- Cảm nhận được tình yêu thiên nhiên đặc biệt sâu sắc của Bác Hồ, dù trong hoàn cảnh tù ngục, Người vẫn mở rộng tâm hồn mình giao hoà với vầng trăng.. - Thấy được phong thái ung dung, lạ[r]
Trang 1Ngày soạn: 21/1/2018
Ngày giảng: 8A : 27 /1/2018
8C: 27/1/2018
Tiết 87- Văn bản:
NGẮM TRĂNG
(Vọng nguyệt)
(Hồ Chí Minh)
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
Giúp học sinh:
1 Kiến thức:
- Cảm nhận được tình yêu thiên nhiên đặc biệt sâu sắc của Bác Hồ, dù trong hoàn cảnh tù ngục, Người vẫn mở rộng tâm hồn mình giao hoà với vầng trăng
- Thấy được phong thái ung dung, lạc quan, tâm hồn cao đẹp của Bác
- Cảm nhận được sức truyền cảm nghệ thuật của bài thơ, bình dị, tự nhiên, sâu sắc
- Thấy được chất thép và chất trữ tình trong bài thơ
- Thấy được màu sắc vừa cổ điển vừa hiện đại của bài thơ
2 Kĩ năng:
- Đọc - hiểu thơ tứ tuyệt
- Phân tích được những chi tiết nghệ thuật tiêu biểu trong tác phẩm
- Trình bày một vấn đề
3 Thái độ:
- Yêu kính và biết ơn lãnh tụ
- Tìm hiểu, học tập tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.
4 Năng lực:
- Năng lực: giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác, thưởng thức văn học
II CHUẨN BỊ
1 Giáo viên: SGK, Sách giáo viên, kế hoạch dạy học, tập thơ “Nhật kí trong tù”,
máy chiếu, phiếu học tập
2 Học sinh: Học bài cũ, soạn bài mới, tìm hiểu tập thơ “Nhật kí trong tù”.
III CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
1 Ổn định tổ chức (1 phút):
- Kiểm tra sĩ số lớp:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Kết hợp trong quá trình học
3 Bài mới:
Trang 2Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung bài học
HOẠT ĐỘNG 1: KHỞI ĐỘNG
Thời gian: 2 phút Nhà phê bình Hoài Thanh đã từng nhận xét: “Thơ Bác đầy trăng” Quả thực đúng như vậy, qua một số bài thơ mà các em đã học như “Cảnh khuya”, “Rằm tháng giêng” các em đều thấy xuất hiện hình ảnh của vầng trăng
Nhưng cũng là vầng trăng, nhưng nếu trong “Cảnh khuya” và “Rằm tháng giêng”, Bác được ngắm trăng ngay tại chiến khu Việt Bắc thì hôm nay, cô sẽ giới thiệu đến các em một bài thơ khác của Bác cũng có hình ảnh vầng trăng nhưng lại là ngắm trăng trong nhà tù Tưởng Giới Thạch- Trung Quốc Vậy có gì khác trong lần ngắm trăng này, cô và các em cùng vào bài học ngày hôm nay
HOẠT ĐỘNG 2: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
Thời gian: 35 phút
Gv yêu cầu học sinh xem lại những
thông tin về tác giả đã được học trong
chương trình Ngữ văn 7 học kỳ 1
Hỏi: Hãy nhắc lại những thông tin cơ
bản về Chủ tịch Hồ Chí minh?
- Hồ Chí Minh (1890-1969) , quê ở xã
Kim Liên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ
An
- Là anh hùng giải phóng dân tộc,
danh nhân văn hóa thế giới
GV chiếu nguyên tác chữ Hán của
bài thơ để học sinh quan sát.
- GV hướng dẫn học sinh đọc
Đọc cả phần phiên âm chữ Hán, dịch
nghĩa và dịch thơ; chú ý giọng bình
thản ở câu 1, giọng bối rối, tự hỏi ở câu
2 và sự đối nhịp, đối chữ ở câu 3 và 4
- GV đọc mẫu
- GV gọi 1-2 HS đọc bài thơ và nhận
xét cách đọc
- GV yêu cầu học sinh chú ý vào bản
Nhắc lại
Lắng nghe
Quan sát
Lắng nghe
Đọc
I Tìm hiểu chung:
1 Tác giả: Hồ Chí Minh
2 Tác phẩm
Trang 3dịch nghĩa để hiểu bài thơ.
