Thế giới trong thế kỷ XXI tiếp tục chứng kiến nhiều biến đổi phức tạp và khó lường.Toàn cầu hoá tiếp tục phát triển sâu rộng, đã và đang tác động tới tất cả các nước trên thế giới.Các quốc gia lớn nhỏ đang tham gia ngày càng tích cực vào quá trình hội nhập quốc tế.Hoà bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn, phản ánh những đòi hỏi bức xúc của các quốc gia, dân tộc trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột vũ trang, xung đột dân tộc, tôn giáo, chạy đua vũ trang, hoạt động can thiệp lật đổ, khủng bố vẫn xẩy ra ở nhiều nơi với tính chất và hình thức ngày càng đa dạng và phức tạp.
Trang 1PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU
Thế giới trong thế kỷ XXI tiếp tục chứng kiến nhiều biến đổi phức tạp và khó lường.Toàn cầu hoá tiếp tục phát triển sâu rộng, đã và đang tác động tới tất
cả các nước trên thế giới.Các quốc gia lớn nhỏ đang tham gia ngày càng tích cực vào quá trình hội nhập quốc tế.Hoà bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn, phản ánh những đòi hỏi bức xúc của các quốc gia, dân tộc trong quá trình phát triển Tuy nhiên, các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột vũ trang, xung đột dân tộc, tôn giáo, chạy đua vũ trang, hoạt động can thiệp lật đổ, khủng bố vẫn xẩy ra
ở nhiều nơi với tính chất và hình thức ngày càng đa dạng và phức tạp
Hiện nay, chúng ta đang sống trong thời kỳ tuy chưa phải là “hậu” mà là ở giai đoạn cuối của cuộc khủng hoảng bùng phát năm 2008 nhưng đã chứng kiến những thay đổi rộng lớn,sâu sắc dường như mở ra một giai đoạn phát triển mới của loài người Nhìn tổng thể thì cục diện thế giới đang trải qua một số thay đổi
chính sau: Một là, nền kinh tế thế giới đang được cơ cấu lại một cách sâu sắc; hai là sức mạnh và vị thế của nhiều quốc gia, khu vực đang có những chuyển dịch lớn; ba là các mối quan hệ quốc tế đang được sắp xếp lại; bốn là bản đồ thế giới đang được vẽ lại, đặc biệt là khu vực Trung Đông, Bắc Phi và Châu Á – Thái Bình Dương; năm là vấn đề toàn cầu trở thành chủ đề lớn liên quan tới quan hệ quốc tế.Để làm rõ hơn về những thay đổi của cục diện thế giới, tôi lựa
chọn chủ đề: “Những đặc điểm cơ bản của cục diện thới giới hiện nay và tác động đối với Việt Nam”.
Trang 2PHẦN II: NỘI DUNG
I.Khái niệm cục diện thế giới hiện nay
Từ phương pháp luận Mác xít và thế giới quan Hồ Chí Minh có thể hiểu cục diện thế giới là “trang thái” của thế giới tại một thời điểm nhất định, phản ánh tương quan lực lượng và quan hệ giữa các chủ thể quốc tế chính, trước hết là các cường quốc, các trung tâm quyền lực lớn, bao gồm cả các xu hướng vận động của các tương quan lực lượng và quan hệ giữa các chủ thể chính tại thời điểm đó
Cục diện thế giới là một bức tranh toàn cảnh bao quát tất cả các lĩnh vực
từ kinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá, tôn giáo,… nhưng trong quan hệ quốc tế hiện nay, ranh giới giữa các lĩnh vực này ngày càng kém rõ ràng
II Những đặc điểm cơ bản của cục diện thế giới hiện nay
1 Nền kinh tế thế giới đang được cơ cấu lại
- Mô hình kinh tế có sự thay đổi
Thời gian qua, trên thế giới về đại thể đã tồn tại 4 mô hình kinh tế khác nhau.Thứ nhất la, mô hình kế hoạch hoá tập trung, một mô hình từng tồn tại trong nhiều thập kỷ và đã mất đi sau khi Liên Xô sụp đổ Thứ hai là, mô hình tự
do thị trường, còn được gọi là mô hình "đồng thuận Washington" mà kinh tế Mỹ
