Mục đích nghiên cứu của luận văn nhằm đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn và hoàn thiện pháp luật, đảm bảo phát huy tối đa tính dân chủ, chính xác, khách quan, toàn diện trong hoạt động tố tụng hình sự, đảm bảo xu hướng bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NỘI VỤ
…………/………… ……/……
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
LÊ NGỌC LAM ĐIỀN
BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA BI CAN TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
Mã số: 8 38 01 02
TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH
Thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2020
Trang 2Công trình được hoàn thành tại: HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN TUẤN KHANH
Phản biện 1: PGS.TS Huỳnh Văn Thới – Học viện Hành chính Quốc gia Phản biện 2: PGS.TS Võ Trí Hảo – Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh
Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ, Học viện Hành chính Quốc gia
Địa điểm: Phòng họp 206, Nhà A – Phân viện Học viện Hành chính Quốc gia tại Thành phố Hồ Chí Minh
Số: 10 Đường 3/2, Phường 12, Quận 10, Thành phố Hồ Chí Minh Thời gian: vào hồi 13 giờ 30 phút ngày 23 tháng 5 năm 2020
Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Học viện Hành chính Quốc gia Hoặc trên trang Web Ban Quản lý đào tạo Sau đại học, Học viện Hành chính Quốc gia
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Quyền con người là một trong những vấn đề cơ bản nhất của nhận thức và thực tiễn chính trị, vì vậy, nó gắn với các thời đại trong lịch sử cụ thể và chính bản thân nó cũng bị hạn chế bởi lịch sử, bởi các điều kiện kinh tế - xã hội của từng quốc gia
Quyền bào chữa trong Hiến pháp 2013 được sắp xếp trong nhóm quyền cơ bản của công dân, quyền con người Như vậy, Hiến pháp đã xác định rõ quyền bào chữa là quyền con người, quyền công dân nên không chỉ cơ quan xét xử mà tất cả các cá nhân, cơ quan, tổ chức trong xã hội phải có trách nhiệm tôn trọng và được Nhà nước đảm bảo thực hiện
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2018 đã quy định luật sư được tham gia tố tụng từ trước khi có quyết định khởi tố bị can hoặc quyết định tạm giữ, cụ thể tại Điều 74
Bộ luật Tố tụng hình sự
Như vậy, kể cả khi chưa có quyết định khởi tố bị can hoặc quyết định tạm giữ của cơ quan điều tra thì người bào chữa là luật sư được quyền tham gia tố tụng từ khi người phạm tội bị bắt, tạm giữ và được đưa về trụ sở cơ quan điều tra
Thực tiễn cho thấy, mặc dù Hiến Pháp và pháp luật Tố tụng hình sự đã quy định tương đối đầy đủ và chặt chẽ nhưng trong các vụ
án hình sự, quyền của bị can vẫn chưa được các cơ quan tố tụng, cụ thể là Cơ quan cảnh sát điều tra và người tiến hành tố tụng, cụ thể là điều tra viên thực sự tôn trọng và bảm đảm thực hiện Cụ thể là :
Thứ nhất: Vai trò của người bào chữa trong thực tế còn hạn chế và trong thực tế nhiều khi chưa được một số cơ quan có thẩm quyền thực sự tôn trọng, chưa tạo điều kiện cho người bào chữa thực
Trang 4hiện nhiệm vụ của mình như việc tham gia tố tụng của người bào chữa sau khi có quyết định khởi tố bị can còn gặp nhiều khó khăn; nhiều trường hợp sau khi ra quyết định khởi tố bị can, cơ quan điều tra đã không giao quyết định này và cũng không giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ của mình Do vậy, bị can không biết là mình có quyền nhờ người bào chữa ngay từ khi bị khởi tố mà họ cứ tưởng khi ra toà mới được mời luật sư
Thứ hai: Đối với những trường hợp bào chữa chỉ định vì nhiều
lí do khác nhau mà việc bào chữa thường chỉ mang tính hình thức, qua loa, đại khái
Thứ ba: Điểm b, Khoản 1, Điều 72 BLTTHS quy định về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa như sau: “Có mặt khi lấy lời khai của người bị bắt, bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu người
có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý thì được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can ” Theo quy định này thì việc
