Bài giảng BAI HOC VAT LY 11

2 Bản chất dòng điện trong kim loại :a Khi không có điện trường ngoài : Các electron tự do chỉ chuyển động nhiệt hỗn loạn, nên tính trung bình, trong cùng một thời gian, lượng electron

Chương III :

DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG

1 DÒNG ĐIỆN TRONG CHẤT RẮN : KIM

Bài 12 : DÒNG ĐIỆN TRONG KIM LOẠI

Bài 12 : DÒNG ĐIỆN TRONG KIM LOẠI

DÒNG NHIỆT ĐIỆN – HIỆN TƯỢNG SIÊU DẪN

Chương III :

DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG

I) Dòng điện trong kim loại :

Các ion kim loại được sắp xếp một cách đều đặn theo một trật tự nhất định trong không

gian, tạo thành mạng tinh thể mạng tinh thể

1) Cấu trúc tinh thể của kim loại :

Electron ở lớp ngoài cùng của nguyên tử kim loại dễ mất liên kết với hạt nhân để trở thành

electron tự do , các nguyên tử (nằm ở các nút mạng) trở thành những ion dương; giữa các ion dương đó và các electron tự do

có lực hút tĩnh điện.

Tổng điện tích âm của các

electron tự do có trị số tuyệt đối đúng bằng điện tích dương của các ion, nên bình thường, kim loại trung hòa về điện.

Ở nhiệt độ bình

thường, các ion chỉ

dao động nhiệt quanh các vị trí cân bằng của chúng, còn các

electron thì có thể

chuyển động tự do

trong khoảng không gian giữa các ion bên trong vật thể kim loại

Do đó, kim loại là kim loại là

chất dẫn điện tốt

chất dẫn điện tốt.

2) Bản chất dòng điện trong kim loại :

a) Khi không có điện trường ngoài :

Các electron tự do chỉ chuyển động nhiệt hỗn loạn, nên tính trung bình, trong cùng một thời gian, lượng electron chuyển động theo một phương bất kỳ nào đó luôn bằng

lượng electron chuyển động theo chiều ngược lại; nghĩa là trong kim loại không có dòng điện

Chuyển động nhiệt hỗn độn của một electron

Khi không có điện trường ngoài, trong kim loại không có dòng điện

Chuyển động nhiệt hỗn độn của một electron

Khi không có điện trường ngoài, trong kim loại không có dòng điện

2) Bản chất dòng điện trong kim loại :

b) Khi có điện trường ngoài (tức là đặt vào hai đầu vật dẫn

một hiệu điện thế) :

Các electron tự do chịu tác dụng của lực điện trường, chúng có thêm một chuyển động phụ theo một chiều xác định ngược chiều điện trường; đó là chuyển động có hướng của các electron; nghĩa là trong kim loại xuất hiện dòng

điện

Khi cĩ điện trường ngồi, trong kim loại sẽ xuất hiện dịng điện

Chuyển động phụ (cĩ hướng)

CÁC CHUYỂN ĐỘNG CỦA ELECTRON

Chuyển động nhiệt hỗn loạn

Chuyển động thực

Khi cĩ điện trường ngồi, trong kim loại sẽ xuất hiện dịng điện

Chuyển động phụ (cĩ hướng)

CÁC CHUYỂN ĐỘNG CỦA ELECTRON

Chuyển động nhiệt hỗn loạn

Chuyển động thực

Vậy : Dòng điện trong kim loại là dòng chuyển dời có Dòng điện trong kim loại là dòng chuyển dời có

hướng của các electron tự do dưới tác dụng của điện trường ngoài

E

E

3) Nguyên nhân gây ra điện trở của dây dẫn kim loại và

hiện tượng tỏa nhiệt của dây dẫn kim loại :

* Nguyên nhân gây ra điện trở : là sự “va chạm” của

các electron tự do (trong quá trình chuyển động có hướng) với các ion dương nằm mất trật tự trong mạng tinh thể kim loại

+ +

+

+ +

* Giữa hai “va chạm” liên tiếp, các electron chuyển động có gia tốc dưới tác dụng của lực điện trường và thu được một năng lượng xác định (ngoài năng lượng chuyển động nhiệt hỗn loạn); năng lượng này được truyền một phần (hay hoàn toàn) cho các ion dương khi “va chạm” và biến thành năng lượng dao động của các ion quanh vị trí cân bằng, tức là biến thành nhiệt

Do đó, khi có dòng điện chạy qua, dây dẫn kim loại nóng lên.