là điển hình với các đặc điểm tư nhân hoá, tự do hoá, phi tập trung hoá Mô hình này tạo ra cạnh tranh mạnh mẽ, thúc đẩy sức sáng tạo, sự phát triển nhưng lại đưa tới sự bất công, phân hoá giàu nghèo sâu sắc làm cho xã hội không ổn định Thứ ba là, mô hình thị trường xã hội phổ biến nhiều ở các nước Tây Âu, điển hình là Bắc Âu, Đức… Đặc thù của mô hình này là cố gắng bảo đảm công bằng
Trang 3xã hội, phúc lợi xã hội nhưng do thuế thu quá cao, triệt tiêu động lực phát triển, tạo tâm lý ỷ lại về phúc lợi xã hội Thứ tư là gần đây một số người nói tới mô hình "Đồng thuận Bắc Kinh" - là mô hình kinh tế thị trường nhưng có sự điều hành, can thiệp ở mức độ cao của Nhà nước
- Cơ cấu sản xuất thay đổi
Sau cuộc khủng hoảng dầu lửa năm 1973-1981, thế giới chuyển sang xu hướng tiết kiệm năng lượng, một phần nhờ đó thúc đẩy công nghệ thông tin phát triển vào cuối thế kỷ XX Hiện nay, do ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng kép về
tài chính - tiền tệ, năng lượng và lương thực, cơ cấu sản xuất thế giới đang có sự
chuyển dịch theo hai xu hướng trên thế giới: Một mặt, các nước chú trọng nghiên cứu chế tạo công nghệ và sản phẩm tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường đi đôi với việc phát triển các nguồn năng lượng tái sinh, như điện gió, điện mặt trời,… Cùng với “kinh tế tri thức”, thế giới đang chuyển đổi sang “kinh
tế xanh” với sự nhấn mạnh tầm quan trọng của nông nghiệp Mặt khác do "kinh
tế ảo" (kinh doanh tài chính - tiền tệ, bất động sản, chứng khoán ) khuynh đảo thế giới nên các nước đều xiết chặt sự giám sát đối với con ngựa bất kham này
- Chiến lược phát triển kinh tế thay đổi
Những năm cuối thế kỷ XX, mô hình phát triển của nhiều nước là dựa vào đẩy mạnh xuất khẩu, tạo nên những "con rồng", "con hổ" của thế giới Dưới tác động của cuộc khủng hoảng lần này, xu hướng bảo hộ mậu dịch gia tăng, nhiều nước quay về khuyến khích nội nhu Nói như vậy không có nghĩa là thiên hạ không còn cố tìm cách đẩy mạnh xuất khẩu nữa mà chỉ là tận dụng thị trường nội địa để “lót ổ“ cho những khó khăn gặp phải trên thị trường thế giới Những năm gần đây, người ta thường sử dụng từ “thế giới phẳng” để thể hiện chiều hướng trên, mặc dù trên thế giới gọi là “phẳng” đó vẫn có những vùng lồi lõm, thậm chí
Trang 4có những vết nứt lớn, trong đó sâu nhất là sự phân hoá giàu – nghèo giữa các quốc gia và trong mỗi quốc gia; cuộc đấu tranh gay gắt giữa các nước công nghiệp phát triển và đang phát triển về việc mở rộng tự do hoá thương mại, đẩy vòng đàm phán Đô-ha không tiến thêm được bước nào trong mấy năm qua Trong khi đó, các khu vực mậu dịch tự do liên quốc gia, liên khu vực xuất hiện ngày càng nhiều
Toàn cầu hoá chuyển sang hình thái khác
Trước cuộc khủng hoảng, ta thường nghe đến vòng đàm phán đa biên Doha để thúc đẩy tự do hóa thương mại theo các tiêu chuẩn của WTO Nay có thể nói vòng Đàm phán Doha đã chết hay chỉ "sống thực vật"; thay vào đó là các cuộc đàm phán để hình thành các khu vực mậu dịch tự do (FTA) trên khắp thế giới Hiện nay có 3 vòng cung lớn mậu dịch tự do đang hình thành là TPP (giữa
Mỹ, các nước Nam Mỹ, Đông Á trong đó có Việt Nam, Nhật và có thể Trung Quốc cũng sẽ tham gia); Mỹ và EU gọi là FTA xuyên Đại Tây Dương (TTIP) và RCEP (Cơ chế hợp tác toàn diện Đông Á) Có thể nói thế giới đan xen nhau chằng chịt các thể chế mậu dịch tự do, buộc tất cả các quốc gia phải tìm cách thích nghi
