học mới
Bộ môn lịch sử lớp 6 trong SGK mới lần này đợc xây dựng làm hai kênh kiến thức :Kênh hình và kênh chữ Hai kênh kiến thức này hỗ trợ cho nhau nhằm giúp học sinh nắmvững các tri thức lịch sử con đờng phát triển t duy lịch sử ( Từ trực quan sinh động đến tduy trừu tợng rồi trở về thực tiễn ) Đây là môn học đợc thay đổi phơng pháp dạy học rõrệt Vì vậy nội dung SGK mới biên soạn theo hớng dân tộc, hiện đại, tích hợp , nhằmphát huy tính tích cực của học sinh Để đổi mới đợc phơng pháp dạy học, phát huy tínhtích cực của học sinh, cần có những điều kiện nhất định về giáo viên và đồ dùng dạy học (trong đó, kênh hình trong sách giáo khoa đóng một vai trò quan trọng ) Đây không phải
là điều mới mẻ, trớc đây chúng ta cũng đã sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử lớp 6nhng với số lợng kênh hình còn quá ít và cha đợc quan tâm thoả
đáng Tuy nhiên trong chơng trình sách giáo khoa mới hiện nay đang sử dụng số lợng kênhhình cũng chiếm một vị trí không nhỏ trong các bài học lịch sử cụ thể Trong khi đó thờigian giảng dạy 45 phút / một tiết trên lớp của giáo viên là rất hạn chế nên đã dẫn đến hậuquả là : giáo viên không thể hớng dẫn và cung cấp cho học sinh tiếp cận, phân tích, đánhgiá, nhận xét nội dung kiến thức của kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử một cáchhiệu quả nhất
Mặt khác, việc học lịch sử của học sinh phải đợc gắn liền với các hoạt động ngoàigiờ nh tham quan bảo tàng lịch sử, các di tích …để đợc tận mắt nhìn thấy, sờ thấy hiệnvật ở nhiều góc độ khác nhau, Từ đó các em sẽ hiểu đợc và nắm vững sâu hơn kiến thứclịch sử đã học ở trong chơng trình, sách giáo khoa Tuy nhiên, để tổ chức cho các em đitìm hiểu thực tế bên ngoài nhà trờng còn gặp nhiêù hạn chế về điều kiện địa lí, kinh phí
và thời gian Chính điều này cũng đã hạn chế nhiều đến hiệu quả cũng nh niềm say mêcủa học sinh đối với bộ môn lịch sử
Trang 3Xuất phát từ các lý do trên, tôi đã mạnh dạn trình bày đề tài: “ Phơng pháp dạy học sinh tìm hiểu kiến thức lịch sử qua kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 6”
II.Cơ sở của đề tài:
1.Cơ sở lý luận :
Cùng với sự phát triển của xã hội loài ngời, cuộc cách mạng khoa học công nghệ nhmột luồng gió mới thổi vào và làm lay động nhiều lĩnh vực của cuộc sống Hơn bao giờhết con ngời đang đứng trớc những diễn biến to lớn, phức tạp về lịch sử xã hội và khoa học
kỹ thuật Nhiều mối quan hệ mâu thuẫn của thời đại cần đợc giải quyết trong đó có mâuthuẫn yêu cầu của ngành Giáo dục nói chung và ngời thầy chúng ta nói riêng phải giảiquyết ngay, đó là mâu thuẫn giữa quan hệ sức ép của khối lợng tri thức ngày càng tăng và
sự tiếp nhận của con ngời có giới hạn, bởi vì sự nhận thức của con ngời nói chung là tuyệt
đối và không có giới hạn xong sự thu nhận, hiểu biết kiến thức của mỗi con ngời đều hữuhạn và tơng đối
Nhiệm vụ trên đây đã đặt ra cho ngời giáo viên bên cạnh việc bồi dỡng kiến thứcchuyên môn thì phải cải tiến phơng pháp dạy học nâng cao chất lợng giáo dục để đáp ứngyêu cầu của tình hình mới
Nh chúng ta đã biết ,môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dụcthế hệ trẻ Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc,tự hào vớithành tựu dựng nớc và giữ nớc của tổ tiên, xác định nhiệm vụ trong hiện tại có thái độ
đúng đối với sự phát triển hợp quy luật của tơng lai
Nhng những nhận thức quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của khoa học lịch sử vàmôn lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã dẫn tới phơng pháp nghiên cứu họctập không đúng làm giảm sút chất lợng của bộ môn trên nhiều mặt Tình trạng học sinhkhông biết những sự kiện lịch sử cơ bản, phổ thông, nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức làhiện tợng khá phổ biến ở nhiều trờng học nói chung và trờng THCS nói riêng