Hỏi: Em hãy nêu xuất xứ của bài thơ ?
- Là bài thơ số 21 trong tập thơ “Nhật
kí trong tù”
Hỏi: Em có hiểu biết gì về tập thơ
“Nhật kí trong tù” ?
- GV chiếu hình ảnh và thông tin về
tập thơ “Nhật kí trong tù”
- Thể loại: Nhật kí bằng thơ
- Gồm 113 bài thơ
- Viết bằng chữ Hán
- Viết khi Bác Hồ bị Tưởng Giới Thạch
bắt giam tại Quảng Tây- Trung Quốc
(8/1942- cuối1943)
GV mở rộng về hoàn cảnh lịch sử giai
đoạn này:
Tháng 8.1942 lấy danh nghĩa là đại
biểu của Việt Nam Độc lập Đồng
minh, Nguyễn Ái Quốc lấy tên là Hồ
Chí Chí Minh sang Trung Quốc để
tranh thủ sự ủng hộ của anh em bạn bè
quốc tế cho Cách mạng Việt Nam Sau
15 ngày đi bộ, khi vừa tới thị trấn Túc
Vinh tỉnh Quảng Tây thì bị chính
quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vì
tình nghi là gián điệp.Từ đó Người bị
cầm tù trong gần 30 nhà lao thuộc 13
huyện tỉnh Quảng Tây Đến tháng
9.1943, Người được thả tự do
- Đây là bức chân dung tự họa của Bác
Hồ
“Thân thể ở trong lao
Tinh thần ở ngoài lao
Muốn nên sự nghiệp lớn
Tinh thần càng phải cao”
Tinh thần cách mạng của tập thơ
Trả lời
Trả lời
Lắng nghe
- Xuất xứ:
Là bài thơ số 21 trong tập
“Nhật kí trong tù”
Trang 4Hỏi: Bài thơ được viết theo thể thơ gì?
- Thất ngôn tứ tuyệt
Hỏi: Hãy chỉ ra cách ngắt nhịp và cách
gieo vần của bài thơ?
- Thường ngắt nhịp: 2/2/3
- Vần chân, gieo vần ở tiếng cuối cùng
của câu 2 và câu 4 (hà,gia)
Hỏi: Phương thức biểu đạt được sử
dụng trong bài thơ này là gì?
- Biểu cảm kết hợp với tự sự và miêu
tả
Hỏi: Cấu trúc chung của bài thơ theo
thể Thất ngôn tứ tuyệt là gì?
- Khai- thừa-chuyển-hợp
Hỏi: Với bài thơ này, em có cách chia
nào khác không?
- Chia bài thơ làm 2 phần:
+ P1 (Hai câu thơ đầu): Tâm trạng của
Bác khi gặp trăng
+ P2 (Hai câu thơ cuối): Cuộc giao
hòa giữa người và trăng
GV chuyển ý:
“Vọng nguyệt” không chỉ là bức
tranh của một đêm trăng đẹp mà nó còn
là một bức tranh tinh thần của Bác
Vậy, bức tranh tinh thần ấy thể hiện
như thế nào Cô và các em cùng
chuyển sang phần II
Trả lời Nhận xét
Trả lời
Nhắc lại
Trả lời
Lắng nghe
- Thể thơ: Thất ngôn tứ
tuyệt
- Phương thức biểu đạt:
Biểu cảm kết hợp với tự
sự và miêu tả
- Bố cục: 2 phần
- GV yêu cầu học sinh chú ý 2 câu thơ
đầu
GV chiếu slied:
Ngục trung vô tửu diệc vô hoa
Đối thử lương tiêu nại nhược hà?