- Hệ thống tiền tệ thế giới đang thay đổi
Nếu như trước cuộc khủng hoảng lần này 3 đồng tiền chủ yếu là đô-la
Mỹ, euro và yên Nhật ở mức độ khác nhau là phương tiện thanh toán, dự trữ chủ yếu Ngày nay với sự ra đời của các nền kinh tế mới nổi, sự hình thành của BRICS (Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc và Nam Phi) và sự khủng hoảng nợ của Tây Âu cũng như khó khăn kinh tế của Nhật, người ta tìm kiếm những phương thức thanh toán mới, trong đó đáng chú ý nhất là những nỗ lực của Trung Quốc "quốc tế hóa" nhân dân tệ, biến Nhân dân tệ thành phương tiện
Trang 5thanh toán và cả dự trữ quốc tế; hạn ngạch phiếu trong WB và IMF cũng thay đổi có lợi hơn cho BRICS
- Sự chuyển dịch sức mạnh kinh tế của các quốc gia và các khu vực
Dường như sức mạnh của ba đầu tầu kinh tế nửa sau thế kỷ XX có chiều
hướng đi xuống dần trong khi một số nước như nhóm BRICS lại đang gia tăng sức mạnh, đặc biệt là Trung Quốc Suốt thế kỷ XIX, XX, châu Âu là cái rốn của kinh tế thế giới, hiện nay châu Á-Thái Bình Dương đang vươn lên là một trung tâm hàng đầu
Thay đổi về học thuyết kinh tế, thể chế kinh tế Sau khủng hoảng
1929-1933, học thuyết Keynes ra đời nêu cao ý nghĩa của sự toàn dụng lao động và sự can thiệp của nhà nước Đến năm 70, học thuyết này lại được thay bằng chủ nghĩa tự do Còn hiện nay, thế giới lại đang sử dụng sự can thiệp của Nhà nước (nhưng hoàn toàn không phải là từ bỏ thể chế thị trường, Nhà nước không làm kinh doanh mà chỉ sử dụng các đòn bẩy kinh tế vĩ mô, gia tăng vai trò giám sát, can thiệp khi thật cần).Tất cả những biểu hiện về sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế thế giới đó khiến các quốc gia phải có sự tính toán và sắp xếp lại chiến lược phát triển kinh tế của mình
2 Sự chuyển dịch sức mạnh của các quốc gia.
Thực tế thời gian qua đã cho thấy sự chuyển dịch sức mạnh kinh tế đưa tới
sự chuyển dịch tổng lực của các nước lớn.Kể từ khi Chiến tranh lạnh kết thúc đến nay, sức mạnh kinh tế của Mỹ tuy suy giảm tương đối song vẫn là một nền kinh tế lớn nhất, thu nhập tính theo đầu người ở mức cao, còn nắm những đỉnh cao của khoa học - công nghệ, chi tiêu quốc phòng bẳng cả thế giới còn lại, còn
có vị trí đáng kể trên thế giới
Trang 6Bên cạnh đó, một chiều hướng hoàn toàn mới là sự vươn lên của Trung Quốc trở thành nền kinh tế lớn thứ hai trên thế giới và trên cơ sở đó gia tăng thực lực quốc phòng, phát huy vai trò nước lớn ở nhiều khu vực và ngày nay đang cổ súy cho khẩu hiệu "Giấc mơ Trung Hoa" và xác lập quan hệ nước lớn kiểu mới Các nền kinh tế mới nổi khác như Nga, Nhật, Ấn Độ cũng ra sức củng cố lực lượng và vị thế riêng với tư cách là các nước lớn
3 Các mối quan hệ quốc tế đang được sắp xếp lại
Từ những biểu hiện của đời sống quốc tế thời gian qua, có thể thấy ngày nay các nước không "xếp hàng" cứng nhắc theo "cực" này hay "cực" khác mà tập hợp lực lượng cơ động, linh hoạt tùy theo vấn đề, thời điểm khu vực trên cơ sở lợi ích quốc gia dân tộc của mình Ngoài những liên minh chính trị - quân sự vốn
có ít thấy sự hình thành những liên minh kiểu mới Giữa các quốc gia, nhất là giữa các nước lớn vẫn duy trì trạng thái "vừa hợp tác vừa cạnh tranh" theo phương châm: đấu tranh nhưng tránh xung đột, đối đầu trực tiếp, hòa hoãn nhưng tránh sa vào liên minh chống nước khác