Vì vậy hội nghị BCHTƯ Đảng lần thứ 2 khoá 8 đã nhấn mạnh :“ Đổi mới mạnh mẽphơng pháp GD - ĐT khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp t duy sángtạo của ngời học Từng bớc áp dụng các phơng pháp tiên tiến và phơng pháp hiện đại vàoquá trình dạy – học đảm bảo điều kiện và thời gian tự học ,tự nghiên cứu cho học sinh
Qua nhiều năm giảng dạy môn lịch sử lớp 6 ở trờng THCS, đặc biệt là từ khi thựchiện thay sách giáo khoa và đổi mới phơng pháp dạy học, tôi nhận thấy đây là một vấn đề
bổ ích về lí luận cũng nh thực tiễn Nó có ý nghĩa rất lớn đối với việc nâng cao chất lợng
bộ môn, bởi vì đối tợng là học sing lớp 6 thì về mặt thể chất cũng nh tinh thần, sự nhậnthức ,năng lực t duy …của các em vẫn còn nhiều han chế so với các em ở khối trên Vì thếngời giáo viên cần phải khơi dậy đúng mức tính tích cực, sự chủ động trong học tập cũng
nh các hoạt động khác không những làm cho các em thu nhận đợc một lợng tri
Trang 4thức tốt nhất cho bản thân mà còn là cơ sở vững chắc để các em bớc vào lớp 7 ,8, 9, đó là các khối lớp mà các em sẽ phải có năng lực t duy và ý thức tự tìm hiểu cao hơn.
Chúng ta đều biết rằng việc dạy học đợc tiến hành trong một quá trình thống nhấtgồm hai khâu có tác dụng tơng hỗ nhau : giảng dạy và học tập Cả việc giảng dạy và họctập đều là một quá trình nhận thức, tuân theo những quy luật nhận thức
Nhận thức trong dạy học đợc thể hiện trong hoạt động của giáo viên và học sinh đốivới việc truyền thụ và tiếp thu một nội dung khoa học đợc quy định trong chơng trình vớinhững phơng pháp dạy học thích hợp, những phơng tiện hình thức cần thiết để đạt đợc kếtquả nhất định đã đề ra
Trong chơng trình đổi mới sách giáo khoa nói chung, trong đó môn lịch sử lớp 6 ở ờng THCS cũng có những thay đổi nhất định Đây là môn học mà các tri thức, kỹ năng của
tr-nó đều gắn chặt với sự kiện và chất liệu của cuộc sống trong quá khứ Đó là những sự kiệnlịch sử về sự hình thành, phát triển và suy vong của mỗi một dân tộc, một quốc gia, mộtkhu vực hay toàn thế giới về mọi mặt đời sống, kinh tế, chính trị, xã hội và văn hoá Mônhọc nhằm giáo dục cho học sinh nắm đợc, hiểu đợc các tri thức lịch sử nói chung và lịch
sử dân tộc Việt Nam nói riêng Từ đó góp phần hình thành những phẩm chất, nhân cáchcủa con ngời Việt Nam trong giai đoạn hiện nay phù hợp với xu thế phát triển tiến bộ củathời đại
Vì vậy, để phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ dạy lịch sử lớp 6 ở trờngTHCS, ngời giáo viên cần tổ chức hớng dẫn học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức qua thực hành, quan sát, tìm hiểu , nhận xét và rút ra kiến thức về lịch sử qua các kênh hình trongsách giáo khoa
2 Cơ sở thực tiễn :
Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trng của bộ môn Lịch sử và yêu cầu đổimới giáo dục, cũng nh thực tiễn dạy học bộ môn, việc biên soạn sách giáo khoa lịch sửtrung học cơ sở có nhiều đổi mới về nội dung và phơng pháp Sách giáo khoa lịch sử hiệnnay đợc biên soạn không chỉ là tài liệu giảng dạy của giáo viên mà còn là tài liệu học tập ởlớp và ở nhà của học sinh theo định hớng mới Đó là, học sinh không phải học thuộc lòngsách giáo khoa mà cần phải tìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trong sách giáo khoa dới
sự tổ chức, hớng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Từ đó, các em tự hình thành cho mình nhữnghiểu biết mới về Lịch sử Do đó, những thông tin trong sách giáo khoa một mặt đ ợc trìnhbày dới dạng nêu vấn đề để học sinh suy nghĩ Mặt khác, kèm theo những thông tin lànhững câu hỏi, bài tập yêu cầu học sinh thực hiện các hoạt động học tập khác nhau, trong
