V¨n häc d©n gian sÏ gãp phÇn tÝch cùc vµo viÖc båi ®¾p t©m hån d©n téc cho thÕ hÖ trÎ khi hä cßn ngåi trªn ghÕ nhµ trêng vµ sÏ biÕn thµnh nh÷ng hµnh trang tinh thÇn theo hä ®i suèt cuéc [r]
Trang 1Phần I: Phần mở đầu
I.1 Lý do chọn đề tài
Dân tộc nào cũng vậy, trớc khi văn học viết ra đời đã có một bộ phận văn học của quần chúng nhân dân đợc sáng tác tập thể, lu truyền bằng miệng và gắn
bó với sinh hoạt xã hội: đó là văn học dân gian Là sáng tác của quần chúng, văn học dân gian mang t tởng tình cảm tiến bộ, lành mạnh, với lời văn tiếng nói cách phô diễn của nhân dân và rất tiêu biểu cho hồn dân tộc
Văn học dân gian Việt Nam cũng nằm trong quy luật ấy nó có những đặc
điểm và u điểm ấy và đồng thời nó có thêm những đặc điểm u điểm khác nữa Vậy thì cần nhìn nhận đánh giá văn học dân gian Việt Nam thế nào cho đúng
đắn khoa học, khách quan
Chúng ta đặt văn học dân gian trong nền văn học dân tộc để nhìn nhận
đúng vai trò và những ảnh hởng qua lại của nó đối với nền văn học dân tộc ở
n-ớc ta văn học dân gian có vị trí và vai trò rất quan trọng - vai trò làm nên cho văn học dân tộc, nó là ngọn nguồn, là cơ sở kết tinh của văn học dân tộc Từ đó mà
có ảnh hởng sâu rộng và tác động tích cực đến nền văn học dân tộc
Tuy nhiên trong quá trình dạy văn học dân gian trong các trờng THCS đôi lúc còn xem nhẹ thậm chí đề cao việc phân tích các tác phẩm văn học viết hơn
I.2 Mục đích nghiên cứu
Là bộ phận làm nền cho văn học dân tộc, văn học dân gian giữ một vị trí quan trọng trong chơng trình văn học ở THCS Nó có u thế và sức mạnh riêng trong việc bồi dỡng vẻ đẹp dân gian và bồi đắp tâm hồn cho thế hệ trẻ của đất nớc Phát huy đợc sức mạnh đó trong giảng dạy và học tập văn học dân gian ở nhà tr-ờng là mong muốn của các giáo viên đứng trên bục giảng Nhng từ mong muốn
đến hiện thực còn là một khoảng cách lớn cho nên tôi muốn mạnh dạn đề cập
đến vấn đề này
I.3 Thời gian, địa điểm
Trong năm học 2019 - 2020 tôi đợc phân công giảng dạy 4 lớp Văn 6: 6A, 6B, 6C,6D và tôi đã chú ý, tìm hiểu và nghiên cứu về vấn đề dạy văn học dân gian ở lớp 6 THCS
I.4 Đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn
Về mặt lý luận
Văn học dân gian có giá trị to lớn và vai trò quan trọng trong nền văn học dân tộc Nó có tác dụng giáo dỡng và giáo dục tốt đối với thế hệ trẻ trong nhà tr-ờng Phần văn học dân gian ở lớp 6 đợc cấu trúc theo đơn vị thể loại bởi vì chúng
Trang 2ta đều biết văn học dân gian không phải là cái gì đơn nhất, nó tồn tại dứơi dạng tác phẩm thuộc một thể loại xác định Khái niệm về “thể loại” trở thành khái niệm cơ bản trong văn học dân gian
Về mặt thực tiễn
Chúng ta đang sống ở thiên niên kỉ thứ ba Mọi ngời đều biết toàn cầu hóa
và quốc tế hoá đang là xu thế nổi bật của thời đại Trong xu thế hội nhập ấy các quốc gia dân tộc cần phải giữ gìn đợc bản sắc dân tộc của mình Văn học dân gian sẽ góp phần tích cực vào việc bồi đắp tâm hồn dân tộc cho thế hệ trẻ khi họ còn ngồi trên ghế nhà trờng và sẽ biến thành những hành trang tinh thần theo họ
đi suốt cuộc đời trên những nẻo đờng xây dựng đất nớc
