Ebook Émile hay là về giáo dục - Phần 2

Ở tuổi mười sáu chàng thiếu niên biết thế n{o l{ đau khổ vì chính hắn đ~ đau khổ; nhưng chỉ biết đại khái là những người khác cũng đang đau khổ; trông th[r]

QUYỂN BỐN

Sao m{ đời sống của chúng ta trên Tr|i đất này qua nhanh đến thế! Một phần tư đầu tiên của đời người đ~ trôi qua, trước khi người ta biết được cách sử dụng nó Một phần tư cuối cùng còn đang trôi, sau khi người ta đ~ ngừng thưởng thức nó Lúc đầu chúng ta không biết sống, chẳng bao lâu nữa chúng ta lại không thể sống; và trong khoảng giữa phân cách hai đầu vô ích ấy xem như ba phần tư còn lại cho chúng ta được tiêu dùng vào giấc ngủ, vào công ăn việc l{m, v{o đau khổ bệnh tật, vào sự câu thúc mất tự do, vào những nỗi nhọc nhằn

đủ kiểu Đời sống ngắn ngủi, do cuộc đời kéo dài chừng được bao lâu thì ít mà bởi vì trong thời gian ít ỏi đó chúng ta hầu như chưa kịp thưởng thức cuộc đời thì nhiều Lúc nhắm mắt xuôi tay mà có xa buổi lọt lòng đi nữa thì cũng chẳng ích gì, cuộc đời vẫn cứ là quá ngắn ngủi khi khoảng cách thời gian ấy không được sử dụng đủ đầy

Cũng có thể coi như chúng ta được sinh ra làm hai lần: một lần để tồn tại, một lần để sống, lần này cho giống loài, lần kia cho tình dục Những ai coi người đ{n b{ như một người đ{n ông không ho{n chỉnh thì rõ ràng là lầm rồi: Nhưng sự giống nhau ở bề ngoài lại ủng hộ

họ Cho đến tuổi cập kè thì trẻ em cả hai giới không có gì phân biệt được chúng từ dáng vẻ bên ngo{i: Cũng khuôn mặt ấy, cũng d|ng vẻ ấy, cũng nước da ấy, cũng giọng nói ấy, tất cả đều như nhau: C|c trẻ em gái là trẻ con, các trẻ em trai là trẻ con, cùng một danh từ đủ để chỉ các sinh thể giống nhau đến thế Các trẻ nam mà sự phát triển giới tính về sau bị cản trở còn giữ nguyên sự giống nhau ấy suốt đời, họ mãi mãi là những trẻ em to lớn, còn những người nữ do không hề mất đi sự giống nhau ấy nên về nhiều phương diện dường như không bao giờ là cái gì khác

Nhưng người đ{n ông nói chung không phải l{ sinh ra để ở lại mãi mãi với tuổi thơ Anh ta ra khỏi đó v{o thời gian đ~ định bởi tất nhiên; và cái thời khắc khủng hoảng này, dù

có khá ngắn ngủi, vẫn có những ảnh hưởng lâu dài Giống như tiếng gầm gào của biển cả đến trước xa cơn b~o, cuộc tiến hóa đầy giông tố này báo hiệu bằng lời thì thào của những đam mê đang nảy sinh một sự bốc men âm ỉ báo hiệu sự nguy hiểm đang tới gần Sự thay đổi tính tình, những kích động xảy ra luôn, tinh thần luôn x|o động l{m cho đứa trẻ gần như