có cho phép được hỏi bị can hay không là hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí chủ quan của điều tra viên, cho nên có trường hợp điều tra viên không cho người bào chữa hỏi mà chỉ cho “ngồi nghe” hỏi cung Điều tra viên dường như không để ý đến sự có mặt của người bào chữa và ý kiến đề xuất của họ
Đối với các hoạt động điều tra khác thì hầu như người bào chữa cũng không được tham gia mặc dù có trường hợp họ rất muốn tham gia nhưng đều bị điều tra viên từ chối Sau khi kết thúc điều tra, hầu hết cơ quan điều tra không thông báo cho người bào chữa biết về việc kết thúc điều tra Việc này đã làm cho người bào chữa gặp khó khăn trong việc đọc hồ sơ và ghi chép những điều cần thiết sau khi kết thúc điều tra Thực tế có nơi cán bộ điều tra khuyên bị can thuê
Trang 5luật sư là vô ích vì tội trạng đã rành rành và vụ án đã được quyết định
Tình trạng vi phạm các quyền tố tụng của bị can vẫn còn diễn
ra Một số người tiến hành tố tụng còn chưa nhận thức được việc bảo
vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và minh oan cho người
vô tội cũng như xử lý nghiêm minh đối với người phạm tội Ở giai đoạn điều tra, nhiều điều tra viên cho rằng người bị tạm giữ không cần mời người bảo vệ/luật sư vì chưa cần thiết Trong quá trình điều tra thường chú ý đến việc không bỏ lọt tội phạm hơn là việc không làm oan cho người vô tội và coi việc tham gia tố tụng của người bào chữa/bảo vệ chỉ là để cho đủ thủ tục mà thôi Điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc bảo vệ quyền của bị can, dẫn đến tình trạng oan sai trong tố tụng
Vì vậy, việc nghiên cứu về bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, giúp cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án đúng người đúng tội, đúng pháp luật, hạn chế tối đa tình trạng oan sai
Với nhận thức trên, học viên chọn đề tài : Bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh làm đề tài nghiên cứu cho luận văn của mình
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Vấn đề bảo đảm quyền của bị can trong tố tụng hình sự đã được nhiều tác giả nghiên cứu như :
- Luận án tiến sĩ luật học “Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp ở Việt nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Huy Hoàng
Trang 6- Luận án tiến sĩ luật học “Bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự Việt nam “ của tác giả Nguyễn Quang Hiền
- Luận án tiến sĩ luật học “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt nam” của tác giả Lại Văn Trình
- Đề tài khoa học cấp Đại học Quốc gia Hà nội – khoa luật 2006
“Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt nam” do GS.TSKH Lê Văn Cảm, TS Nguyễn Ngọc Chí, Ths Trịnh Quốc Toàn đồng chủ biên
- Chuyên khảo “Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt nam” của TS Trần Quang Tiệp
Trong thực tiễn điều tra, xử lý các vụ án hình sự vẫn còn những vi phạm nhân quyền Vì vậy, việc nghiên cứu để bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra theo quy định của Bộ luật
tố tụng hình sự từ góc độ lập pháp và thực tiễn áp dụng pháp luật có vai trò rất quan trọng trong quá rình thực hiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh hội nhập quốc tế cũng như công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta Đây là lý do để học viên quyết
định chọn đề tài : “Bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” làm luật văn thạc sĩ cho
Trang 7hiện hành, chỉ ra những bất cập còn tồn tại khi thực hiện quyền và nghĩa vụ của bị can ở nước ta hiện nay mà cụ thể là ở địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh Qua đó, đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng trong thực tiễn và hoàn thiện pháp luật, đảm bảo phát huy tối đa tính dân chủ, chính xác, khách quan, toàn diện trong hoạt động tố tụng hình sự, đảm bảo xu hướng bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Với mục đích nghiên cứu như trên, người viết tập trung vào giải quyết những nhiệm vụ chính như sau :
a Làm rõ khái niệm bị can, khái niệm quyền và nghĩa vụ pháp lý của bị can
b Tìm hiểu sơ lược các quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra theo luật pháp quốc tế