Phần II: Phần nội dung
II.1 Ch ơng 1 : Tổng quan
Giống nh một cuốn sách bách khoa, một khi tri thức tổng hợp, văn học dân gian đem lại những hiểu biết cực kỳ phong phú và đa dạng về cuộc sống nhân dân qua các thời đại Ví dụ nh phong tục tập quán, tín ngỡng, quan hệ họ hàng, làng nớc, truyền thống dân tộc những hiểu biết ấy không dễ gì mà lớp trẻ ngày nay - nhất là ở thành thị - có đợc nếu không tìm đến văn học dân gian của
ông cha Từ những hiểu biết ấy mà có “trí khôn dân gian” và cũng từ đó mà văn học dân gian có tác dụng sâu sắc đối với thế hệ trẻ trong nhà trờng Tác dụng ấy
có nhiều mặt nhng chủ yếu và cốt lõi nhất là “Bồi đắp tâm hồn cho thế hệ trẻ” đó chính là lòng tự hào dân tộc, biểu tợng đẹp về nhân, trí, dũng; về cái đẹp (thẩm mỹ) của nghệ thuật
Nói tóm lại việc bồi đắp tâm hồn cho thế hệ trẻ lại càng cần thiết trong xu thế hội nhập thế giới hiện nay, nh lời căn dặn của đồng chí Đỗ Mời, nguyên Tổng bí th Ban chấp hành Trung ơng Đảng: “Một dân tộc trên con đờng phát triển phải luôn gắn với cội nguồn, với truyền thống và bản sắc của mình”
II.2 Ch ơng 2 : Nội dung vấn đề nghiên cứu
II.2.1 Bồi đắp tâm hồn dân tộc tr ớc hết là bồi đắp lòng tự hào dân tộc II.2.1.1 Truyền thuyết
Truyền thuyết bao giờ cũng phải có lõi sự thật lịch sử điều này đã làm nên
đặc điểm nổi bật của nó Đặc điểm này tạo nên chức năng “làm sử” của truyền thuyết là: và biểu thị thái độ và cách đánh giá riêng của nhân dân đối với một số
sự kiện và nhân vật lịch sử Âm điệu chủ đạo của nó là ngợi ca
Truyện “Con Rồng cháu Tiên” đã đi vào lòng ngời và biến thành sức mạnh tâm linh kỳ diệu Trong quá trình dạy văn bản này ta có thể đặt câu hỏi:
Trang 3? Nguồn gốc và hình dáng của hai vị thần đợc giới thiệu nh thế nào? Em
có suy nghĩ gì về nguồn gốc đó?
- Học sinh sẽ phát hiện và đa ra nhận xét về nguồn gốc cao quý, đẹp đẽ Khi nói về cuộc hôn nhân của Lạc Long Quân và Âu Cơ có thể hỏi:
? Cảm nhận của em về cuộc hôn nhân?
? ý nghĩa của cuộc hôn nhân đó?
? Truyện giải thích điều gì?
- Ai cũng tin nh thế đều hãnh diện mình là Con Rồng cháu Tiên - một nguồn gốc thật cao sang đẹp đẽ Ngời Việt Nam có thêm sức mạnh mới thơng yêu, đùm bọc, chia ngọt sẻ bùi
- Tự hào về nguồn gốc đẹp đẽ bao nhiêu lại cần hớng cho học sinh tự hào
về sức mạnh quật cờng của dân tộc bấy nhiêu: công cuộc chinh phục tự nhiên và chống giặc ngoại xâm
Truyện “Sơn Tinh, Thuỷ Tinh” là ớc mơ chiến thắng thiên nhiên của
ng-ời xa Mở đầu truyện đã đặt ra một tình huống: một cô công chúa nhng lại có tới
2 chàng trai ngang tài ngang sức đến xin làm phò mã và thách cới là giải pháp duy nhất Mâu thuẫn cao hơn khi Sơn Tinh rớc Mị Nơng về núi Thuỷ Tinh làm
ma làm gió bão lụt đánh Sơn Tinh cớp Mị Nơng
Câu chuyện “kén rể - cớp dâu” chỉ là cái áo khoác hoang đờng bên ngoài
để ẩn chứa bên trong một nội dung hiện thực sâu sắc và ớc mơ đẹp của ngời xa
Trong quá trình dạy để làm nổi bật đợc nội dung hiện thực đó ta có thể đa câu hỏi:
? Truyền thuyết “Sơn Tinh - Thuỷ Tinh” gắn với thời đại nào trong lịch sử
Việt Nam?
? Kể lại diễn biến cuộc giao tranh một cách diễn cảm nhất?