đó đặc biệt là “ sự giảm tải 25% số kênh chữ, tăng đáng kể số lợng kênh hình Kênh hìnhtrong sách giáo khoa không chỉ minh họa, làm cơ sở cho việc tạo biểu tợng Lịch sử mà
còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh” ( theo Hớng dẫn sử dụng kênh hình
trong sách giáo khoa Trung học cơ sở ) Bên cạnh đó, một số bài viết trong sách giáo khoa
còn có nhiều nội dung để ngỏ, cha viết hết, yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh
ảnh, sơ đồ, bản đồ, sẽ tìm tòi, khám phá những kiến thức cần thiết liên quan đến nội dungbài học mà tác giả sách giáo khoa muốn truyền tải đến học sinh
Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6 gồm nhiều loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ,tranh ảnh lịch sử Mỗi loại có một phơng pháp lịch sử riêng Song tựu chung lại có thể sửdụng trong trình bày kiến thức mới, cũng cố kiến thức đã học, ra bài tập về nhà và trongkiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Riêng đối với hình ảnh, tranh ảnh lịch sử
có hai dạng dùng để minh họa cho kênh chữ hoặc với t cách là nguồn cung cấp thông tin,kiến thức cho ngời học
Trang 5Với việc đổi mới nội dung, chơng trình và phơng pháp biên soạn sách giáo khoa lịch
sử nh vậy, đòi hỏi giáo viên và học sinh phải đổi mới phơng pháp dạy học Trong đó, giáoviên với t cách là ngời tổ chức, hớng dẫn, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinhtrong quá trình học tập, cần nắm đợc những điểm mới của sách giáo khoa nói chung, hệthống kênh hình – một nguồn kiến thức quan trọng trong sách giáo khoa nói riêng Dothời gian có hạn, nên chuyên đề này chỉ đa ra những định hớng chung về phơng pháp sửdụng một số tranh ảnh ở một số bài Nếu có điều kiện tôi xin đợc trình bày tiếp Tôi hyvọng đề tài này sẽ giúp ít đợc phần nào cho giáo viên giảng dạy môn lịch sử ở trờng trunghọc cơ sở, phần nào giảm bớt khó khăn khi hớng dẫn học sinh tìm hiểu kiến thức lịch sửqua hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa
III Mục đích nghiên cứu :
Chơng trình lịch sử lớp 6 mở đầu cho việc dạy và học bộ môn lịch sử THCS Họcsinh tiểu học mới vào lớp 6 vừa non yếu về khả năng tiếp thu những kiến thức khoa học,vừa cha quen với việc học tập ở cấp THCS, do vậy chắc chắn các em sẽ gặp nhiều khókhăn trong nhận thức Yêu cầu đổi mới phơng pháp, nâng cao tính chủ động của họcsinh trong quá trình học tập càng phức tạp thêm những khó khăn trên… Từ xuất phát điểmnói trên, mục đích chung của đề tài này này là :
2/ Về t tởng, tình cảm.
Giáo dục cho học sinh lòng yêu nớc, ý thức xây dựng và bảo vệ quê hơng, đất nớc,niềm tự hào về các thành tựu văn hoá, văn minh mà tổ tiên chúng tavà loài ngời đã đạt đ-
ợc ở thời cổ đại, từ đó giáo dục lòng biết ơn và quý trọng tổ tiên, những anh hùng dân tộc
đã cống hiến cả đời mình cho đất nớc
3/ Về kĩ năng.
Rèn luyện cho học sinh tinh thần học tập chủ động, tích cực, ý thức về tính chínhxác khoa học trong nhận thức, trong t duy, đồng thời giúp học sinh biết sử dụng sách giáokhoa, quan sát hiện vật, hình ảnh để tự mình rút ra những nhận xét cần thiết, biết so sánhsuy nghĩ độc lập để trao đổi ý kiến với ngời khác
IV.Đối tợng và phạm vi nghiiên cứu :
- Đối tợng nghiên cứu : Học sinh lớp 6 trờng THCS Cẩm Điền
- Phạm vi nghiên cứu : Kênh hình trong sách giáo khoa môn Lịch sử lớp 6 trong ờng THCS
tr-V Điều kiện áp dụng:
Trang 61- Học sinh:
- áp dụng đề tài này rất cần một đối tợng học sinh chăm ngoan, say mê học tập
Trang 8- Học sinh có ý thức tự giác, coi việc tìm hiểu kiến thức từ các kênh hình trong sáchgiáo khoa lịch sử là công việc quan trọng, cần phải thực hiện khi học lịch sử.