c Tìm hiểu sơ lược quy định pháp luật Việt nam qua các thời kỳ về quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra
d Đi sâu vào phân tích các quy định của Bộ luật tố tụng hình sư Việt nam hiện hành về quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra
e Nghiên cứu thực trạng áp dụng pháp luật về bảo đảm quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh
f Đưa ra các kiến nghị và giải pháp nhằm đảm bảo quyền của bị can trong giai đoạn điều tra trong tố tụng hình sự, hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự, nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Trang 8Là quyền và nghĩa vụ pháp lý của bị can trong giai đoạn điều tra tại địa bàn Tp Hồ Chí Minh
4.2 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi không gian: Thành phố Hồ Chí Minh
Phạm vi thời gian: giai đoạn 2018 đến quý 1/2020
Luận văn nghiên cứu là các quy định của pháp luật tố tụng hình sự trong thời kỳ từ năm 1945-1988, thời kỳ pháp luật tố tụng hình sự năm 1988 – 2003, thời kỳ pháp luật tố tụng năm 2003 – 2015
và pháp luật tố tụng hiện nay
5 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu của luận văn
Luận văn sử dụng phương pháp luận là chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác-Lênin, tư tưởng
Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng ta về nhà nước và pháp luật, về xây dựng nhà nước pháp quyền, về cải cách tư pháp và quyền con người
- Phương pháp thu thập và hồi cố thông tin dữ liệu từ các nguồn khác nhau
6 Những đóng góp mới về khoa học của luận văn
Luận văn khi hoàn thành dự kiến sẽ góp phần:
- Làm rõ hơn các vấn đề lý luận về bị can, quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra trong pháp luật tố tụng hình sự Việt nam hiện hành và qua các thời kỳ
Trang 9- Đi vào phân tích việc bảo đảm quyền và nghĩa vụ pháp lý của bị can trong giai đoạn điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự Việt nam hiện hành
- Chỉ ra được các vấn đề, các khó khăn vướng mắc trong việc thực thi pháp luật bảo vệ, bảo đảm quyền của bị can trong pháp luật
sự Việt nam
7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học cấp độ thạc sĩ về bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra trong tố tụng hình
sự Luận văn đi sâu nghiên cứu các vấn đề lý luận về bảo đảm quyền của bị can, phân tích thực trạng, chỉ ra khó khăn và đề xuất các giải pháp để nâng cao hiệu quả của việc bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
Luận văn sẽ đóng góp một phần vào việc giải quyết về mặt khoa học các khái niệm về bị can, quyền và nghĩa vụ của bị can trong giai đoạn điều tra Đồng thời, luận văn là một tài liệu có giá trị tham khảo cho những người làm công tác nghiên cứu, cho những người hoạt động tư pháp cũng như thực tiễn điều tra các vụ án hình sự
Trang 10PHẦN MỞ ĐẦU CHƯƠNG I: LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA BỊ CAN
TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA 1.1 Quan niệm, đặc điểm về bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
Một trong các hình thức thực hiện quyền cơ bản của công dân được nhà nước đảm bảo thực hiện là quyền được bảo vệ mình trước cơ quan pháp luật trong đó có quyền bào chữa Điều 12 BLTTHS quy định: “Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án có nhiệm vụ đảm bảo cho bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của
bộ lời buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm cho bị can, bị cáo
Quyền bào chữa của bị can, bị cáo là tổng thể các quyền mà pháp luật quy định bị can, bị cáo có thể sử dụng nhằm bác bỏ một
phần hay toàn bộ sự buộc tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm cho họ
1.1.2 Đặc điểm bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
Quy định tại khoản 2 Điều 60 BLTTHS năm 2015
1.2 Nội dung, trình tự, thủ tục bảo vệ quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
1.2.1 Nội dung về quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
Trang 11a) Đặc điểm quyền của bị can trong việc bị tạm giữ, tạm giam
- Trong giai đoạn điều tra, nghi can có thể bị tạm giữ, tạm giam