trở nên khó bảo Nó bỏ ngoài tai tiếng nói khiến nó vâng lời; đó l{ một con sư tử đang trong cơn sốt; nó không đếm xỉa gì đến người hướng dẫn mình, nó không muốn bị điều khiển nữa Gắn kết vào những dấu hiệu tinh thần của sự biến đổi tính tình này là sự thay đổi dễ nhận thấy trên khuôn mặt Diện mạo thay đổi đi v{ lộ rõ tính cách; những sợi mềm v{ thưa biếc dưới má màu xạm dần và rậm dần Giọng nói của nó thay đổi hay đúng hơn l{ nó mất giọng: Nó chẳng ra trẻ con m{ cũng chưa ra người lớn, giọng nói của nó chẳng phải giọng trẻ con m{ cũng không phải của người lớn Đôi mắt của nó, những khí quan của tâm hồn ấy chẳng nói ra điều gì cho đến lúc này, lại tìm ra một ngôn ngữ và sự biểu đạt; một ngọn lửa đang nhen nhóm l{m cho chúng trở lên linh động, cái nhìn của chúng trở nên sắc sảo hơn, vẫn còn có sự ng}y thơ th|nh thiện, nhưng còn đ}u nữa vẻ dại khờ trước kia, đứa trẻ đang lớn cảm nhận được rằng đôi mắt mình có thể nói lên quá nhiều điều; nó bắt đầu biết nhìn xuống v{ đỏ mặt, nó trở nên mẫn cảm trước khi nhận rõ mình cảm thấy gì; nó cũng thấy bồn chồn mà không có cớ gì x|c đ|ng Tất cả những điều n{y đến từ từ và vẫn còn để cho bạn thời gian: Nhưng nếu tính hoạt bát của nó trở nên quá nóng nảy, sự kích động của nó chuyển thành cuồng nhiệt, nếu nó nổi cáu rồi thỉnh thoảng lại dịu đi, nếu nó khóc vô cớ, nếu

ở cạnh c|c đối tượng có thể là nguy hiểm cho nó mà mạch nó nhanh lên và mắt nó rực lửa, nếu tay một phụ nữ đặt lên tay nó làm nó rùng mình, nếu nó luống cuống hoặc nhút nhát

người đậy cẩn thận biết bao nay đ~ bỏ ngỏ; gió đ~ nổi lên ào ạt, đừng có phút nào rời tay lái nếu không là mất hết

Đ}y chính l{ lần sinh thứ hai m{ tôi đ~ nói đến; chính đ}y l{ lúc thật sự ra đời và không

có gì thuộc về con người là xa lạ với nó Từ trước đến nay những thận trọng của chúng ta chỉ là những trò trẻ con; chỉ lúc này chúng mới có tầm quan trọng thực sự Đ}y l{ thời kỳ chấm dứt sự giáo dục thông thường và chính là thời kỳ phải khởi đầu cuộc giáo dục của chúng ta m{ để trình b{y cho rõ hơn kế hoạch mới này, chúng ta hãy nhắc lại tình trạng của

sự việc ứng với thời kỳ n{y đ~ nói qua ở trên

C|c đam mê của chúng ta là những phương tiện chính cho cuộc thảo luận này: Nếu như muốn tiêu hủy chúng đi thì thật là một việc vừa uổng công vừa lố bịch; đó l{ kiềm chế cái tự nhiên, đó l{ cải tạo tác phẩm của Thượng đế Nếu Thượng đế có phán bảo con người thủ tiêu c|c đam mê m{ Người đ~ ban cho thì dù muốn hay không Người cũng đ~ tự mâu thuẫn

với chính mình Không bao giờ Người lại ban ra một cái lệnh vô lý như vậy, không có cái gì tương tự như thế được ghi trong tr|i tim con người; v{ điều m{ Thượng đế muốn con người l{m, Người không sai bảo một ai khác nói với con người; Người đích th}n ph|n bảo cho anh ta, người khắc ghi v{o đ|y lòng anh ta

Mà tôi sẽ coi kẻ nào muốn cản trở sự ph|t sinh ra c|c đam mê cũng gần như l{ điên khùng y như kẻ nào muốn thủ tiêu c|c đam mê ấy; và tất cả những ai cho rằng dự án của tôi

từ trước đến nay từng l{ như thế thì chắc chắn sẽ hiểu quá sai về tôi

Nhưng liệu chúng ta có lập luận đúng nếu rút ra từ chỗ coi bản chất của con người là có c|c đam mê để đi đến kết luận rằng mọi đam mê m{ ta cảm nhận được trong mình và ta trông thấy ở những kẻ kh|c đều là do tự nhiên chăng? Nguồn gốc của chúng là tự nhiên thì đúng rồi; nhưng h{ng ng{n luồng lạch ngoại lai đ~ l{m cho chúng lớn lên; đó là một con sông lớn không ngừng lớn thêm lên v{ trong dòng sông đó ta sẽ phải khó khăn lắm mới tìm lại được một vài giọt nước lúc đầu của nó Những đam mê tự nhiên của chúng ta là rất hạn hẹp; chúng là những phương tiện của tự do của chúng ta, chúng có khuynh hướng bảo tồn cho chúng ta Tất cả những đam mê n{o m{ bắt ta phải khuất phục nó và hủy diệt ta đều đến từ bên ngoài; tự nhiên không ban chúng cho ta, chúng ta chỉ chiếm hữu chúng để làm hại cho tự nhiên mà thôi