- Biết vận dụng một cách sáng tạo khi học lịch sử dới sự hớng dẫn của thầy cô để tìm hiểukiến thức từ các kênh hình trong sách giáo khoa
Trang 9B GiảI Quyết vấn đề
I Phơng pháp giảng dạy kiến thức lịch sử qua kênh hình
trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6.
1/ Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6 là gì ?
Kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6 bao gồm các loại: bản đồ, sơ đồ, hình vẽ, tranh ảnh lịch sử đợc các nhà biên soạn đa vào nhằm cung cấp thông tin, kiến thức, đợc in
kèm theo câu hỏi để học sinh tự “làm việc” với sách giáo khoa dới sự hớng dẫn của giáo
viên
2/ Hiệu quả của việc giảng dạy kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6.
- Tạo điều kiện để thực hiện đổi mới phơng pháp dạy học , loại trừ khuynh hớng dạychay làm cho các giờ học khô khan , mang tính chất lý thuyết , áp đặt đối với học sinh
- Làm tăng tính hấp dẫn đối với nội dung học tập , gây hứng thú học tập ở học sinh
- Làm cho việc học trở nên dễ dàng hơn , thuận lợi hơn Các kênh hình là nguồn cung cấpcác chất liệu để học sinh khai thác nội dung học tập một cách tích cực , tự giác Trong dạyhọc đổi mới , học sinh hoạt động dới sự hớng dẫn của giáo viên , nếu không có kênh hìnhtrong dạy học lịch sử thì việc tổ chức các hoạt động của học sinh sẽ gặp rất nhiều khókhăn , do đó kết quả học tập không đạt yêu cầu mong muốn
II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.
1 Thực trạng
Để đáp ứng yêu cầu về nhận thức lý luận nắm vững nội dung khoa học các loại tàiliệu trực quan, phơng pháp sử dụng kênh hình trong dạy học lịch sử, cần thiết phải có mộtchuyên khảo ngắn gọn, có chất lợng – vừa nâng trình độ về lịch sử và nghiệp vụ cho giáoviên mà lại thiết thực, cụ thể Đã có một số bài viết, một số tài liệu cung cấp cho giáo viên
và học sinh những hiểu biết cần thiết nh vậy, song còn ít và cha đủ, cha có hệ thống
Đã có nhiều cách giải đáp khác nhau trong việc sử dụng các kênh hình của sách giáo khoa
trong dạy học Lịch sử ở trờng trung học cơ sở nhằm nâng cao hiệu hiệu quả giờ học Hầu hết chúng ta đều thống nhất rằng; chỉ có thể sử dụng sách giáo khoa khi cả giáo viên và
học sinh hiểu sâu sắc bài viết (kênh chữ) cũng nh tranh, ảnh, biểu đồ, sơ đồ của sách giáokhoa Tuy nhiên, việc khai thác nội dung kênh hình trong sách giáo khoa là
biện pháp quan trọng để nâng cao chất lợng dạy học lại cha đợc quan tâm một cách đầy
đủ Trong giờ dạy Lịch sử THCS vẫn còn có giáo viên coi việc sử dụng kênh hình là nhằmminh họa cho giờ dạy thêm sinh động, hoặc nếu có sử dụng khai thác thì phơng pháp vànội dung khai thác cha phù hợp Vì vậy việc khai thác kiến thức trong kênh hình cha đợcchú trọng phát huy Qua các lần dự giờ tại một số trờng tôi thấy nguyên nhân của tìnhtrạng đó có nhiều, song chủ yếu là:
Một là: Chúng ta mới chỉ chú ý đến kênh chữ của sách giáo khoa, coi đây là nguồn cung
cấp kiến thức Lịch sử duy nhất trong dạy học mà không thấy rằng kênh hình không chỉ lànguồn kiến thức quan trọng, cung cấp một lợng thông tin đáng kể, mà còn là phơng tiệntrực quan có giá trị giúp bài học Lịch sử trở nên sinh động hơn, hấp dẫn hơn, gây hứng thúhọc tập hơn cho học sinh
Trang 10Hai là: Không ít giáo viên cha hiểu rõ xuất xứ, nội dung ý nghĩa của kênh hình
trong sách giáo khoa Trong khi đó lần đổi mới sách giáo khoa lần này số lợng kênh hình
đã đợc tăng lên đáng kể so với trớc Riêng tranh ảnh đã có 57 tranh ảnh, sơ đồ, lợc đồ
Ba là: Có những giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung kênh hình nhng lại
ngại sử dụng, sợ mất thời gian, hoặc sử dụng mang tính hình thức, minh họa cho bài giảng