Nh vậy bức tranh hoành tráng, kỳ vĩ của cuộc giao tranh đợc hiện ra qua lời kể và tranh minh hoạ
? Truyện “Sơn Tinh - Thuỷ Tinh” giải thích điều gì?
- Học sinh sẽ trả lời về cách giải thích hiện tợng thiên nhiên của ngời xa
đồng thời mở ra cho ta thấy một t duy mộc mạc, hồn nhiên, nguyên sơ; một cách giải thích mang đậm tính thần thoại đó ta thấy cốt lõi bên trong đó chính là ớc mơ của ngời xa muốn chinh phục tự nhiên Và hẳn tai hoạ “Thuỷ tặc” đã trở thành nỗi ám ảnh khủng khiếp nên ớc mơ của họ mới táo bạo và bay bổng đến
Trang 4thế “Nớc dâng đến đâu, núi cao đến đấy” đồng thời cũng nói lên ý chí quyết tâm chiến thắng lũ lụt của nhân dân ta
Đó còn là những trang sử chói ngời của ngời anh hùng đất Lam Sơn đuổi giặc Minh Sức mạnh chính nghĩa đợc thể hiện ở thanh gơm:
? Lỡi gơm ba lần vào lới chứng tỏ điều gi?
? Hình ảnh lỡi gơm sáng rực lên mang ý nghĩa gì?
? Lỡi gơm dới nớc, chuỗi gơm trên rừng tra với nhau vừa nh in mang ý
nghĩa gì?
Học sinh sẽ có rất nhiều ý kiến :
- Thần linh giúp đỡ
- ý nguyện đánh giặc đồng lòng
Tự hào về dân tộc mình đợc khẳng định trong cốt lõi bởi đó là truyền thống nhân, trí, dũng
II.2.1.2 Cổ tích
Thế giới “cổ tích” với chất thơ bay bổng sức cuốn hút diệu kỳ làm say mê các thế hệ bạn đọc Vậy nên khi đa truyện cổ tích vào quá trình giảng dạy cần khai thác truyền thống nhân, trí, dũng có trong thể loại này
Nhân chính là lòng thơng ngời, là đạo đức căn bản của con ngời Việt Nam Từ điểm xuất phát đặc thù Việt Nam “Thơng ngời nh thể thơng thân” mà
có tình thơng giai cấp
Văn bản “Sọ Dừa”
Hình ảnh chàng Sọ Dừa xấu xí bị hắt hủi, coi khinh Khi chàng chỉ là con của một ngời nghèo hèn, ở đây sự phân chia giai cấp rất rõ ràng nhng lòng thơng yêu con ngời đợc làm rõ ở tình cảm của (con gái Phú Ông) với Sọ Dừa một ngời khác biệt, về giai cấp và tầng lớp xã hội Cô sẵn sàng lấy ngời xấu xí, ngời không cùng giai cấp phải chăng đó cũng chính là ớc mơ và niềm tin của con ngời
Chữ “Nhân” gắn liền với “Trí” để làm đẹp thêm truyền thống và bản sắc dân tộc
Văn bản “Em bé thông minh” là câu chuyện tuyệt vời về thần đồng Việt Nam đối đáp nh thần, tài trí hết mực
Để các em có niềm tin, lòng tự hào về trí tuệ Việt nam chúng ta có thể h-ớng học sinh vào các câu hỏi sau:
Trang 5? Em bé thông minh phải giải đố mấy lần? Những lần đó ai ra câu đố,
nhận xét về ngời ra câu đố?
- Học sinh sẽ trả lời đợc trong quá trính tìm hiểu văn bản?
? Nêu nội dung từng câu đố? Và cách giải đố? Nhận xét?
- Các câu đố khó dần lên, cách giải đố của em bé cũng thể hiện sự thông minh qua tích luỹ kinh nghiệm dân gian và trí tuệ con ngời Cao hơn xa hơn là trí tuệ con ngời trong truyện cổ tích đóng góp một phần không nhỏ vào việc gìn giữ
đất nớc
Nhân, Trí thờng gắn liền với Dũng đẻ hoàn chỉnh chân dung tinh thần của con ngời Việt Nam ở “Thạch Sanh” ta thấy cái Dũng là nghị lực phi thờng là bản lĩnh cứng rắn của ngời dũng sĩ
? Thạch Sanh đã gặp phải những thử thách gì? Mỗi thử thách chàng lại
bộc lộ những phẩm chất gì đáng quý?
