Sa mạc hóa Châu Phi

Liên Hợp Quốc đã từng cảnh báo, quá trình sa mạc hóa là điển hình cho một trong số những "thách thức môi trường lớn nhất trong thời đại của chúng ta”.

MỤC LỤC

Mở đầu 2

CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ SA MẠC HÓA 4

1.1 Khái niệm sa mạc hóa 4

1.2 Giới thiệu khái quát về châu Phi 5

1.3 Tình hình sa mạc hóa ở châu Phi 7

CHƯƠNG 2: NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN SA MẠC HÓA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN ĐỜI SỐNG NHÂN DÂN 13

2.1 Nguyên nhân dẫn đến tình trạng sa mạc hóa 13

2.1.1 Nguyên nhân khách quan 13

2.2.2 Nguyên nhân chủ quan 14

2.2 Tác động của sa mạc hoá 16

2.3 Một số giải pháp 18

KẾT LUẬN 22

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

MỞ ĐẦU

Liên Hợp Quốc đã từng cảnh báo, quá trình sa mạc hóa là điển hình cho mộttrong số những "thách thức môi trường lớn nhất trong thời đại của chúng ta” Theothống kê của LHQ, trên thế giới hiện có khoảng 30% diện tích đất đai bị khô hạn.Khoảng 2 tỷ người sống phụ thuộc hệ sinh thái ở các khu vực này, trong đó 90%nằm ở các nước đang phát triển Hơn 40 năm qua, gần 1/3 đất trồng trọt trên thếgiới bị thoái hóa, không thể sử dụng Thế giới đã mất khoảng 20.000-50.000 km2đất do tình trạng sa mạc hóa Hơn một tỷ người nghèo và những người đang sống ởcác vùng đất khô hạn trên Trái đất đang là thách thức cản trở việc thực hiện cácMục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ.

Hiện nay, khoảng 30 phần trăm diện tích bề mặt trái đất là hoang mạc hoặcđang diễn ra quá trình hoang mạc Vì thế, việc phòng ngừa và ngăn chặn hoangmạc hóa là vấn đề bức thiết của toàn nhân loại, gắn liền với phát triển bền vữngkinh tế-xã hội, bảo vệ môi trường và xóa đói giảm nghèo ở nhiều quốc gia Đặcbiệt nghiêm trọng trong số đó là ở Châu Phi Là một châu lục nằm trên đường xíchđạo cắt ngang, phần lớn diện tích là các sa mạc, đất đai khô cằn, châu Phi đangphải hứng chịu những hậu quả nặng nề do sa mạc hóa gây ra Nhận thức được vấn

đề sa mạc hóa không chỉ là thách thức lớn về môi trường mà còn là một trongnhững trở ngại chính trong việc đảm bảo các nhu cầu tối thiểu của con người, cácquốc gia trên lãnh thổ châu Phi đang cùng bắt tay hành động để ngăn chặn sa mạchóa Tổ chức Nông-Lương Liên hợp quốc (FAO) cho biết, mỗi năm châu Phi mấtkhoảng 2 triệu ha rừng Đất bạc màu là nguyên nhân gây ra khủng hoảng lươngthực tại dải Sahel, khu vực ranh giới nằm giữa sa mạc Sahara ở phía bắc với vùngđất màu mỡ hơn ở phía nam Nếu tình hình khô hạn tiếp diễn như hiện nay, LiênHợp Quốc dự báo sẽ có khoảng 2/3 diện tích đất canh tác ở châu Phi sẽ bị cát ở samạc Sahara xâm chiếm vào năm 2050

Như vậy có thể thấy sa mạc đã dẫn đến chất lượng cuộc sống, môi trườngsống của con người ngày càng xấu đi đặc biệt là ở châu Phi-châu lục rộng thứ 2 thếgiới (sau châu Á) Trong bài tiểu luận này tác giả sẽ đi sâu vào tìm hiểu tình trạng

sa mạc hóa ở châu Phi và phân tích lý giải sa mạc hóa là gì? Nguyên nhân nào dẫnđến sa mạc hóa? Cần có biện pháp gì để giảm tải sa mạc hóa?