Vài ứng dụng tác dụng nhiệt của dòng điện đối với kim loại

* Khi nhiệt độ tăng, các ion dương dao động mạnh hơn, vận tốc trung bình của chuyển động nhiệt của các electron cũng tăng, vì vậy khả năng “va chạm” giữa electron và ion dương trong quá trình chuyển động có hướng của electron sẽ tăng lên; tức là :

* Các kim loại khác nhau có cấu trúc mạng tinh

thể khác nhau và mật độ electron tự do khác nhau nên điện trở suất của các kim loại khác nhau là

khác nhau.

Rt = Ro(1 + α t) và R2 = R1(1 + α∆ t)

Hệ số nhiệt điện trở α > 0

Điện trở của kim loại sẽ tăng khi nhiệt độ tăng

Điện trở của kim loại sẽ tăng khi nhiệt độ tăng.

+ +

E

4) Thiết lập định luật Ohm nhờ thuyết điện tử :

Giả thiết rằng :

+ Giữa hai “va chạm” kế tiếp, electron đi được những quãng như nhau, bằng quãng đường tự do trung bình của electron

+ Trong mỗi “va chạm” electron truyền hoàn toàn cho mạng tinh thể năng lượng mà nó thu được trong chuyển

động có hướng, dưới tác dụng của lực điện; nghĩa là sau mỗi

“va chạm”, electron lại bắt đầu chuyển động có hướng

không vận tốc đầu

Gọi U là hiệu điện thế giữa hai đầu hình trụ; E là cường độ điện trường bên trong vật dẫn, ta có :

L S

U E

L

=

Xét một phần của đoạn mạch điện là một vật dẫn kim loại

hình trụ, chiều dài L, tiết diện S

Vận tốc trung bình của chuyển động có hướng của các electron :

Mật độ dòng điện trong kim loại : trong đó n :là nồng độ electron tự do trong kim loại.

o

2.m.LR

e n.t S

=

Cường độ dòng điện trong vật dẫn :

Công thức (*) cho thấy dòng điện I tỉ lệ thuận với hiệu điện thế U hai đầu vật dẫn, phù hợp với kết quả thực nghiệm

về định luật Ohm; từ đó ta có biểu thức cho điện trở của vật dẫn kim loại hình trụ :

S

= ρ ×

Vì nên điện trở suất của kim loại là :

m, e và n không phụ thuộc vào nhiệt độ

phụ thuộc chủ yếu vào khoảng cách giữa các ion trong mạng tinh thể và do đó phụ thuộc rất

ít vào nhiệt độ.

(T là nhiệt độ tuyệt đối)

Vận tốc trung bình của chuyển động nhiệt của electron thì tỉ lệ với

Thời gian to : phụ thuộc vào λ

và vận tốc chuyển động nhiệt của electron

Vậy : điện trở suất chỉ phụ thuộc nhiệt độ thông qua vận tốc

của chuyển động nhiệt và ; tức là điện trở tăng khi nhiệt độ tăng (phù hợp với kết quả thực nghiệm)

Vận tốc của chuyển động nhiệt càng lớn thì va chạm

xảy ra càng nhiều và thời gian to càng ngắn nên :

Điện trở suất (ở 20 o C) và hệ số nhiệt điện trở

của một số kim loại tiêu biểu :

II) Dòng nhiệt điện :

Cho hai dây dẫn kim loại khác nhau tiếp xúc với nhau

ở hai đầu thành một mạch kín (có thể hàn hai đầu của

chúng với nhau)

1) Cặp nhiệt điện - Suất nhiệt điện động :

Khi cho hai chỗ tiếp xúc ở hai nhiệt

độ khác nhau thì thí nghiệm chứng tỏ

trong mạch xuất hiện một dòng điện

gọi là dòng nhiệt điện; tức là trong

mạch xuất hiện một suất điện động

để gây ra dòng nhiệt điện gọi là suất suất

nhiệt điện động (suất điện động

nhiệt điện)

nhiệt điện).