(Trong tù không rượu cũng không hoa,
Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ)
Hỏi: Theo em, những thi sĩ xưa thường
Chú ý
Trả lời
II Đọc- hiểu văn bản:
1 Hai câu thơ đầu
Trang 5chuẩn bị những gì cho cuộc ngắm trăng
của mình?
- Rươụ: Cảm xúc thêm nồng nàn
- Hoa: Dưới trăng hoa càng thêm
lộng lẫy
Trăng đối với các thi sĩ chính là một
người bạn, khơi nguồn cảm hứng cho
các nhà thơ, chính vì vậy trong các
cuộc ngắm trăng, họ thưởng chuẩn bị
hoa, rượu, thậm chí cả nến và phải có
bạn hiền Hoa dưới trăng càng thêm
lộng lẫy, lãng mạn, rượu khiến cảm
xúc thăng hoa, nồng nàn thì thơ ca
càng bay bổng, lãng mạn
Hỏi: Trong bài thơ này, Bác Hồ ngắm
trăng trong hoàn cảnh nào? Hãy chỉ ra
những chi tiết nói về hoàn cảnh ngắm
trăng của Bác? (chú ý vào câu thơ đầu
phần nguyên tác)
- Ngục trung: Trong tù
- vô tửu: Không có rượu
- vô hoa: Không có hoa
Hỏi: Biện pháp nghệ thuật nào được
Bác sử dụng trong câu thơ này? Việc
sử dụng nghệ thuật này có tác dụng gì?
- Điệp từ “vô” kết hợp với từ “diệc” để
khẳng định không hề có rượu và hoa
cho sự thưởng ngoạn của con người
- Nhịp thơ 2/2/3 kết hợp với thanh
bằng, trắc cho thấy âm hưởng nhẹ
nhàng, tự nhiên của câu thơ
Hỏi: Khi trong tù không rượu cũng
không hoa thì sẽ ảnh hưởng như thế
nào đến cuộc ngắm trăng?
- Cuộc ngắm trăng khó thực hiện,
không trọn vẹn
Lắng nghe
Phát hiện
Trả lời
Lắng nghe
Suy nghĩ
Trang 6Hỏi: Nhưng nếu thực hiện được cuộc
ngắm trăng ấy, con người phải có thêm
điều gì?
- Tình yêu mãnh liệt với thiên nhiên,
nghĩa là phải có thêm yếu tố tinh thần,
vượt lên khỏi cảnh ngộ ngặt nghèo
Hỏi: Qua phân tích em thấy Bác Hồ
ngắm trăng trong hoàn cảnh nào?
- Bác Hồ ngắm trăng trong hoàn cảnh
đặc biệt
Ngắm trăng là một thú vui thanh tao
của các bậc thi sĩ, nhưng ở đây Bác lại
ngắm trăng trong tù, một hoàn cảnh rất
đặc biệt
Hỏi: Có phải chăng câu thơ đầu của
Bác chỉ muốn nhấn mạnh sự thiếu thốn
khi ở trong tù hay còn ý nghĩa nào
nữa? Các em hãy nhận xét cách ngắt
nhịp, luật bằng trắc trong câu thơ này?
- Nhịp thơ 2/2/3, 4 thanh bằng 3 thanh
trắc mang mang lại âm hưởng nhẹ
nhàng chứ không nặng nề hay phê
phán
GV mở rộng:
Câu thơ mở đầu với ý nghĩa là khai đề,
nếu chúng ta chỉ hiểu câu thơ chỉ muốn
nhấn mạnh sự thiếu thốn trong tù thì
các câu thơ sau sẽ phải triển khai theo
ý này Nhưng câu thơ vừa có ý nghĩa
hiện thực lại vừa có ý nghĩa biểu cảm:
- Nghĩa hiện thực: Hoàn cảnh thiếu
thốn trong ngục tù
- Nghĩa biểu cảm: Câu thơ như lời tự
bạch của Bác Vì nhìn thấy ánh trăng
sáng đẹp quá, Bác mới nghĩ đến hoa và
rượu những thứ thường có trong mỗi lần
ngắm trăng Nhưng có phải vì thế mà
Trả lời
Trả lời Ghi bài
Suy nghĩ
Lắng nghe
- Bác Hồ ngắm trăng trong hoàn cảnh đặc biệt-ngắm trăng trong tù
Trang 7cuộc ngắm trăng không diễn ra?Ở đây
chính là lấy cái không có để nói về cái
sẵn có ở những câu thơ sau
GV chuyển ý: Vậy đứng trước hoàn
cảnh này, Bác Hồ có tâm trạng như thế
nào Các em chú ý vào câu thơ thứ 2
GV yêu cầu học sinh chú ý câu thơ thứ
hai
“Đối thử lương tiêu nại nhược hà?”