Một nét khác nữa là "kinh tế" trở thành một nhân tố cực kỳ quan trọng trong cục diện đấu tranh - dàn xếp với nhau (thời hai cực Xô-Mỹ, kinh tế không đóng vai trò lớn như hiện nay) Tiếp nối xu hướng manh nha từ sau sự tan rã của
"thế giới hai cực" và sự thất bại của chiến lược "đơn phương" do Tổng thống Bush đề xướng sau vụ 11/9, xu thế đa phương ngày càng nở rộ với hàng trăm sự tập hợp khu vực, liên khu vực, toàn cầu
4 Bản đồ thế giới một lần nữa "được vẽ lại", nhất là Trung Đông và Bắc Phi
Nếu như trong những năm 80, đầu những năm 90 của thế kỷ trước, những xáo động ở Đông Âu, Liên Xô, cuộc chiến ở bán đảo Ban-căng đã làm biên giới
Trang 7quốc gia nhiều nước bị điều chỉnh, thì trong những năm qua chúng ta chứng kiến hiện tượng bản đồ chính trị - xã hội - kinh tế được vẽ lại trên những mảng lớn ở Trung Đông - Bắc Phi, bản đồ của khu vực này cũng đang được vẽ lại sau sự rối loạn và sụp đổ độc tài thân Mỹ do tác động của “Mùa xuân Ả Rập”
Sự xáo động dữ dội ở một khu vực có vị trí địa - chính trị và địa - kinh tế mang tầm chiến lược quan trọng như Trung Đông - Bắc Phi, Ucraina và sự lên ngôi của Châu Á - Thái Bình Dương cùng sự “trỗi dậy” của Trung Quốc sẽ là những tác nhân chính ảnh hưởng đến chiều hướng phát triển của cục diện thế giới trong những thập niên tới cũng như tác động của chúng đến quan hệ quốc tế
và việc hoạch định chính sách của các quốc gia
5 Các vấn đề toàn cầu trở thành chủ đề lớn liên quan tới quan hệ quốc tế
Hiện nay, trữ lượng vũ khí hạt nhân khổng lồ mà các cường quốc sở hữu đang
đe doạ hoà bình và an ninh thế giới Sau Chiến tranh lạnh, Châu Á – Thái Bình Dương trở thành khu vực có nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới
Liên quan đến vấn đề môi trường và an ninh năng lượng, do yêu cầu phát triển kinh tế và nhất là để vượt qua khủng hoảng, các nước đã đẩy nhanh tốc độ khai thác tài nguyên Trên gốc độ quan hệ quốc tế, canh tranh nguồn tài nguyên đang và sẽ tiếp tục diễn biến phức tạp và trở thành nguồn của cuộc xung đột quốc tế Bên cạnh việc các nguồn tài nguyên đang ngày dần cạn kiệt dẫn đến mất
an ninh năng lượng như hiện nay thì biến đổi khí hậu đang có khả năng tạo ra một cuộc khủng hoảng hệ sinh thái mang tính chất toàn cầu
III Tác động của cục diện thế giới đối với Việt Nam
1 Về mặt cơ hội
Trang 8Thứ nhất, do chính sách hoà hoãn, bắt tay hợp tác giữa các nước lớn cũng
như sự thay đổi trong tương quan sức mạnh giữa các nước nên hoà bình ổn định hợp tác và phát triển là xu thế cơ bản của cục diện thế giới hiện nay Đây là thời
cơ cho Việt Nam tập trung phát triển kinh tế mà ít phải lo đối phó với xung đột toàn cầu và khu vực như trong thời kỳ Chiến tranh lạnh trước đây Việc các nước
dù luôn trong tình thế cạnh tranh và kiềm chế lẫn nhau nhưng vẫn tránh đối đầu trực diện Toàn cầu hoá tạo ra thế đan xen lợi ích giữa các quốc gia, làm các nước ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, nên các nước phải cân nhắc kỷ hệ quả và tác động dây chuyền khó lường của các cuộc xung đột vũ trang Bên cạnh đó, sự ra đời và phát triển của các thiết chế khu vực, toàn cầu như Liên hợp quốc, WTO, ASEAN,… mà Việt Nam là thành viên, có tác dụng nhất định trong việc thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin, phổ biến các chuẩn mực trong quan hệ đồng thời khuyến khích sự hợp tác của các bên, hỗ trợ kiềm chế xung đột và giảm căng thẳng giữa các bên liên quan
Thứ hai, toàn cầu hoá và khu vực hoá cũng tạo cho Việt Nam nhiều cơ hội mới.