2 Kết quả thực trạng trên.
Từ việc nhận thức và xác định về vị trí, ý nghĩa của việc giảnh dạy kênh hình trongdạy học lịch sử cha đúng đã dẫn đến tình trạng tranh ảnh, bản đồ… nhiều nhng có nhiềugiáo viên khi giảng dạy thì các kênh hình vẫn còn nằm im lìm trong sách giáo khoa, hoặcnếu các kênh hình có đợc sử dụng thì đó là các tiết thao giảng có ngời dự giờ, khi sử dụngthì còn mang tính chất minh họa Vì thế trong giờ giảng, giáo viên không khai thác hết nộidung kiến thức lịch sử mà bức tranh, ảnh chứa đựng, trong khi đó kênh chữ không đề cập
đến Từ đó dẫn đến không tạo đợc biểu tợng cho học sinh, không cụ thể hóa các sự kiện,không khắc phục đợc tình trạng “hiện đại hóa” lịch sử của học sinh Học sinh học xongmột sự kiện lịch sử chỉ là thuộc lòng kiểu “ học gạo”, không hiểu bản chất sâu sắc sự kiệnlịch sử, không nắm vững các quy luật của sự phát triển xã hội Kết quả của những giờ họctrên dẫn đến không giúp học sinh nhớ kỹ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch
sử, đồng thời không hình thành đợc khái niệm lịch sử, không giúp các em phát triển khảnăng quan sát, trí tởng tợng, t duy về ngôn ngữ của học sinh Những giờ học nh vậy cũng
là một trong những nguyên nhân dẫn đến học sinh không thích học lịch sử, chất lợng điểmthi môn lịch sử những năm gần đây thấp
Qua điều tra một số học sinh ở một số trờng ban cùng đóng trên địa bàn huyện CẩmGiàng, khi tôi hỏi các em hãy mô tả hay em hiểu biết gì về các bức tranh, ảnh ở những bàicác em đã học thì hầu hết nhận đợc câu trả lời đó là: Các em đọc lại phần ghi chú ở dớibức tranh chứ cha nêu đợc nội dung bức tranh phản ánh nội dung gì về Lịch
sử Qua đó thấy rằng đã đến lúc chúng ta cần phải nghiêm túc xem xét lại việc xác định vị
trí, ý kiến, phơng pháp giảng dạy học sinh tìm hiểu tri thức lịch sử qua kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 6 ở trờng THCS hiện nay.
Từ thực trạng trên, để công việc giảng dạy học sinh tìm hiểu tri thức lịch sử qua kênh
hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 6 ở trờng THCS hiện nay đạt hiệu quả tốt hơn, tôi mạnh dạn cải tiến nội dung đa ra đề tài về : Ph“ ơng pháp dạy học sinh tìm hiểu kiến thức lịch sử qua kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 6’’.
III Các giải pháp thực hiện.
Trớc hết, giáo viên phải xác định vị trí, ý nghĩa của đồ dùng trực quan nói chung vàkênh hình có trong sách giáo khoa nói riêng trong dạy học lịch sử Bởi vì nguyên tắc trựcquan là một trong những nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học, nhằm tạo cho học sinhnhững biểu tợng và hình thành khái niệm Giảng dạy qua kênh hình là góp phần quantrọng tạo biểu tợng cho học sinh, là chỗ dựa để học sinh hiểu biết sâu sắc bản chất củasách giáo khoa lịch sử, là phơng tiện có hiệu lực để hình thành khái niệm lịch sử
Giáo viên phải phân loại đợc các nhóm kênh hình trong sách giáo khoa Đâu là
Trang 11kênh hình hiện vật tạo biểu tợng, tranh ảnh minh hoạ, bản đồ, biểu đồ, sơ đồ…trực quanquy ớc Bởi có phân loại đợc các nhóm kênh hình trực quan này thì giáo viên mới lựa chọn
đợc các phơng pháp phù hợp để khai thác mới linh hoạt và sáng tạo Đồng thời để khaithác tốt, giáo viên phải xác định rõ nội dung lịch sử đợc phản ánh qua kênh hình trực quan.Phải dự kiến và xác định giảng dậy chúng nh thế nào trong từng bài cụ thể
Giáo viên phải tổ chức, hớng dẫn, phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh trong quátrình quan sát, tìm hiểu nội dung lịch sử đợc phản ánh qua tranh, ảnh lịch sử Muốn vậytrong kế hoạch bài giảng của giáo viên phải có sự chuẩn bị chu đáo các thao tác, hệ thốngcâu hỏi để nhằm phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo của học sinh Làm sao để họcsinh hiểu đợc các kênh hình trong sách giáo khoa có tác dụng n nâng cao chất lợng dạy vàhọc lịch sử, gây hứng thú học tập cho học sinh Nó là chiếc “cầu nối” giữa quá khứ vớihiện tại