Dụng cụ có cấu tạo như vừa nói trên được gọi là cặp cặp

nhiệt điện (hay pin nhiệt điện pin nhiệt điện ).

A

t1B

t2

Cặp nhiệt điện được dùng trong nhiệt kế điện tử đo được nhiệt độ cao với độ

chính xác lớn

Khi t1= t2 Kim không lệch

Khi t1 ≠ t2 → kim bị lệch.

xét thí nghiệm sau:

Độ lớn của suất nhiệt điện động phụ thuộc :

+ Bản chất của hai kim loại tạo nên cặp nhiệt điện

+ Sự chênh lệch nhiệt độ ở hai mối hàn : suất nhiệt điện suất nhiệt điện

động tăng theo hiệu nhiệt độ giữa hai mối hàn

2) Giải thích sự xuất hiện của suất nhiệt điện động :

Xét hai thanh kim loại khác nhau A và B (có mật độ electron tự

do nA ≠ nB, chẳng hạn nA > nB) tiếp xúc với nhau ở một đầu

Do chuyển động nhiệt, các electron tự do sẽ khuếch tán qua lại giữa hai thanh nhưng dòng khuếch tán từ A sang B lớn hơn dòng khuếch tán từ B sang A

2) Giải thích sự xuất hiện của suất nhiệt điện động :

Xét hai thanh kim loại khác nhau A và B (có mật độ electron

tự do nA ≠ nB, chẳng hạn nA > nB) tiếp xúc với nhau ở một đầu

Do chuyển động nhiệt, các electron tự do sẽ khuếch tán qua lại giữa hai thanh nhưng dòng khuếch tán từ A sang B lớn hơn dòng khuếch tán từ B sang A

Kết quả : B nhiễm điện âm và A nhiễm điện dương

2) Giải thích sự xuất hiện của suất nhiệt điện động :

Xét hai thanh kim loại khác nhau A và B (có mật độ electron

tự do nA ≠ nB, chẳng hạn nA > nB) tiếp xúc với nhau ở một đầu

Do chuyển động nhiệt, các electron tự do sẽ khuếch tán qua lại giữa hai thanh nhưng dòng khuếch tán từ A sang B lớn hơn dòng khuếch tán từ B sang A

Kết quả : B nhiễm điện âm và A nhiễm điện dương

2) Giải thích sự xuất hiện của suất nhiệt điện động :

Tại chỗ tiếp xúc xuất hiện một điện trường hướng từ A sang

B có tác dụng ngăn cản sự khuếch tán của electron từ A sang B và khuyến khích sự khuếch tán electron từ B sang A

Hiệu điện thế tiếp xúc phụ thuộc vào bản chất của hai kim loại và nhiệt độ tại nơi tiếp xúc.

Cho hai đầu còn lại của hai thanh tiếp xúc với nhau tạo thành mạch kín :

+ Nhiệt độ ở hai chỗ tiếp xúc như nhau (t1 = t2) : hiệu điện thế tiếp xúc ở hai mối hàn có trị số bằng nhau ⇒ không có dòng nhiệt điện

+ Nhiệt độ ở hai chỗ tiếp xúc khác nhau (t1 ≠ t2) : hiệu điện thế tiếp xúc ở hai mối hàn khác nhau ⇒ trong mạch có suất điện

động có trị số bằng hiệu hai hiệu điện thế tiếp xúc đó và xuất hiện dòng nhiệt điện

Độ chênh lệch nhiệt độ ở hai chỗ tiếp xúc càng lớn, hai hiệu điện thế tiếp xúc càng khác nhau và do đó suất nhiệt điện động

càng lớn.

A

+ t - 1B

+ -

t2

Phép tính chứng tỏ suất nhiệt điện động trong mạch được tính theo công thức :

với T1, T2 là nhiệt độ tuyệt đối của hai mối hàn

n1, n2 là mật độ electron của hai kim loại

e là điện tích của electron

2

n

k ln

α =

Vậy :

Một số giá trị của hệ số nhiệt điện động αT với một số cặp kim loại :

3) Ứng dụng của cặp nhiệt điện :

* Dùng làm nguồn điện :

+ Cặp nhiệt điện kim loại có suất nhiệt điện động rất nhỏ nên để có suất điện động đủ lớn, người ta thường phải ghép nối tiếp nhiều cặp nhiệt điện lại thành bộ.