để đảm bảo cho việc điều tra vụ án
Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam mới đã cụ thể hoá là “Người
bị tạm giữ là người đang bị quản lý tại cơ sở giam giữ trong thời hạn tạm giữ, gia hạn tạm giữ theo quy định của BLTTHS”
Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam nay đã quy định cụ thể về những quyền cơ bản nhất, bổ sung một số quyền quan trọng cho người bị tạm giữ, người bị tạm giam tại Điều 9, Điều 19 và Điều 22
b) Quyền của bị can trong giai đoạn hỏi cung
- Không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội; được đề nghị giám định, định giá; được đọc, ghi chép tài liệu được số hóa liên quan đến việc buộc tội hoặc bản sao tài liệu khác liên quan đến việc bào chữa kể từ khi kết thúc điều tra khi có yêu cầu
- Quyền được giải thích quyền và nghĩa vụ:
- Giải thích quyền và nghĩa vụ của bị can là việc làm bắt buộc của Điều tra viên trước khi tiến hành hỏi cung bị can
- Quyền yêu cầu khi hỏi cung:
Là việc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh
- Quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu;
- Quyền yêu cầu có người bào chữa, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp:
Người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can
1.2.2 Trình tự, thủ tục bảo về quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
Trang 12- Quyền bào chữa, bảo vệ của bị can (Bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, quyền bào chữa của người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị bắt, người bị tạm giữ, bị cáo,…); Người bào chữa; Cơ chế bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, người
bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố (thời điểm tham gia tố tụng, đăng ký bào chữa)
- Người bào chữa
- Cơ chế bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội, người
bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố:
Thời điểm tham gia tố tụng: Người bào chữa tham gia tố tụng
từ khi khởi tố bị can.Trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt
động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ
Đăng ký bào chữa
1.3 Những yếu tố tác động đến bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
1.3.1 Quy định của pháp luật về bảo đảm quyền của bị can trong giai đoạn điều tra
Giải thích rõ quyền và nghĩa vụ cho người bị bắt; Tiếp nhận
xử lý đơn yêu cầu nhờ người bào chữa; Tổ chức cho người bào chữa gặp người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp; Đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định; Đề nghị thay đổi, huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế của người bào chữa
1.3.2 Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan điều tra
và cơ quan tư pháp
- Cơ quan điều tra – Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của
Cơ quan điều tra:
Trang 13 Cơ quan điều tra của Công an nhân dân
Cơ quan điều tra của Quân đội nhân dân
Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao
Nhiệm vụ: tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm hoặc phát hiện hành vi phạm tội đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự thì tiến hành các hoạt động kiểm tra, xác minh và điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự và Luật tổ chức cơ quan điều tra hình sự
- Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Viện Kiểm sát nhân dân: Thực hiện quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp (Điều 3, Điều 13 Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân)
1.3.3 Mối quan hệ phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức
Quy định tại Điều 11, 12 Luật tổ chức cơ quan điều tra hình
1.3.5 Nhận thức, ý thức pháp luật của bị can
Bị can có quyền biết mình bị khởi tố về tội gì, đưa ra chứng
cứ và yêu cầu; đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch; có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa Bị can được giao nhận bản sao quyết định khởi tố, quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn; được giao nhận bản kết luận điều tra, bản cáo trạng sau khi viện kiểm sát quyết định truy tố; được giao