- Thử thách khi bị mẹ con đi canh miếu thờ -> chàng đã diệt chằn tinh
- Thử thách khi chàng diệt con mãng xà để cứu công chú và bị Lý Thông lấp cửa hang
Hai thử thách trên đã bộc lộ phẩm chất: thật thà, dũng cảm không sợ khó khăn nguy hiểm quyết tâm vợt qua gian nan thử thách bằng công lý Sáng ngời hơn là cái Dũng còn vì lợi ích chung - lợi ích dân tộc
? Hình ảnh niêu cơm thần lỳ và tiếng đàn Thạch Sanh trớc 18 nớc ch hầu
mang ý nghĩa gì?
- Lòng nhân đạo, yêu chuộng hoà bình của Thạch Sanh nói riêng và của nhân dân ta nói chung
Giáo dục đạo đức trong truyện cổ tích cho các em học sinh (lớp 6) thì không nên mớm ngay cho chúng bằng những bài học giáo huấn khô khan, đợc rút ra một cách dễ dãi từ câu chuyện kể mà hãy để các em xâm nhập vào cái thế giới cổ tích ấy, sống với thế giới cổ tích ấy và nói ra những cảm nghĩ của mình khi từ cái thế giới ấy bớc ra
II.2.1.3 Truyện ngụ ngôn
Nếu “Cổ tích” và “Truyền thuyết” là bức tranh về xã hội và một phần của các yếu tố lịch sử thì truyện ngụ ngôn chính là những lời khuyên nhủ, lời răn dạy của con ngời
Văn bản “ếch ngồi đáy giếng”
Trang 6Qua quá trình hớng dẫn học sinh tìm hiểu một cách thấu đáo về kết quả và nguyên nhân sâu xa của việc con ếch bị giẫm bẹp thì cần có những câu hỏi:
? Cách sống và suy nghĩ của ếch khi ở trong giếng? Nhận xét?
? Vì sao ếch lại có suy nghĩ nh vậy?
Liên hệ thực tế: ngày nay có nhất định là phải đi thật nhiều chúng ta mới
mở mang đợc kiến thức hay không?
? Nguyên nhân sâu xa nào làm cho con ếch bị giẫm bẹp?
? Bài học đợc rút ra ?
- Phê phán kẻ hiểu biết hạn hẹp nhng huênh hoang
- Khuyên nhủ ngời ta cố gắng mở rộng tầm hiểu biết
Hay là những vấn đề thiết thực đề cập đến đó là việc lập kế hoạch trong cuộc sống Con ngời cần có ớc mơ nhng phải dựa trên điều kiện và khả năng thực hiện
Văn bản “Đeo nhạc cho mèo” là văn bản tự học có hớng dẫn nên giáo viên có thể hớng dẫn các em tìm hiểu nguyên nhân nào làm chuột không thể đeo nhạc vào cổ mèo và từ đó rút ra bài học trong cuộc sống
II.2.2 Bồi đắp vẻ đẹp tâm hồn còn là cảm nhận vẻ đẹp nghệ thuật trong các văn bản văn học dân gian
II.2.2.1 Nghệ thuật ngôn từ có mặt trong tất cả các tác phẩm văn học dân gian bởi đấy là loại hình văn học truyền miệng đó là những lời kể của mẹ, của bà truyền từ đời này sang đời khác Hầu nh khi lớn lên, ai cũng mang trong mình hình ảnh của Thánh Gióng, của Thạch Sanh hay Tấm Cám
Giáo viên hớng cho học sinh gìn giữ các văn bản văn học dân gian không
đơn giản là hiểu văn bản mà còn cảm nhận đợc vẻ đẹp qua việc nhờ các câu truyện đó, để có thể kể thật diễn cảm
II.2.2.2 Sức tởng tợng bay bổng diệu kì
Đó là hình ảnh chú bé Gióng vơn vai một cái đã trở thành một tráng sĩ đầy sức mạnh nhảy lên ngựa giết giặc ngoại xâm Vẻ đẹp của “Cây bút thần”: mỗi lần bút thần dới tay Mã Lơng đa lên là mọi ớc mơ của con ngời lao động cần cù chất phác đợc trở thành sự thật
? Vậy hình ảnh “Cây bút thần” mang ý nghĩa gì?
Trang 7- Đẹp hơn vừa là trí tởng tợng diệu kỳ của con ngời Việt nam khi lý giải nguồn gốc của dân tộc mình bằng cái bọc trăm trứng mới tình nghĩa và ruột thịt làm sao
? Hình ảnh “cái bọc trăm trứng” mang ý nghĩa gì?