+ Cặp nhiệt điện bán dẫn có suất nhiệt điện động lớn hơn của kim loại nhiều lần.

3) Ứng dụng của cặp nhiệt điện :

* Dùng để đo nhiệt độ :

+ Khi đo được hiệu điện thế tại điểm tiếp xúc thì có thể xác định được nhiệt độ của mối hàn đó.

+ Cặp nhiệt điện cho phép đo nhiệt độ trong những

khoảng rất rộng, với độ chính xác cao.

III) Hiện tượng siêu dẫn :

Khi nhiệt độ giảm đều thì điện trở của kim loại cũng giảm đều

Ở một số kim loại (hay

hợp kim), khi nhiệt độ hạ

xuống dưới nhiệt độ TC

nào đó thì điện trở của

kim loại (hay hợp kim)

đó giảm đột ngột đến giá

trị bằng không

III) Hiện tượng siêu dẫn :

Khi nhiệt độ giảm đều thì điện trở của kim loại cũng giảm

đều

Ở một số kim loại (hay

hợp kim), khi nhiệt độ hạ

xuống dưới nhiệt độ TC

nào đó thì điện trở của

kim loại (hay hợp kim)

III) Hiện tượng siêu dẫn :

Khi nhiệt độ giảm đều thì điện trở của kim loại cũng giảm

đều

Ở một số kim loại (hay

hợp kim), khi nhiệt độ hạ

xuống dưới nhiệt độ TC

nào đó thì điện trở của

kim loại (hay hợp kim)

Hiện tượng siêu dẫn đối với thủy ngân

Hiện tượng siêu dẫnKim loại (hay hợp kim)

đó có tính siêu dẫn

Giá trị T C (K) của một số vật liệu

Gần một thế kỷ trước, nhà vật lý học người Hà Lan Heike Kamerlingh Onnes gây bất ngờ cả thế giới khoa học khi ông phát hiện ra rằng nếu ông làm lạnh 1 số kim loại đến 1 nhiệt độ cực thấp thì dòng điện sẽ chạy qua chất đó mà không tổn hao tí năng lượng nào

Heike K Onnes (giải Nobel Vật lý 1913)

Ngày nay, các nhà khoa học đã ứng dụng những phát hiện mới vào lĩnh vực kỹ thuật dân dụng và kỹ thuật quân dụng Nó có thể làm tăng mạnh tính hiệu quả trong mọi lĩnh vực, từ tàu khu trục đến hệ thống đường dây tải điện cho các hộ gia đình và doanh nghiệp.

Dây siêu dẫn nhiệt độ cao thế hệ 2 (2G) có chiều rộng 4cm (công ty American

Superconductor sản xuất)

Ứng dụng thành công lớn nhất hiện nay của chất siêu dẫn là hệ thống giao thông,

cụ thể là các con tàu có thể

“lướt” trên nam châm siêu dẫn Vào tháng 12 năm 2003, tàu Yamanashi MLX01 đã được thử nghiệm với vận tốc 581km/giờ

TÓM LẠI :

* Dòng điện trong kim loại là dòng chuyển dời có hướng của các

electron tự do dưới tác dụng của điện trường ngoài.

tự do với các ion dương nằm mất trật tự trong mạng tinh thể kim loại.

Độ chênh lệch nhiệt độ ở hai chỗ tiếp xúc càng lớn thì suất nhiệt điện động càng lớn.

* Suất nhiệt điện động : 2 1 1

BÀI GIẢNG ĐƯỢC HOÀN THÀNH NHỜ SỰ HỢP TÁC CỦA CÁC HỌC SINH LỚP 11 CHUYÊN LÝ

BÀI GIẢNG ĐƯỢC HOÀN THÀNH NHỜ SỰ HỢP TÁC CỦA CÁC HỌC SINH LỚP 11 CHUYÊN LÝ