IV Các biện pháp để tổ chức thực hiện
1 Các nguyên tắc khi sử dụng.
Các kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6 có nhiều loại: , tranh ảnh lịch sử,bản đồ, sơ đồ, lợc đồ …, mỗi loại có một phơng pháp sử dụng riêng Song tựu chung lại cóthể sử dụng trong trình bày kiến thức mới, cũng cố kiến thức đã học, ra bài tập về nhà vàtrong kiểm tra Riêng đối với hình vẽ, tranh ảnh lịch sử lại có hai dạng: dùng để minh họacho kênh chữ hoặc với t cách là nguồn cung cấp thông tin, kiến thức cho ngời học
Khi sử dụng những kênh hình đợc trình bày với t cách để minh họa cho kênh chữthì việc sử dụng chúng chỉ dừng lại ở việc nhằm minh họa làm cho nội dung bài giảng sinh
động, phong phú, hấp dẫn hơn Giáo viên không sử dụng chúng trong cũng cố bài haytrong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Khi sử dụng những kênh hình loạinày, giáo viên không đặt vấn đề bằng các câu hỏi gợi mở để học sinh giải quyết vấn đề Giáo viên cũng không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình về nội dung của kênh hình
sử Qua đó thấy rằng đã đến lúc chúng ta cần phải nghiêm túc xem xét lại việc xác địnhnhân vật lịch sử, thể hiện trong kênh hình Tuy nhiên, đây là một việc làm này rất khókhăn đối với học sinh vùng nông thôn, miền núi Do vậy khi giao nhiệm vụ cho học sinh,giáo viên phải tùy vào từng điều kiện, hoàn cảnh học tập của học sinh để vận dụng chophù hợp
Trong giờ giảng bài mới, vì điều kiện thời gian không cho phép nên giáo viên chỉtập chung giới thiệu, thuyết minh một số hình ảnh, tranh ảnh, tranh vẽ, còn những hình
ảnh khác, giáo viên chỉ nên dừng lại ở việc giới thiệu cho học sinh quan sát sơ l ợc vài nétchính để học sinh nắm đợc biểu tợng ban đầu về chúng mà thôi Tránh tình trạng ôm đồm,
hình vẽ nào, tranh ảnh nào cũng giới thiệu mô tả thì không đủ thời gian Ví dụ: Bài 6: Văn hoá cổ đại (trang 17,18,19,20) Đây là bài có tới 7 kênh hình minh hoạ Nếu nh kênh
hình nào giáo viên cũng khai thác kỹ sẽ không đủ thời gian Đây chỉ là một bài trong số rấtnhiều bài tơng tự nh vậy
Kênh hình trong sách giáo khoa giúp học sinh phát hiện ra kiến thức mới Vì thế,nội dung thuyết minh kênh hình phải phong phú, sinh động, kết hợp với lời nói truyền cảm
sẽ có sức thuyết phục cao đối với học sinh, tạo nên ở các em cảm xúc thực sự, nội dung bàigiảng vì thế cũng sinh động, hấp dẫn hơn, học sinh sẽ trở nên yêu thích học tập môn lịch
sử hơn
Trang 12Thông thờng, kênh hình nói chung và hình vẽ, tranh ảnh nói riêng đợc trình bày với
t cách là nguồn cung cấp thông tin, kiến thức đợc in kèm theo câu hỏi để học sinh tự “làmviệc” với sách giáo khoa dới sự hớng dẫn của giáo viên, nhằm rút ra những kiến thức Lịch