CHƯƠNG 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ SA MẠC HÓA 1.1 Khái niệm sa mạc hóa

Sa mạc hóa là một thuật ngữ đã được sử dụng từ khoảng năm 1949 khiAubreville, một nhà thực vật học và sinh thái học uyên bác, xuất bản một cuốnsách về "khí hậu, sa mạc hóa" (Aubreville, 1949) Aubreville cho rằng “sa mạc hoá

là sự thay đổi đất sản xuất thành một sa mạc do hoạt động khai thác, quản lý và sửdụng không hợp lý của con người gây ra xói mòn đất Các nguyên nhân gây pháhủy đất như: chặt phá cây, sử dụng đất đai bừa bãi, trồng trọt không có quy hoạch,ngoài ra còn do nguyên nhân xói mòn do nước và gió” Aubreville đã khá rõ ràngtrong kết luận của ông rằng sa mạc hoá ở châu Phi là do hoạt động của con người,

và rằng không có thay đổi đáng kể khí hậu trong quá khứ 1000 năm 2 trở lại đây.Hầu hết các hoạt động phá hoại đó đã xảy ra trong thời gian lịch sử gần đây do cáchoạt động nông nghiệp Mặc dù thực tế rằng một hội nghị thế giới đã được tổ chức

về đề tài này, song không có định nghĩa được chấp nhận chung của sa mạc hoá.Đối với hầu hết mọi người, từ đó có thể gợi lên một hình ảnh của một cảnh quancằn cỗi tương tự như Sahara

Theo như định nghĩa của UNEP1 (1993): “Sa mạc hóa là thoái hóa đất ở các

vùng khô hạn, bán khô hạn và vùng ẩm ướt khô hạn xảy ra do tác động có hại của

1.2 Giới thiệu khái quát về châu Phi

Châu Phi là phần lớn nhất trong số 3 phần nổi trên mặt nước ở phía nam của

bề mặt Trái Đất Nó bao gồm khu vực bao quanh một diện tích khoảng 30.221.532km² (11.668.599 mi²) tính cả các đảo Đại bộ phận diện tích nằm giữa chí tuyếnBắc và chí tuyến Nam nên có khí hậu nóng quanh năm Bị ngăn cách khỏi châu Âubởi Địa Trung Hải, nó nối liền với châu Á về phía tận cùng đông bắc bằng eo đấtSuez (bị cắt ngang bởi kênh đào Suez) có bề rộng 130 km (80 dặm)

Bản đồ của châu Phi

Về mặt địa lý thì bán đảo Sinai của Ai Cập nằm về phía đông kênh đào Suez(thông thường cũng được coi như là thuộc châu Phi) Từ điểm xa nhất về phía bắc

là Ras ben Sakka ở Tunisia, nằm về phía tây mũi Blanc, ở vĩ độ 37°21' bắc, tớiđiểm xa nhất về phía nam là mũi Agulhas ở Nam Phi, 34°51′15″ nam, có khoảngcách khoảng 8.000 km (5.000 dặm); từ Cabo Verde, 17°33′22″ tây, tức điểm xanhất về phía tây tới Ras Hafun ở Somalia, 51°27′52″ đông, có khoảng cách xấp xỉ7.400 km (4.600 dặm) Độ dài của bờ biển là 26.000 km (16.100 dặm) Sự thiếu

vắng các chỗ lõm sâu dọc theo bờ biển được so sánh thể hiện theo thực tế bằng tầm

cỡ châu Âu, nơi có diện tích chỉ 9.700.000 km² (3.760.000 dặm vuông) nhưng lại

có đường bờ biển tới 32.000 km (19.800 dặm) Các đường cấu trúc chính của châulục này được thể hiện theo cả hai hướng tây-đông (ít nhất là ở phần bán cầu bắc)của những phần nằm về phía bắc nhiều hơn và hướng bắc-nam ở các bán đảo miềnnam châu Phi vì thế có thể coi là tổ hợp của hai phần vuông góc với nhau, phầnphía bắc chạy theo hướng từ đông sang tây, phần phía nam chạy theo hướng bắc-nam

Địa hình châu Phi khá đơn giản Có thể coi toàn bộ lục địa là một khối caonguyên khổng lồ, cao trung bình 750m; trên đó chủ yếu là các sơn nguyên xen cácbồn địa thấp Phần đông của lục địa được nâng lên mạnh, nền đá bị nứt vỡ và đổsụp, tạo thành nhiều thung lũng sâu, nhiều hồ hẹp và dài châu Phi có rất ít núi cao