(Cảnh đẹp đêm nay khó hững hờ;)
Hỏi: Về hình thức, em thấy đây là kiểu
câu gì? Vì sao
- Đây là câu nghi vấn với cụm từ “nại
nhược hà” (biết làm thế nào)
Hỏi: Ở đây câu nghi vấn dùng để hỏi
hay để để bộc lộ tình cảm, cảm xúc?
- Câu thơ thể hiện niềm bối rối, xao
xuyến, rạo rực, không cầm lòng được
của Bác trước đêm trăng đẹp Vầng
trăng tròn đầy, ngời sáng kia như thúc
giục, mời gọi thi nhân hãy ra giữa chốn
tự do mà chiêm ngưỡng, mà bầu bạn
với trăng Nhưng khổ nỗi, Bác lại đang
bị giam cầm trong ngục tù thiếu thốn
mọi thứ thì làm sao mà ngắm trăng
trọn vẹn được, nhưng ánh trăng lại đẹp
quá mới khiến Bác bối rối như vây
Hỏi: Đối chiếu câu thơ của Bác với câu
thơ dịch, em thấy khác nhau ở điểm
nào?
- Về phần nguyên tác: “nại nhược hà”
(biết làm thế nào?) -> câu nghi vấn
- Về bản dịch: “khó hững hờ”-> câu
khẳng định: Bác không thể hững hờ với
trăng được, sẵn sàng đón nhận trăng,
nhưng đồng thời cho thấy nhân vật trữ
Lắng nghe Chú ý
Trả lời
Suy nghĩ, trả lời
Ghi bảng
So sánh Trả lời
Lắng nghe
- Tâm trạng của Bác: Bối rối, trăn trở, xao xuyến, xúc động khi đối diện với ánh trăng
Trang 8tình hơi bình thản, chứ không rung
động mãnh liệt như trong câu thơ chữ
Hán Trong câu thơ thứ 2 này, Nam
Trân đã dịch chưa sát so với nguyên tác
Hỏi : Qua tìm hiểu 2 câu thơ đầu, em
hãy nhận xét về tình cảm của Bác đối
với trăng ?
- Tình cảm nồng hậu, tha thiết với ánh
trăng
GV chuyển ý:
Như vậy, cô và các em đã vừa phân
tích 2 câu thơ đầu để thấy được cái
hoàn cảnh ngắm trăng rất đặc biệt của
Bác, thấy được tâm trạng bối rối, xao
xuyến của Bác trước vầng trăng, qua
đó cảm nhận được tình cảm nồng hậu,
tha thiết của Bác với trăng Vậy để xem
cuộc gặp gỡ giữa người và trăng có gì
đặc biệt, chúng ta cùng tìm hiểu 2 câu
thơ cuối
GV yêu cầu học sinh chú ý vào bản
nguyên tác:
Nhân hướng song tiền khán minh
nguyệt
Nguyệt tòng song khích khán thi gia
Thảo luận nhóm:
Hỏi: Hãy chỉ rõ nghệ thuật đặc sắc
được sử dụng trong hai câu thơ này?