Nguồn gốc của những đam mê của chúng ta, xuất xứ và khởi phát của mọi đam mê khác, nguồn gốc duy nhất sinh ra cùng với con người và không bao giờ rời bỏ con người chừng nào nó còn sống: Đó l{ đam mê nguyên thủy, bẩm sinh, có trước mọi đam mê kh|c,

đó l{ tình yêu bản thân mình, và theo một nghĩa n{o đó thì mọi thứ đam mê kh|c chỉ là những biến hình của thứ tình yêu ấy m{ thôi Theo nghĩa n{y, nếu muốn thì cũng có thể coi mọi đam mê đều là tự nhiên cả Nhưng phần lớn các biến hình ấy đều có nguyên nhân ngoại lai mà thiếu các nguyên nhân này thì c|c đam mê ấy chẳng bao giờ xảy ra; và chính các biến hình ấy không hề đem lại sự tốt lành cho ta mà chỉ có hại cho ta; chúng l{m thay đổi c|i đối tượng đầu tiên v{ đối lập với cái nguyên khởi của chúng: Vì thế m{ con người lúc đó hóa ra l{ đứng ngoài tự nhiên và trở nên tự mình mâu thuẫn với chính mình

Tình yêu bản thân thì bao giờ cũng tốt lành, bao giờ cũng phù hợp với trật tự Ai cũng được đặc biệt giao trách nhiệm bảo toàn bản th}n mình, điều đầu tiên và quan trọng nhất

trong các mối quan tâm của con người là không ngừng chăm sóc sự bảo toàn ấy và làm sao m{ chăm lo như vậy nếu không quan tâm nhất đến điều ấy?

Vậy cho nên chúng ta phải tự yêu bản th}n mình để bảo tồn lấy chúng ta, chúng ta phải yêu chúng ta hơn l{ yêu tất cả mọi thứ khác; và theo một hệ quả trực tiếp từ chính tình cảm này, chúng ta yêu cái gì bảo vệ ta Đứa trẻ n{o cũng quấn quýt với vú nuôi của chúng:

thuần túy máy móc Cái gì tạo thuận lợi cho sự an lạc của một cá nhân thì sẽ lôi cuốn nó; cái

gì có hại đến nó thì nó sẽ tr|nh xa: Đó chỉ là một bản năng mù qu|ng C|i m{ biến bản năng này thành tình cảm, sự gắn bó quấn quýt thành tình yêu, sự ghét bỏ thành ác cảm, đó l{ ý đồ biểu lộ ra cho thấy nó làm hại ta hay có ích cho ta Người ta chẳng có đam mê gì với những sinh thể vô cảm chỉ tu}n theo xung động m{ người ta đặt v{o nó; nhưng những gì mà ta chờ mong là tốt hay xấu do khuynh hướng nội tại của chúng, do ý chí của chúng, những gì mà ta thấy rõ l{ h{nh động thuận theo hay chống lại một cách tự do, làm phát sinh ở chúng ta những tình cảm hệt như những gì chúng bày tỏ với ta Điều gì giúp ta, ta tìm đến, nhưng điều gì muốn phục vụ ta thì ta yêu nó Điều gì có hại cho ta, ta tránh xa; nhưng điều gì muốn làm hại ta, ta ghét nó

Tình cảm đầu tiên của một đứa trẻ là tự yêu chính nó; và tình cảm thứ nhì dẫn xuất từ tình cảm thứ nhất, là yêu những người gần gũi nó; vì rằng, trong tình trạng yếu đuối của nó lúc đó, nó chỉ biết người nào qua sự hỗ trợ v{ săn sóc m{ nó nhận được thôi Lúc chịu sự quyến luyến của nó với chị vú nuôi và cô giáo chỉ là thói quen Nó tìm kiếm họ vì nó cần đến

họ, và vì nó cảm thấy dễ chịu khi có họ; c|i đó l{ nhận thức hơn l{ thiện ý Phải cần đến rất nhiều thời gian về sau nó mới hiểu được rằng chẳng những họ có ích cho nó, mà chính họ muốn như thế và lúc bấy giờ nó mới bắt đầu yêu họ