và đồng bằng thấp

Theo như công ước Chống sa mạc hóa của Liên hợp quốc (UNCCD) năm

1992 đã cảnh báo nguy cơ thoái hóa đất gây ra sa mạc hóa sẽ khiến nền kinh tế thếgiới thiệt hại 23.000 tỷ USD vào năm 2050 nếu như tình trạng lạm dụng đất vẫntiếp diễn như hiện nay Thiệt hại này sẽ giảm mạnh nếu cộng đồng thế giới ngaylập tức có biện pháp khẩn cấp để chặn đứng khuynh hướng suy thoái của đất trồng.Đồng thời, các chuyên gia cũng cảnh báo, khoảng 1,5 tỷ người, chủ yếu ở nhữngnước nghèo nhất sẽ là nạn nhân của hiện tượng đất nông nghiệp bị thoái hóa vàđiều này sẽ làm nghiêm trọng hơn nữa tình trạng nghèo đói, đặc biệt là ở Sahel(khu vực ranh giới nằm giữa sa mạc Sarara ở phía Bắc và khu vực màu mỡ ở phíaNam của châu Phi) và Nam Á - những nơi sa mạc hóa đang có những tác độngnặng nề nhất

Sa mạc hóa có lẽ là một trong những thay đổi lớn nhất cuộc sống và sinhquyển trong lịch sử đương đại, đặc biệt là ảnh hưởng đến vành đai Sahel Sahel (từtiếng Ả Rập: لحاس, sahil nghĩa là bờ, ranh giới của sa mạc Sahara) là tên gọi khuvực ranh giới ở châu Phi nằm giữa Sahara ở phía bắc và khu vực màu mỡ hơn ởphía nam là sudan (không nhầm với quốc gia cùng tên gọi) Sahel chủ yếu là xavan

và kéo dài khoảng 6.000 km (3.729 dặm) từ ven Đại Tây Dương ở phía tây tới khuvực sừng châu Phi ở phía đông, với bề rộng từ khoảng 150 km ở phía đông (venHồng Hải) cho tới khoảng 800 km (ở phía tây, ven Dakar) cảnh quan thay đổi dần

từ các đồng cỏ bán khô cằn tới dạng xavan bụi gai

Bản đồ của dải Sahel tại châu Phi 1.3 Tình hình sa mạc hóa ở Châu Phi

Theo số liệu của Liên hiệp quốc, 66% lục địa châu Phi được xác định là samạc hay đât đai khô căn, trong đó có tới 46% diện tích có nguy cơ bị biên thành sa

mạc, 3/4 đất trồng trọt ở châu Phi đã và đang có hiện tượng thoái hoá; hầu hết cácnước trong khu vực phải hứng chịu lũ lụt hàng năm

Bảng 1.1 Ước tính của tất cả các vùng đất bị suy thoái (triệu km2) ở các khu

vực khô ( Nguồn: Dregne và Chou, 1994).

Lục địa

Tổng diện tích (km ² )

Tổng diện tích bị xuống cấp (km ² )

Phần trăm diện tích bị xuống cấp

Hoang mac Vị trí Diện tích km2

Bản đồ sa mạc hóa ở châu Phi

Qua 2 bảng và các bản đồ trên có thể thấy châu Phi là một trong những nơixảy ra sa mạc hóa mạnh, và một phụ vùng chịu ảnh hưởng lớn đó sa mạc Sahara,-

sa mạc lớn nhất thế giới Chính vì châu Phi có rất nhiều hoang mạc đây cũng làmột trong những nguy cơ xảy ra tỉ lệ tình trạng sa mạc hóa cao nhất trên thế giới.Tình trạng sa mạc hóa tại châu Phi đang ngày càng trở nên nghiêm trọng mộtphần do lượng mưa quá ít, làm cho hạn hán ở lục địa đen xảy ra ngày càng khốcliệt hơn và đẩy nhanh quá trình sa mạc hóa Năm 2012, trận hạn hán tồi tệ nhấttrong vòng 60 năm đã diễn ra ở vùng Sừng châu Phi (khu vực Đông Phi) do haimùa mưa (tháng 10/2010 và tháng 11/2011) đều không tới Trận hạn hán đã đẩy ítnhất 11,5 triệu người vào cuộc khủng hoảng lương thực, khiến nhiều quốc gia tạichâu Phi rơi vào cảnh đói nghèo Năm 2019 cũng ghi nhận được, tổng lượng mưatại các quốc gia thuộc Cộng đồng phát triển miền Nam châu Phi (SADC) trongmùa vụ 2018-2019 đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 1982 dẫn đến tìnhtrạng thiếu lương thực, khan hiếm nước, đất đai khô cằn và sa mạc hóa Vùng Sừngchâu Phi và dải Sahel là những khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