GV chiếu máy chiếu
-Nghệ thuật đối:
+Chủ thể: Nhân> < Nguyệt; Minh
nguyệt > < thi gia
+ Hành động: hướng> < tòng; khán> <
khán
+ Hoàn cảnh: Người mất tự do> <
Trả lời
Ghi bài
Lắng nghe
Chú ý
Thảo luận
Lắng nghe
=> Tình cảm nồng hậu, tha thiết với ánh trăng
2 Hai câu thơ cuối
Trang 9trăng được tự do
Ranh giới giữa người và trăng là chiếc
song sắt của nhà tù
-Nghệ thuật nhân hóa: Trăng là vật thể
vô tri đã hóa con người có tâm hồn, có
hành động đang “nhòm”, “ngắm” nhà
thơ
Hỏi: Việc sử dụng nghệ thuật này có
tác dụng gì?
- Trăng và người gắn bó, giao hòa với
nhau trong mọi cảnh ngộ Trăng và
người đều chủ động tìm đến nhau để
giao hòa với nhau và ngắm nhau say
đắm
Hỏi: Nếu chỉ là hành động người ngắm
trăng, thì đó cũng là việc thường tình
Nhưng đối với Bác để đến được với
ánh trăng Bác phải làm gì?
- Để ngắm trăng người tù phải hướng
ra ngoài song sắt nhà tù
Hỏi: Trăng ngắm nhà thơ, đó là việc
khác thường, nhưng khác thường hơn
nữa là trăng chủ động theo khe cửa đến
với người tù Vậy trăng ngắm gì ở
Bác? Điều này cho thấy mối quan hệ
giữa người và trăng như thế nào?
- Trăng ngắm phong thái ung dung, tự
tại của Bác
- Quan hệ gần gũi, thân tình
Đây không phải là lần duy nhất Bác
và trăng gặp nhau bên song cửa sổ
Trong bài thơ “Tin thắng trận” Bác
viết:
“Trăng vào cửa sổ đòi thơ
Việc quân đang bận xin chờ hôm sau”
Thảo luận cặp đôi: 2 phút
Hỏi: Có người nói đây chính là “cuộc
Trả lời Ghi bài
Trả lời
Trả lời
Lắng nghe
Trao đổi
- Người và trăng có sự giao hòa, gắn bó với nhau,
cả hai đều chủ động tìm đến và ngắm nhau say đắm
=> Phong thái ung dung, lạc quan của Bác
Trang 10vượt ngục về mặt tinh thần” Em có suy
nghĩ gì về ý kiến đó?
GV chiếu máy :
- Vượt ngục là sự thoát khỏi nhà tù để
có tự do, ở đây là sự vượt ngục trong
tinh thần và bằng tinh thần của Bác
Tuy thân thể vẫn ở trong chốn lao tù
tăm tối, thiếu thốn, nơi chứa đựng đầy
tội ác, bất công nhưng tinh thần Người
không hề bị giam cầm, tinh thần ấy đã
tự do như tâm hồn một người nghệ sĩ
để hòa nhịp với người bạn tri kỉ: trăng
Đây chính là phong thái ung dung, lạc
quan của Bác Trăng ngắm Bác, chính
là đang ngắm tư thế ung dung, lạc quan
của Bác Đây cũng đồng thời là chất
thép trong thơ Bác Chất thép thể hiện
ở chính tinh thần lạc, ung dung, tự tại
Đây cũng chính là nét hiện đại trong
thơ Bác
- Hỏi: Hãy so sánh hai câu thơ này ở
phần nguyên tác và dịch thơ để xem bài
dịch thơ có giữ được sự đăng đối trong
hai câu thơ không?
- Hai câu thơ dịch đã làm mất đi cấu
trúc đăng đối, tức cũng giảm đi phần
nào sức truyền cảm Ngoài ra, câu thơ
dịch thứ tư có hai từ gần đồng nghĩa
(nhòm, ngắm) rõ ràng là chưa cô đúc,
đó là chưa kể chữ nhòm ở đây không
được nhã (nhất là lại nhòm khe cửa!)
Thảo luận cặp đôi:
-Thời gian: 2 phút
Hỏi: Vì sao trong câu thơ thứ 3, tác giả
viết là “Nhân” nhưng sang câu thơ thứ
4 tác giả lại nhận mình là “thi gia”?