Như vậy, một đứa trẻ tự nhiên thiên về thiện ý bởi vì nó thấy rằng những ai gần gũi với

nó đều nhằm để hỗ trợ cho nó Và từ nhận xét ấy nó quen có một thiện cảm với đồng loại của nó nhưng tùy theo chừng mực mở rộng các mối giao tiếp, các nhu cầu, các sự phụ thuộc chủ động hay bị động của nó thì ý thức về các mối quan hệ giữa nó v{ người khác xuất hiện

và tạo ra ý thức về bổn phận và sự ưa chuộng Lúc bấy giờ đứa trẻ trở nên hống hách, ganh

tị, lừa gạt, thù hằn Nếu người ta bắt nó phải vâng lời, thì, vì không thấy có ích lợi gì trong việc m{ người ta sai nó làm, nó cho rằng việc ấy là do tính khí bất thường, do ý định muốn

hành hạ nó và nó tỏ ra bướng bỉnh Nếu người ta vâng chiều theo ý của chính nó, thì ngay khi có chuyện gì cưỡng lại ý nó, nó lập tức coi đó l{ chống đối, có ý định chống cự lại nó; nó đập b{n đập ghế vì đ~ không v}ng theo Lòng |i kỷ, chỉ chú trọng đến mình thôi, được mãn nguyện khi các nhu cầu thực sự của mình được thỏa m~n, nhưng lòng tự ái, mà cứ so sánh cho bằng được, thì không bao giờ thỏa mãn và không thể thỏa lòng được, vì tình cảm này trong khi khiến ta yêu chuộng mình hơn người khác, lại cứ đòi hỏi kẻ khác phải yêu chuộng

ta hơn chính họ; điều đó l{ không thể n{o có được Đấy là sự giải thích tại sao các dục vọng dịu dàng và trìu mến thì phát sinh từ lòng ái kỷ còn các dục vọng thù ghét và cáu kỉnh lại phát sinh từ lòng tự |i Như vậy, c|i l{m cho con người căn bản là thiện tâm, là do có ít nhu cầu, và chẳng mấy khi muốn so sánh với kẻ kh|c; c|i l{m cho con người căn bản l{ độc ác là

do có quá nhiều nhu cầu và chú trọng quá nhiều đến dư luận Trên nguyên tắc này ta rất dễ thấy rằng có thể làm thế n{o đề điều khiển được mọi dục vọng của trẻ con v{ người lớn hướng về thiện hay hướng về |c Đ~ đ{nh rằng con người ta không thể nào sống đơn độc, thật l{ khó khăn khi luôn luôn muốn giữ được tính thiện: Chính khó khăn n{y lại c{ng tăng thêm một cách tất yếu cùng với các mối giao tiếp của con người, v{ chính vì điều này nhiều nhất m{ c|c nguy cơ trong x~ hội làm cho tài nghệ và sự thận trọng càng cần thiết cho chúng ta hơn để ngăn ngừa trong lòng người những hư hỏng phát sinh từ các nhu cầu mới của con người

Sự nghiên cứu thích hợp với con người là nghiên cứu các mối quan hệ của nó Chừng n{o m{ con người chỉ nhận biết được mình qua hữu thể vật chất của mình thì nó phải tự tìm hiểu qua các mối quan hệ của nó với c|c đồ vật: Đó l{ c|ch dùng trong tuổi thơ ấu; khi nó bắt đầu cảm nhận được hữu thể tinh thần của mình, nó phải tự tìm hiểu về mình qua quan

hệ của nó với người kh|c: Đó l{ việc làm trong suốt cả đời người, khởi phát từ điểm mà chúng ta đ~ đạt tới ở đ}y Con người vừa mới cần đến một người bạn khác giới, thì nó không còn là một sinh thể cô lập nữa, tấm lòng nó không còn đơn lẻ nữa Mọi quan hệ của

nó với giống loài, mọi xúc cảm của tâm hồn nó nảy sinh cùng với mối quan hệ này Dục vọng đầu tiên của nó làm lên men các dục vọng khác