\Hiện tại, Việt Nam đang có điều kiện rất tốt để huy động và phát huy các tiềm lực và thế mạnh quốc gia như nguồn tài nguyên dồi dào, lao động rẻ, đất nước hoà bình, chính trị ổn định, vị trí địa lý thuận lợi trong việc tham gia vào kinh tế toàn cầu Trong khi đó, tác động của xu thế khu vực hoá và toàn cầu hoá giúp Việt Nam có thể tiếp cận dễ dàng dòng vốn toàn cầu, công nghệ, lao động
có kỹ thuật cao, thị trường
Quan trọng hơn, khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đang là khu vực phát triển năng động nhất thế giới cũng là một thuận lợi lớn cho Việt Nam phát triển
Thuận lợi nữa là vai trò và vị thế của Việt Nam ngày càng được khẳng định trong cộng đồng khu vực và quốc tế Việt Nam không chỉ là tấm gương
Trang 9sáng về đấu tranh giải phóng dân và với những thành tựu to lớn từ công cuộc đổi mới đất nước thời gian qua, việc chúng ta có quan hệ hữu nghị với nhiều nước là yếu tố quan trọng làm tăng uy tín, vai trò, vị thế của nước ta trên trường quốc tế
2 Về thách thức:
Một là: thách thức đối với nhiệm vụ giữ vững độc lập, chủ quyền và toàn
vẹn lãnh thổ của đất nước
Việt Nam nằm trong khu vực Đông Nam Á cũng như Châu Á - Thái Bình Dương, là nơi được coi là khu vực địa - chính trị nhạy cảm, do đó chịu tác động của sự tranh chấp, giành giật phức tạp giữa các nước lớn cả về chính trị, quân sự lẫn kinh tế Đặc biệt là việc Trung Quốc đang gia tăng các hành động cường quyền trắng trợn đòi hỏi “chủ quyền” hết sức phi lý, bất chấp luật pháp quốc tế hiện nay Hơn thế, hệ thống luật pháp quốc tế chủ yếu vẫn do nước lớn chi phối
và kém công bằng với nước nhỏ, từ đó xung đột có thể nảy sinh và tác động tiêu cực tới sự toàn vẹn lãnh thổ của ta Ngoài ra, những diễn biến phức tạp của các vấn đề dân chủ, nhân quyền, tôn giáo, sắc tộc, chủ nghĩa ly khai,… đã tạo ra cái
cớ để các nước lớn và các thế lực thù địch lợi dụng để can thiệp vào công việc nội bộ của ta
Hai là: trong cuộc chạy đua khốc liệt, để tăng sức mạnh tổng hợp, tất cả
quốc gia đều giành ưu tiên cao cho khoa học - công nghệ và đi liền với nó là chất lượng nguổn nhân lực Điều đó đặt Việt Nam trước những thách thức gay gắt hơn, có nguy cơ tụt hậu xa hơn, nếu không kịp thời có những điều chỉnh thích hợp trong chiến lược phát triển
Trang 10Ba là: trong cuộc đua hiện nay, nhu cầu về nguyên nhiên liệu, nhất là về
dầu khí, ngay một lớn, nước ta nằm trong khu vực có tiềm năng, trữ lượng dầu khí tương đối lớn, do đó được các nước bên ngoài quan tâm Mặt khác, vì mục tiêu phát triển, nhu cầu năng lượng của ta ngày một tăng, nên ngoại giao năng lượng cần trở thành một nhiệm vụ quan trọng
Bốn là: những tác động của mặt trái toàn cầu hoá như biến đổi khí hậu,
huỷ hoại môi trường, cạn kiệt tài nguyên ngày càng trở nên cấp bách trong khi nguồn lực để chúng ta đối phó thì có hạn
Khi đất nước hội nhập sâu rộng và toàn diện hơn, nền kinh tế mở hơn thì càng tăng khả năng dễ bị tổn thương của nền kinh tế nói riêng và xã hội nói chung Nền văn hoá của đất nước cũng đứng trước nguy cơ bị chuyển hoá, mất
đi yếu tố truyền thống, bản sắc dân tộc Các thực thể phi nhà nước như các tập đoàn siêu quốc gia, các tổ chức phi chính phủ,… ngày càng trở thành các nhân tố cạnh tranh vai trò của nhà nước trên các lĩnh vực đối nội và đối ngoại
Tất cả những tác động đó đòi hỏi Việt Nam phải đánh giá sâu sắc và toàn diện cục diện thế giới để đề ra một chiến lược tổng thể; tổ chức lại các lực lượng nghiên cứu đối ngoại theo sự chỉ đạo thống nhất Mặt khác, trong khuôn khổ chiến lược chung, cần định vị rõ Việt Nam ở vị trí nào trong chiến lược của các nước lớn; mối nguy cơ nào là trực tiếp và lớn nhất? Từ đó có phương cách đối phó phù hợp để bảo vệ lợi ích quốc gia, dân tộc