- GV nhận xét kết quả hoạt động của
Lắng nghe
So sánh, đối chiếu
Trao đổi Báo cáo kết quả
Trang 11các nhóm và cho điểm
- Câu 3 Bác dùng chữ “nhân” để chỉ
người ngắm trăng nhưng câu cuối,
người ngắm trăng biến thành thi gia.
Trước vầng trăng, không còn tù ngục,
chỉ có Người thơ và tri kỉ vầng trăng
- Trăng xuất hiện khiến người tù quên
đi thân phận mình, tâm hồn được tự do
Tâm hồn được tự do, rung cảm trước
cái đẹp thì đó là tâm hồn của thi gia
Quả thật đây là cuộc lột xác từ thân
phận người tù trở thành nhà thơ Và ta
cũng lại thấy được cái chất nghệ sỹ
trong con người Bác
- GV mở rộng:
Việc sắp xếp chữ “nhân” và “nguyệt”
cũng có nhiều dụng ý
- Chữ “nhân” đứng đầu câu thơ thứ 3
cho thấy, con người luôn ở tư thế làm
chủ mọi hoàn cảnh, con người chủ
động tìm đến với ánh trăng chứ không
phải chỉ vì hoàn cảnh thiếu thốn, bị
giam giữ mà để lỡ mất đêm trăng đẹp
Đây chính là nét hiện đại trong thơ của
Bác, luôn lấy con người làm trung tâm
Hỏi: Trong hoàn cảnh đặc biệt, Bác đã
có một cuộc “vượt ngục tinh thần” đầy
ấn tượng, vậy bài thơ đã thể hiện được
nét đẹp nào trong tâm hồn Bác:
GV đưa lên máy chiếu
- Bác có tâm hồn rung động, nhạy cảm
tinh tế trước vẻ đẹp thiên nhiên, có tình
tình yêu TN sâu sắc Chính tình yêu đó:
+ Làm cho vầng trăng vô tri trở thành
một nhân vật đáng yêu, có tâm hồn như
con người
Lắng nghe
Lắng nghe
Suy nghĩ, trả lời
Quan sát
Trang 12+ Đã xóa đi hình ảnh nhà tù thay vào
đó là không gian đầy lãng mạn, chỉ có
trăng và người yêu trăng
- Tâm hồn chiến sỹ, sẵn sàng vượt qua
mọi thử thách
- Tâm hồn nghệ sỹ khao khát tự do
- Phong thái ung dung, lạc quan, yêu
đời
Đặc điểm trong thơ Bác là lúc nào cũng
cảm nhận thấy cái phong thái, lạc quan
Lúc nào Bác cũng quan điểm “Bĩ cực
rồi đến ngày thái lai” Hay các em đã
được học câu chuyện “Dù mưa hay
nắng” trong sách “Bác Hồ và những
bài học về đạo đức, lối sống dành cho
học sinh lớp 7”, các em đều rất ấn
tượng với cách nói của Bác Ngày nắng
nóng thì Bác nói: “Chà may quá, hôm
nay trời không mưa”, nếu gặp trời mưa
Bác lại nói “Hay thật trời mưa đi mát
quá” khiến cho các chú bộ đội đều mỉm
cười, tán thưởng, đôi chân như khỏe ra,
dẻo dai hơn
Giáo viên chuyển ý:
Như vậy các em thấy, với nghệ
thuật đối rất đặc sắc, kết hợp với nghệ
thuật nhân hóa, Bác Hồ đã cho chúng
ta thấy cuộc gặp gỡ vừa kỳ lạ nhưng lại
vừa quấn quýt, thắm thiết tạo nên một
cuộc gặp gỡ đặc biệt giữa người và
trăng Điều gì đã làm nên thành công
cho bài thơ, chúng ta cùng chuyển sang
phần III
Hỏi: Nêu những đặc sắc nghệ thuật của
bài thơ?
Lắng nghe
Lắng nghe
Trả lời
III Tổng kết
1 Nghệ thuật
- Sử dụng chữ Hán
- Sử dụng thể thơ thất
ngôn tứ tuyệt đặc sắc
- Sử dụng thành công