Từ Thế kỷ XX, khi tác động của công nghiệp hóa bắt đầu ảnh hưởng đến nềnnhiệt trung bình của địa cầu, Sahara đã mở rộng diện tích với tốc độ 7.600km/năm

So với năm 1920, tốc độ sa mạc hóa hiện tại cao hơn 10% Ở khu vực Sahel, diệntích đất nông nghiệp bị “sa mạc chiếm” lên tới 554.000km2 Theo ước tính củaLiên Hiệp Quốc, mỗi năm đều có khoảng 120.000km2 đất đai bị sa mạc hóa “Sựlây lan của sa mạc giống bệnh ung thư”, Ibrahim Thiaw, thư ký ban điều hànhCông ước Liên Hiệp Quốc về Chống Sa mạc Hóa (United Nations Convention toCombat Desertification-UNCCD) phân tích “Ước tính, nó gây thiệt hại cho nềnkinh tế toàn cầu vào khoảng 1,3 tỷ USD/ngày”

Bảng 1.3 Đánh giá các vùng đất dễ bị sa mạc hoá ở dải Sahel

Tỷ lệ (%)

1.36 9.55 17.73 4.22 67.17

Maurita

nia

Diện tích

Tỷ lệ (%)

6.53 56.24 28.59 3.23 0.39 5.02

Có thể thấy trong Sahel, có túi của các khu vực có nguy cơ rất cao Các quốcgia Tây Phi, với dân số dày đặc của mình có một vấn đề lớn trong có chứa các quátrình của sự xuống cấp đất Theo các nhà nghiên cứu, dựa trên xu hướng hàng năm,

sa mạc Sahara đã tăng thêm khoảng 10% diện tích trong suốt giai đoạn 1920-2013,

đặc biệt trong những tháng mùa hè, sự mở rộng này đã lên đến 16% Đồng thời, sựthay đổi khí hậu có thể sẽ mở rộng vòng hoàn lưu Hadley (chu trình dòng khôngkhí đi lên tại khu vực gần xích đạo và đi xuống ở vùng cận nhiệt đới), đẩy vành đaimưa ở đây dần di chuyển lên phía Bắc về Địa Trung Hải khiến cho sa mạc Saharachuyển từ vùng đồng cỏ xanh tốt hàng nghìn năm trước thành sa mạc khô hạn vàngày càng mở rộng như hiện nay Chính vì vậy, tốc độ sa mạc hóa ở châu Phi đượccảnh báo đang diễn ra nhanh báo động, gấp 2 lần so với những năm 1970 TheoBáo cáo của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc, châu Phi có tới 66% đất đai

là sa mạc hoặc đất khô cằn, và có tới 73% đất canh tác nông nghiệp đã bị khô kiệt,đẩy khoảng 800 triệu người dân sống ở những vùng khô cằn lâm vào cảnh thiếuđói

Tình trạng sa mạc hóa cũng khiến nền kinh tế châu Phi thiệt hại khoảng 9 tỷUSD mỗi năm Việc sa mạc mở rộng đã gây ra những hậu quả vô cùng nặng nề.Nước vốn đã khan hiếm trở nên ngày càng ít hơn Chất lượng đất dần xuống cấp.Việc thiếu cây cối cũng dẫn tới mất an ninh lương thực Theo số liệu của Liên HợpQuốc, khoảng 135 triệu người đang hứng chịu những hậu quả nghiêm trọng nóitrên

CHƯƠNG 2: NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN SA MẠC HÓA VÀ TÁC ĐỘNG

CỦA NÓ ĐẾN ĐỜI SỐNG NHÂN DÂN 2.1 Nguyên nhân dẫn đến tình trạng sa mạc hóa

2.1.1 Nguyên nhân khách quan

Điều kiện tự nhiên: Đại bộ phận diện tích châu Phi nằm giữa chí tuyến Bắc và

chí tuyến Nam nên có khí hậu nóng quanh năm, không khí khô Thêm vào đó, lụcđịa này có dãy núi Atlas phía Tây Bắc, sơn nguyên Đông Phi, Etiopia ở phía Đông,dãy Drakensberg ở phía Nam đã chắn những luồng khí có lượng mưa lớn từ biểnthổi vào khiến cho lượng mưa tương đối ít và giảm dần về phía hai chí tuyến, hìnhthành những hoang mạc lớn, lan sát ra biển Có những nơi lượng mưa chỉ có 15mm/năm Thêm vào đó, hệ thống sông ngòi thưa thớt, phân bố không đồng đều,nên lượng nước cung cấp cho sinh hoạt và nông nghiệp bị khan hiếm, làm cho đấtđai ngày một khô cằn và dần bị sa mạc hóa