Khuynh hướng của bản năng còn chưa được x|c định Giới tính này bị lôi cuốn về giới tính kh|c: Đấy là sự vận động của tự nhiên Sự lựa chọn, sự ưa thích, sự quyến luyến cá nhân là tạo phẩm của sự hiểu biết, của c|c định kiến, của thời gian: Cần phải có thời gian và

có các kiến thức mới l{m cho chúng ta đủ khả năng để có được tình yêu: Người ta chỉ yêu sau khi đ~ xét đo|n, người ta chỉ ưa thích sau khi đ~ so s|nh Những xét đo|n n{y cứ xảy ra

mà ta không thấy rõ, nhưng không vì thế mà chúng kém phần thiết thực Tình yêu chân chính, dù ai có nói gì đi nữa, bao giờ cũng được con người ca ngợi: Bởi vì dù cho các khích động của nó có mê hoặc chúng ta, dù cho tình yêu m{ tim ta đ~ cảm nhận được có không loại bỏ được ở trái tim ấy những tính chất khả ố, và thậm chí tình yêu làm phát sinh tính chất khả ố đi nữa thì bao giờ tình yêu cũng vẫn cứ mang những phẩm chất đ|ng quý m{ thiếu chúng thì người ta không có khả năng cảm nhận được là yêu Sự lựa chọn này mà ta đem đối lập với lý trí là xuất phát từ lý trí Người ta đ~ tạo nên tình yêu mù quáng vì chính tình yêu có những con mắt s|ng hơn chúng ta v{ tình yêu thấy rõ các mối liên hệ mà chúng

ta không sao nhận ra được Với những ai chẳng có chút ý niệm gì về tài và sắc thì mọi người đ{n b{ sẽ là tốt ngang nhau, v{ người đ{n b{ n{o đến đầu tiên sẽ là người đ|ng yêu nhất Tình yêu không những không xuất phát từ tự nhiên mà nó còn là cái quy chuẩn và cái chốt hãm cho những khuynh hướng của tự nhiên: Chính do tình yêu mà trừ đối tượng được yêu

ra thì giới n{y chúng l{ gì đối với giới kia

Sự ưa thích m{ người ta chấp thuận, người ta cũng muốn mình được như vậy, tình yêu phải là quan hệ tương giao Dễ được yêu, phải làm cho mình trở nên đ|ng yêu; để được ưa thích hơn, phải l{m cho mình đ|ng yêu hơn người kh|c, đ|ng yêu hơn tất cả những người khác, ít ra là trước mắt đối tượng được yêu Từ đó có những c|i nhìn đầu tiên đến những ai cũng yêu như mình, từ đó có những so s|nh đầu tiên với họ, từ đó m{ có đua tranh, đối đầu, ghen tuông Một trái tim ngập tràn tình cảm thì ưa thổ lộ: Từ nhu cầu có một cô người yêu nảy ngay ra nhu cầu có một anh bạn Ai mà cảm nhận được rằng được yêu là dịu ngọt đến thế nào sẽ muốn được mọi người đều yêu, và không phải ai cũng muốn ưa thích, vì thế mà

có nhiều người bất mãn Cùng với tình yêu và tình bạn phát sinh ra những mối bất hòa, oán trách, ghét bỏ Ở giữa bấy nhiêu dục vọng khác nhau, tôi thấy dư luận chiếm được ngôi cao không gì lay chuyển nối, và những kẻ ngu ngốc phục tùng đế chế này chỉ còn biết sống trên nền tảng của những xét đo|n của người khác

Các vị hãy mở rộng những ý tưởng này, và các vị sẽ thấy do đ}u lòng tự ái của chúng ta lại có cái dạng m{ chúng ta tưởng là thuộc về tự nhiên; và tại sao lòng ái kỷ, vì không còn là một tình cảm tuyệt đối, trở nên kiêu ngạo ở những người hùng tâm, khoe khoang ở kẻ nhỏ

nhen và trong tất cả mọi người, nó không ngừng tự nuôi dưỡng nhờ phương hại đến đồng loại của mình Các loại dục vọng này vì không hề có mầm mống trong lòng trẻ con nên không thể tự nó sinh ra trong đó; chính l{ tự chúng ta mang đến và bao giờ cũng chỉ bám rễ được v{o đó nhờ lỗi lầm của chúng ta; nhưng sự việc lại không như vậy trong lòng người thanh niên: dù chúng ta có thể l{m gì đi nữa thì các dục vọng cứ nảy sinh ở đó dẫu ta không muốn Vậy thì đ~ đến lúc thay đổi phương ph|p