- Tất cả những vẻ đẹp nh thế rất cần bồi đắp cho tâm hồn con ngời (đặc biệt là lớp ta) khi bớc vào thiên niên kỷ mới?
II.3 Ch ơng 3 : Ph ơng pháp nghiên cứu - kết quả nghiên cứu
II.3.1. Ph ơng pháp nghiên cứu
Để thực hiện đợc nội dung các vấn đề nghiên cứu tôi đã sử dụng các
ph-ơng pháp sau:
+ Đọc - kể diễn cảm trong đó có đóng vai nhân vật, kể chuyện theo tranh minh hoạ (Truyện Thạch Sanh)
+ Tích hợp văn học và lịch sử: thờng có trong các truyện truyền thuyết VD1: Sơn Tinh, Thuỷ Tinh vào thời kì lịch sử Hùng Vơng thứ 18
VD2: Truyền thuyết Hồ Gơm: có sự kiện và nhân vật lịch sử quân Minh sang xâm lợc, anh hùng Lê Lợi và Hồ Gơm
+ Tìm hiểu nhân vật và nội dung văn bản
+ Bình các đoạn văn bản
VD: Chuôi gơm và lỡi gơm khi tra vào nhàu vừa nh in thể hiện ý nguyện muôn dân, ý nguyện dân tộc Tất cả đã trao cho Lê Lợi và nghĩa quân trách nhiệm đánh giặc Gơm chờ ngời mà trao, ngời nhận gơm nhận trách nhiệm trớc
đất nớc à sẽ làm toả sáng tinh thần dân tộc nh gơm thần toả sáng
II.3.1. Kết quả nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện thờng xuyên liên tục khi dạy văn học dân gian lớp 6 tôi đã đạt đợc kết quả nhất định khi giáo dục t tởng, tình cảm cho học sinh
Giờ học đạt kết quả cao hơn học sinh có hứng thú học văn bản văn học dân gian
Các em đã tự mình rút ra những hiểu biết sơ bộ về tác phẩm và đồng thời lòng tự hào về truyền thống tốt đẹp của dân tộc: truyền thuyết yêu thơng con
ng-ời, truyền thống chiến thắng ngoại xâm và chinh phục thiên nhiên
Đặc biệt là các em có hứng thú tìm hiểu các câu thơ, các câu ca dao, tục ngữ có liên quan đến văn học dân gian đó nh:
“Mỗi chú bé đều nằm mơ ngựa sắt Mỗi con sông đều muốn hoá Bạch Đằng”
“ Núi cao sông hãy còn dài Năm năm báo oán, đời đời đánh ghen”
Trang 8Phần III: Phần kết luận - đề nghị Trên đây là một số ý kiến tham luận của tôi về bồi đắp vẻ đẹp tâm hồn cho học sinh thông qua việc dạy văn bản văn học dân gian trong nhà trờng
Từ thực tiễn giảng dạy của mỗi giáo viên tôi mong những bài học giáo dục
đó thấm vào tâm hồn thế hệ trẻ một cách tự nhiên biến thành tài sản tinh thần của các em khi còn ngồi trên ghế nhà trờng Sau này nó sẽ trở thành sức mạnh để
đi xây dựng đất nớc Nhng tất cả những mong muốn đó vẫn còn là chặng đờng gian khổ của những ngời thầy đứng trên mục giảng
Những ý kiến của tôi chắc chắn còn nhiều thiếu xót không tránh khỏi Tôi rất mong đợc sự đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp
Bình Định, ngày 28tháng10 năm 2019
Ngời viết
Tạ Thị Giang
Phần IV: tài liệu tham khảo - phụ lục
IV.1 Tài liệu tham khảo
- Giảng văn văn học Việt Nam
- Văn học dân gian Việt Nam
- Việc dạy văn học trong nhà trờng phổ thông
phụ lục
I Phần mở đầu 1
I.1 Lý do chọn đề tài 1
I.2 Mục đích nghiên cứu 2
I.3 Thời gian địa điểm 2
I.4 Đóng góp mới về mặt lí luận, về mặt thực tiễn 2
II Phần nội dung 3
II.1 Chơng 1: Tổng quan 3
Trang 9II.2 Chơng 2: Nội dung vấn đề nghiên cứu 4
I.3 Chơng 3: Phơng pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu 8
III Phần kết luận - kiến nghị 9
IV Tài liệu tham khảo 9