Biến đổi khí hậu: Biến đổi khí hậu, mưa nắng thay đổi thất thường, và xói

mòn đất là những yếu tố quan trọng trong việc gây ra sa mạc hoá ở châu Phi Biếnđổi khí hậu đã được ghi nhận trong cộng đồng khoa học với sự đồng thuận đượccho rằng khí nhà kính (như CO2 khí) có thể gây ra sự thay đổi trong bức xạ ánhsáng như vậy làm cho nhiệt độ bề mặt sinh quyển tăng lên Bằng việc sử dụng cáctài liệu về sự biến đổi khí hậu trong quá khứ và hiểu biết về bức xạ ánh sáng chính

là nguyên nhân gây nên biến đổi khí hậu vừa qua, mô hình khí hậu có giải thíchchính xác những thay đổi khí hậu trong quá khứ và được chứng minh chính xáchơn khi giải thích và dự đoán thay đổi tính nhạy cảm của khí hậu trong tương lai.Biến đổi khí hậu làm thay đổi lượng mưa mà sự thay đổi đó ở châu Phi đã dẫn đến

"hạn hán kéo dài" mà hàng trăm nhà cửa của hàng ngàn cư dân và những ngườiđang sinh sống ở châu Phi vẫn phải tiếp tục gánh chịu Kết quả của hạn hán kéo dài

đó là đất màu mỡ trở thành đất trơ, dễ bị tổn thương giai đoạn biến đổi lượng mưa

dữ dội và xấu đi do thiếu chất hữu cơ và tài nguyên nước gây ra sa mạc hoá

Tình trạng đô thị hóa: Hiện nay tình trạng đô thị hóa ngày càng gia tăng trong

nông nghiệp, các khu rừng bị cắt giảm trên quy mô lớn do các mục đích cơ sở hạtầng và nhiên liệu dẫn đến xói mòn đất Bên cạnh đó các chất dinh dưỡng từ đấtcũng bị mất đi làm cho đất trở nên trơ và không còn tác dụng Việc chặt phá rừnglàm nương rẫy cũng làm cho diện tích rừng bị giảm làm mất đi thảm thực vật tựnhiên dẫn đến xói mòn đất do gió và nước

2.2.2 Nguyên nhân chủ quan

Nguyên nhân chủ yếu là do tự nhiên và con người gây ra Mặc dù nông dân ởchâu Phi họ không thể kiểm soát lượng mưa nhưng họ có thể giảm thiểu một số xóimòn Do không có sự tính toán để làm tăng các thảm thực vật bề mặt trước nhữngtrận mưa lớn và gió mạnh mà cũng làm tăng xói mòn do các yếu tố tự nhiên, dođặc tính của các cơn bão đầu tiên phát triển rất mạnh mà ta phải giảm nhẹ tác động,phòng chống xói mòn và quản lý đất, lượng carbon thấp dễ bị tổn thương do tựnhiên và chất thải của các nhà máy Đặc biệt trong khu vực Sahel, sa mạc hóa đãảnh hưởng nghiêm trọng đến an sinh xã hội, dân số của con người và môi trường(Kandji et toàn tập, 2009)

Chặt phá rừng: Đa phần các quốc gia tại Châu Phi kém hoặc đang phát triển

sống bằng nông nghiệp với kỹ thuật canh tác lạc hậu, sử dụng quá mức hóa chấttrong trồng trọt đã làm cho đất đai ngày càng kiệt quệ, khô cằn Mặc dù chiếm 19%diện tích rừng của thế giới, nhưng chỉ trong 15 năm (1990-2005), có đến 9% diệntích rừng đã mất (phần lớn là do nạn chặt phá rừng) khiến đất không còn khả nănggiữ nước Ngoài ra, những cánh đồng cỏ với vai trò cần thiết để neo đất bề mặttrong các khu vực khô hạn đã dần bị mất do tập quán chăn thả gia súc của ngườidân, khiến cho đất bề mặt dễ dàng bị gió cuốn đi Đất xuống cấp ảnh hưởng tiêucực đến khả năng trồng cây, chăn thả gia súc của người nông dân Sahelian, và có