Chúng ta hãy bắt đầu bằng một số suy tưởng quan trọng về bước ngoặt đang được đề cập đến ở đ}y Sự chuyển biến từ tuổi thơ sang tuổi dậy thì không phải do tự nhiên quyết định đến mức không thay đổi ở các cá nhân tùy theo tố chất và ở các dân tộc tùy theo khí hậu Ai cũng biết những dị biệt về điều n{y đ~ được quan sát giữa xứ nóng và xứ lạnh và ai cũng đều thấy rằng những khí chất mãnh liệt được hình thành sớm hơn những khí chất kh|c: Nhưng người ta có thể nhầm lẫn về c|c nguyên nh}n v{ thường là gán cho thể chất cái m{ đ|ng ra phải quy về tinh thần; đó chính l{ một trong những lạm dụng hay gặp nhất của triết học ở thế kỷ chúng ta Các bài học của tự nhiên đến muộn và từ từ còn của con người luôn luôn quá sớm Trong trường hợp đầu tiên, các giác quan khêu gợi sự tưởng tượng; trong trường hợp thứ hai thì sự tưởng tượng thức tỉnh các giác quan, nó làm cho các giác quan hoạt động quá sớm không sao tránh khỏi làm suy yếu, gây bực bội cho c| nh}n trước tiên rồi về lâu dài là cho cả giống nòi Một nhận xét kh|i qu|t hơn v{ chắc chắn hơn nhận xét về ảnh hưởng của khí hậu là tuổi dậy thì và sức mạnh tình dục bao giờ cũng đến gấp gáp

đứa trẻ có sự minh mẫn riêng để phát hiện được chân giả qua mọi trò hề của sự đoan trang đứng đắn dùng che đậy các phong tục xấu Thứ ngôn ngữ cao nh~ m{ người ta nói với chúng, những bài học về lòng trung thực m{ người ta dạy chúng, tấm màn huyền bí mà người ta làm ra vẻ giăng ra trước mắt chúng là chừng ấy vật kích thích tính hiếu kỳ của chúng Theo cái cung cách ấy thì rõ r{ng c|i m{ người ta giả bộ giấu chúng lại chỉ để mà dạy cho chúng v{ chính l{ c|i đem lợi ích lại cho chúng nhiều nhất trong số các bài học mà họ dạy cho chúng

Các vị hãy tham khảo kinh nghiệm thì các vị sẽ hiểu c|i phương ph|p cuồng điên vô lý n{y đẩy nhanh công việc của tự nhiên và làm hỏng khí chất đến mức n{o Đ}y chính l{ một trong những nguyên nhân chính làm suy thoái nòi giống những người sống ở các thành phố

Thanh niên, suy kiệt quá sớm, nên tầm vóc nhỏ bé, yếu ớt, xấu đi, gi{ đi v{ thay vì lớn lên, giống như c}y nho m{ người ta cho ra quả mùa xuân thì rạc đi v{ chết vào mùa thu

Phải từng chung sống với các dân tộc hoang sơ v{ giản dị mới biết được rằng sự dốt n|t đầy hạnh phúc có thể kéo dài sự trong trắng của trẻ con đến độ tuổi n{o Đó l{ một cảnh tượng vừa xúc động vừa tức cười khi ở đó phó mình cho sự bảo đảm của trái tim mình, thanh niên cả hai giới cứ tiếp tục ho{i c|c trò chơi còn trẻ ng}y thơ khi sắc đẹp v{ độ tuổi đương đến thì và bộc lộ sự tinh khiết của các thú vui của chính họ qua tình thân với nhau Rồi lớp trẻ đ|ng yêu ấy cũng đến lúc lấy nhau, đôi vợ chồng trao cho nhau tr|i chín đầu mùa của con người mình, người này lại c{ng quý gi| hơn với người kia; rồi đông con, lành mạnh

và khỏe khoắn, chúng trở thành bảo chứng cho một mối liên kết không hề phai lạt và là thành quả của sự ngoan hiền của những năm đầu đời của họ

Nếu con người đến tuổi có ý thức về giới tính của mình mà tuổi này có chênh lệch do tác dụng giáo dục cũng như do t|c động của tự nhiên, thì theo đó người ta có thể đẩy nhanh hay làm chậm tuổi ấy theo cung c|ch m{ người ta sẽ giáo dục trẻ con; và nếu cơ thể có được thêm hoặc mất đi sự ổn định tùy theo mức độ m{ người ta làm chậm hay đẩy nhanh tiến trình này thì cũng theo đó m{ thấy rằng người ta c{ng t|c động để làm chậm tiến trình này, thì người thanh niên lại càng có thêm khí lực v{ cường tráng Tôi vẫn chỉ nói về các tác dụng thuần túy thể chất: Ta sẽ thấy ngay rằng chúng không giới hạn ở đó