sử nhất định Để sử dụng tốt trớc hết giáo viên phải xác định rõ đợc nội dung Lịch sử đợcphản ánh qua tranh ảnh Tiếp theo giáo viên phải dự kiến và xác định phơng pháp sẽ sửdụng chúng trong từng bài cụ thể Phơng pháp sử dụng trong dạy học loại kênh hình này làgiáo viên hớng dẫn học sinh quan sát Đầu tiên là quan sát tổng thể rồi mới quan sát chitiết kết hợp với miêu tả, phân tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mở của giáoviên để học sinh rút ra đợc những kết luận Khi tìm hiểu nội dung kênh hình qua các câuhỏi gợi mở giáo viên có thể tổ chức cho các em làm việc cá nhân hoặc theo nhóm hoặc
toàn lớp
2 Chức năng của các kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử lớp 6
- Các kênh hình tuy có khác nhau nhng chức năng của chúng là tích hợp và cơ
động Mỗi kênh hình trong dạy học đều có thể thực hiện 3 chức năng sau :
(1) Thông báo hay trình bày thông tin
(2) Minh học , giải thích , mô tả trực quan
(3) Tổ chức và tiến hành các hoạt động
Ví dụ : Tranh ảnh, bảng biểu số liệu trớc hết là để thông báo thông tin, sau đó là để minhhọa, giải thích Học sinh đọc thông tin, xử lý thông tin, hành động và suy nghĩ trên cáckênh hình này và trao đổi với nhau, với giáo viên (đối với các phơng tiện nghe nhìn, cácphơng tiện kỹ thuật khác thì chúng ta càng thấy 3 chức năng trên đợc thực hiện đầy đủ vàlinh hoạt hơn.)
- Việc khai thác các chức năng của đồ dùng dạy học đợc giáo viên thực hiện ởnhững mức độ khác nhau
Ví dụ : Tranh , ảnh, bảng biểu tác động đến học sinh, gây đợc phản ứng của các em
và những thắc mắc, câu hỏi của các em đặt ra cho giáo viên và các bạn Giáo viên tiếpnhận, xử lý các câu hỏi của học sinh , nh vậy đã tác động lần nữa đến suy nghĩ và hành
động của các em khiến các em nảy ra những ý tởng về những điều đã trình bày, tiến hànhtrao đổi ý kiến với nhau, với thầy
- Kênh hình trong dạy học lịch sử lớp 6 đợc sử dụng nh vậy trở thành phơng tiện đachiều hay gọi là đa phơng tiện, lúc đó hiệu quả sử dụng kênh hình trong dạy học đợc xem
là tối u
3 Cách khai thác, tiếp cận lịch sử qua kênh hình.
Trớc hết giáo viên phải xác định nguồn gốc và thời điểm xuất hiện tài liệu Có nghĩa
là nội dung xuất xứ của bức ảnh, bức ảnh phản ánh toàn diện hay một mặt, một khía cạnhnào đó của lịch sử Nội dung của tranh ảnh phản ánh sự kiện, hiện tợng, tiến trình lịch sửnào, ở khía cạnh nào, trung thành đến đâu Tranh hay ảnh gốc bao giờ cũng là loại tài liệu
có giá trị bậc nhất
Sau khi xác định nguồn gốc, thời điểm nh trên, ta có thể gợi ý cho học sinh nội dung
và cách thể hiện những nội dung đó của tác giả trên tranh ảnh
- Những nhân vật chính trong tranh ảnh họ là ai? Họ đại diện cho ai?
- Tiếp theo nhằm giáo dục học sinh đi sâu vào nội dung tranh ảnh
Trang 13Đối với lợc đồ, bớc đầu giáo viên cần hớng dẫn học sinh quan sát bao quát rồi giớithiệu hệ thống kí hiệu trong bảng chú thích Sau đó kết hợp lợc đồ với nội dung sách giáokhoa để thảo luận câu hỏi và miêu tả hoặc tờng thuật
Đối với các công cụ lao động, đồ trang sức, di tích lịc sử, giáo viên cần hớng dẫn họcsinh quan sát từ bao quát đến cụ thể các khía cạnh của hình ảnh của sự vật
- Thời gian phát hiện ?