Từ những suy tưởng này, tôi rút ra lời giải cho câu hỏi luôn luôn làm ta phải lo lắng đến thế, đó l{ liệu có thích hợp chăng nếu ta sớm làm rõ cho bọn trẻ biết về c|c đối tượng tò mò của chúng, hay đem tr|o v{o đó những sai biệt vừa phải thì sẽ tốt hơn cho chúng Tôi nghĩ rằng, chẳng nên làm cả cách nọ lẫn cách kia Thứ nhất là sự tò mò này nếu ta không gợi ra thì chẳng hề đến với chúng Vậy thì phải l{m sao để chúng không có nó Thứ hai là những câu hỏi mà ta không bắt buộc phải giải đ|p không hề đòi hỏi ta phải đ|nh lừa kẻ đ~ nêu ra chúng Buộc kẻ đó im đi tốt hơn l{ trả lời dối tr| Đứa trẻ sẽ ít ngạc nhiên vì cái luật này, nếu như ta từng chú trọng cho nó phục tùng luật ấy trong những chuyện không can hệ Cuối cùng là nếu người ta phải chọn việc giải đ|p thì phải giải đ|p sao cho đơn giản nhất không

có gì là huyền bí, không lúng túng, không cười mím Thật ít nguy hiểm hơn rất nhiều khi thỏa mãn tính tò mò của đứa trẻ so với khơi gợi cho nó sự tò mò ấy

Sao cho các lời giải đ|p của các vị phải luôn luôn nghiêm chỉnh, ngắn gọn, dứt khoát, không bao giờ được lộ vẻ ngập ngừng Tôi cũng không cần phải nói thêm rằng các lời giải đ|p n{y phải đúng sự thực Ta không thể dạy cho con trẻ sự nguy hiểm khi nói dối người lớn mà không cảm thấy rằng về phía người lớn, sự nguy hiểm càng lớn hơn khi nói dối trẻ con Chỉ một lần nói dối mà bị lộ tẩy sẽ làm hỏng vĩnh viễn mọi thành quả giáo dục

Sự không biết hoàn toàn về một v{i lĩnh vực có khi lại l{ điều phù hợp nhất với trẻ con: Nhưng h~y cho chúng sớm biết điều mà không thể che giấu m~i được Cần phải, hoặc là đừng có làm bất cứ c|ch n{o l{m để thức tỉnh lòng hiếu kỳ của chúng, hoặc là thỏa mãn tính hiếu kỳ ấy trước cái tuổi mà tính hiếu kỳ trở nên nguy hại Về điều này, cách hành xử của các vị với học trò của mình phụ thuộc rất nhiều vào tình cảnh riêng của từng đứa, vào xã hội xung quanh nó, vào các hoàn cảnh mà ta dự kiến là nó sẽ l}m v{o v.v… Ở đ}y bắt buộc phải đừng để điều gì xảy ra bất ngờ, và nếu các vị không chắc l{ đ~ l{m cho chúng không biết phân biệt về giới tính cho đến mười sáu tuổi thì các vị hãy chú trọng để nó biết sự phân biệt n{y trước mười tuổi

Tôi không thích người ta giả bộ nói với trẻ con bằng một ngôn ngữ qu| cao nh~, cũng chẳng thích người ta quanh co dài dòng, mà trẻ nhận ra sự quanh co ấy, để tránh gọi ra tên thật của sự vật Những thuần phong mỹ tục về c|c lĩnh vực này bao giờ cũng rất giản dị; nhưng những tưởng tượng bị vấy bẩn bởi các thói xấu làm cho cái tai trở nên tinh tế và buộc phải sàng lọc không ngừng các cách diễn đạt Những từ thô tục thật chẳng can hệ gì,

mà cái chính là cần phải tránh những ý tưởng d}m đ~ng

Cho dù sự xấu hổ là tự nhiên đối với lo{i người, thì con trẻ lại chẳng hề xấu hổ một cách rất tự nhiên Sự xấu hổ chỉ phát sinh cùng với việc biết cái xấu: Và con trẻ không có và không phải biết đến điều này thì làm sao có cái cảm giác nó là hiệu quả của điều đó? Dạy cho chúng sự xấu hổ và sự lương thiện tức là dạy cho chúng rằng có những việc đ|ng xấu hổ v{ không lương thiện, chính là tạo ra cho chúng sự ham muốn thầm lặng hiểu biết các việc

ấy Sớm muộn gì chúng cũng biết rõ v{ tia s|ng đầu tiên t|c động v{o óc tưởng tượng chắc chắn l{ đẩy nhanh sự bùng cháy ở c|c gi|c quan Ai đó m{ đỏ mặt hẳn là có lỗi; sự trong trắng thật sự thì chẳng có gì phải xấu hổ

Con trẻ không có những ham muốn giống như người lớn; nhưng cũng như người lớn,

có thể bị sự ô uế làm tổn thương c|c gi|c quan, chúng có thể từ riêng sự kiềm chế ấy mà nhận được bài học về sự đoan trang C|c vị hãy theo tinh thần của tự nhiên, vì tự nhiên đặt c|c cơ quan của những khoái cảm thầm kín và những cơ quan của các nhu cầu đ|ng tởm vào cùng những chỗ như nhau nên tự nhiên gợi cho ta cùng những sự chăm sóc giống nhau cho những lứa tuổi khác nhau, khi thì theo một ý tưởng này, khi lại theo một ý tưởng khác; với người lớn là sự điều độ với trẻ con là sự trong trắng

Tôi chỉ thấy có một cách tốt để bảo tồn tính trong trắng cho trẻ con là tất cả những ai quanh nó đều tôn trọng và yêu nó Thiếu c|i đó thì mọi sự gìn giữ m{ người ta đem ra sử dụng với chúng đều sớm muộn bị bại lộ; một nụ cười, một cái nháy mắt, một cử chỉ buột ra cũng l{m cho chúng biết tất cả những gì m{ người ta muốn tìm cách không nói với chúng; thấy ta muốn giấu chúng c|i gì l{ đủ để chúng biết được c|i đó Sự tế nhị của những dáng vẻ

bề ngoài và của các cách diễn đạt mà những người có lễ độ đối xử với nhau tưởng chừng như l{ những kiến thức mà trẻ con không có được lại hóa ra không hợp với chúng; nhưng khi m{ người ta thực sự tôn trọng sự giản dị của chúng, người ta dễ d{ng nói được với chúng rất giản dị bằng các từ phù hợp Có một c|i gì đó ch}n chất, hơi khờ khạo trong ngôn ngữ hợp với sự ng}y thơ v{ l{m cho tính ng}y thơ trong trắng ưa thích: Đó l{ c|i giọng điệu thực sự chuyển hướng được đứa trẻ khỏi mất trạng thái hiếu kỳ nguy hiểm Bằng cách nói với nó rất giản dị về mọi chuyện, ta sẽ không để cho chúng phải ngờ vực gì, rằng còn có điều

gì đó m{ ta chưa nói hết với chúng Bằng cách gắn kết với các ngôn từ thô tục, những ý tưởng chẳng hay ho, phù hợp với các từ ấy, ta dập tắt được ngọn lửa đầu tiên của sự tưởng tượng: Ta chẳng cấm đo|n trẻ nói ra các từ này và có những ý tưởng n{y; nhưng ta l{m cho

nó thấy gớm guốc khi nhắc lại chúng m{ nó không nghĩ rằng ta có chủ ý như vậy Và cái tự

do chất ph|c n{y giúp được cho những kẻ vốn sẵn có nó trong lòng tho|t được bao sự lúng túng, họ luôn luôn nói ra điều phải nói và bao giờ cũng nói điều ấy đúng y như họ đ~ cảm nhận chúng!

Đứa trẻ th{nh hình như thế nào? Câu hỏi rắc rối n{y đặt ra khá tự nhiên cho con trẻ và

câu trả lời không kín kẽ hay là thận trọng đôi khi lại có ảnh hưởng quyết định đến phẩm hạnh và sức khỏe của con trẻ suốt đời chúng Cái cách gọn nhất m{ người mẹ nghĩ ra để tránh câu hỏi này mà không lừa con mình là bắt nó im đi Điều này sẽ là tốt nếu từ l}u người