5 Các bớc làm việc với kênh hình trong sách giáo khoa.
Bớc 1 Cho học sinh quan sát kênh hình đó để học sinh xác định một cách khái quát
nội dung cần khai thác
Bớc 2 Giáo viên nêu câu hỏi gợi mở, nêu vấn đề, tổ chức cho học sinh tìm hiểu nội
dung của kênh hình
Bớc 3 Học sinh trình bày những kết quả tìm hiểu của mình về tranh ảnh, học sinh
khác bổ sung hoàn thiện
Bớc 4 Giáo viên nhận xét, bổ sung, học sinh trả lời và hoàn thiện nội dung khai thác
tranh ảnh cung cấp cho học sinh về kiến thức Lịch sử
6 Phơng pháp khai thác một số kênh hình ở một số bài học cụ thể:
Hoạt động 1 : Giáo viên hớng dẫn học sinh quan sát bức ảnh từ trái sang phải, từ
trên xuống dới giới thiệu khái quát nội dung
Đây là bức ảnh chụp khung cảnh của một lớp học ở trờng làng xa, Nhìn vào bức
ảnh, ta thấy lớp học đợc tổ chức ở ngoài trời, ngay trớc sân nhà, không có phòng học riêngcũng nh không có bảng đen, phấn trắng…Lớp học có khoảng 7 – 8 học sinh ; sách vở đợc
đặt ngay dới trớc mặt Tất cả học sinh đều mặc quần trắng và áo the dài và đặc biệt không
có học sinh nữ Tất cả ngồi xếp bằng, t thế ngay ngắn, tay khoanh trớc ngực chăm chú
Trang 14nhìn vào thầy giáo ; một học sinh đứng cạnh bàn, mặt quay vào thầy giáo, có lẽ đang trảlời câu hỏi của thầy.
Hoạt động 2 : Giáo viên đạt câu hỏi gợi mở để học sinh thảo luận :
+ Quan sát bức ảnh, em thấy lớp học thời xa khác với lớp học ở trờng em bây giờ
đạo, một truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam
Bài 4 : Các quốc gia cổ đại Phơng Đông
Mục 1 : Các quốc gia cổ đại Phơng Đông đã đợc hình thành ở đâu và từ bao giờ
?
Hình 8 : Tranh khắc trên tờng một lăng mộ ở Ai Cập thế kỉ XIV TCN
- Phơng pháp giảng dạy hình 8:
Hoạt động 1 Giáo viên hớng dẫn học sinh quan sát hình 8 trong sách giáo khoa
Hoạt động 2 : Giáo viên tiến hành miêu tả và kết hợp phân tích khái quát nội dung
bức tranh.:
- Cảnh ngời ta dùng cày gỗ do cừu kéo để làm đất, ngời tra hạt đi sau tra vào các lỗ dochân cừu tạo nên… ợc miêu tả khá rõ ở góc phần t bên tráI, phía trên của bức tranhđ
- Cảnh thu hoạch : c dân dùng liềm cắt lúa cho vào sọt do hai ngời khiêng, đem về nhà
đập, xảy hạt lép, phơI khô, cất giữ để ăn dần
Trang 15Hoạt động 3 : Giáo viên có thể hỏi học sinh một số câu hỏi :
- Những hình ảnh khắc trên lăng mộ phản ánh điều gì ?
- Tại sao kinh tế nông nghiệp trồng lúa nớc lại phát triển ở các quốc gia cổ đại Phơng
Đông ?
- Những thuận lợi và khó khăn của con ngời khi sinh sống ở lu vực các con sông ?
Hoạt động 4 : Sauk hi học sinh trả lời, giáo viên kết luận : ở thế kỉ XIV TCN, kĩ thuật
làm ruộng của ngời Ai Cập đã đạt đến trình độ cao Vì vậy năng suất lao động tăng lên và
đại bộ phận c dân đã tham gia hoạt động sản xuất nông nghiệp Đó là nền kinh tế chủ đạocủa c dân Ai Cập cổ đại nói riêng và c dân Phơng Đông nói chung
Mục 2 : Xã hội cổ đại Phơng Đông bao gồm những tầng lớp nào ?
Hình 9 : Bia đá khắc luật Ham-mô-ra-bi ( Lỡng Hà )
- Phơng pháp giảng dạy hình 9
Hoạt động 1: Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát hình ảnh bai đá khắc luật
Ham-mu-ra-bi trong sách giáo khoa Sau đó giới thiệu vài nét về nội dung bộ luật này
Hoạt động 2 : Giáo viên yêu cầu một học sinh đọc đoạn chữ in nhỏ in nghiêng
trong sách giáo khoa và nêu câu hỏi :
- Qua hai điều luật trên, theo em ngời cày thuê ruộng phảI làm việc nh thế nào ?
- Những u điểm của bộ luật này là gì ?