=> Tình huống truyện độc đáo, chứa đựng những suy ngẫm, phát hiện sâu sắc của nhà văn về cách để nhìn nhận, cuộc sống và về mối quan hệ giữa nghệ thuật với hiện thực, người nghệ sĩ[r]
Trang 1Người giảng: Đỗ Thị Việt Chinh
Ngày soạn: 02/03/2016
Ngày giảng:
Tiết 99 + 100
CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA
Nguyễn Minh Châu
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức
- Cảm nhận được suy nghĩ của người nghệ sĩ nhiếp ảnh khi phát hiện ra cái mâu thuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình; từ đó thấy rõ mỗi người, nhất là người nghệ sĩ không thể giản đơn và sơ lược khi nhìn nhận cuộc sống và con người mà phải nhìn nhận một cách đa diện, nhiều chiều Thấy rõ mối quan hệ giữa nghệ thuật
và cuộc sống
- Hiểu được những nét đặc sắc về nghệ thuật: kết cấu độc đáo, cách triển khai cốt truyện sáng tạo, khắc hoạ nhân vật khá sắc sảo của một cây bút bản lĩnh và tài hoa
2 Kỹ năng
- Đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại
- Phân tích tình huống truyện, phân tích tác phẩm để thấy được giá trị của nó
3 Thái độ
- Ý thức đúng đắn mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời, giữa các mặt trong cuộc sống
- Nhìn nhận cuộc sống một cách khách quan, đúng đắn
4 Năng lực: Năng lực tự học, giải quyết vấn đề, nghiên cứu, phân tích ngôn ngữ
Trang 2II CHUẨN BỊ BÀI HỌC
1 Phương tiện
- Giáo viên: SGK, SGV, giáo án, tài liệu tham khảo,
- Học sinh: SGK, vở soạn, vở ghi,
2 Phương pháp: gợi tìm, đàm thoại, diễn giảng
3 Hình thức: theo lớp, theo nhóm và cá nhân.
III TIẾN TRÌNH BÀI HỌC
1 HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG
- Mục đích: Thu hút sự tập trung, tư duy, nhận thức, gợi hứng thú, chuẩn bị tâm thế; huy động kiến thức liên quan làm hành trang để tiếp nhận kiến thức mới
- Phương pháp: Trực quan, trải nghiệm
- Thời gian: 5 phút
GV tổ chức cho HS chơi trò chơi ghép
tranh GV chia lớp làm 2 nhóm và phát
các mảnh ghép của bức tranh cho từng
nhóm Yêu cầu các thành viên trong
nhóm ghép nhanh trong thời gian 3
phút
GV nhận xét về sản phẩm của hai nhóm
GV: Em hãy cho biết, bức tranh trên nói
về điều gì?
HS: Bức tranh 1 là bức tranh thiên nhiên
trên biển, bức tranh 2 là bức tranh về
cảnh bạo lực gia đình
GV: Em có cảm nhận gì về hai bức
tranh?
HS: Em thấy bức tranh 1 rất đẹp, gợi sự
- Hình ảnh một bức tranh về phong cảnh thiên nhiên rất đẹp, rất thơ mộng, đó là bức tranh một chiếc thuyền ngoài xa mờ
ảo trong màu sương khói buổi bình minh
- Bức tranh về cảnh bạo lực gia đình đầy đau xót
Trang 3êm ả, yên bình Bức tranh 2 là cảnh bạo
lực rất dã man Em không thích nó bởi
nó gợi về một cuộc sống không mấy tốt
đẹp và con người phải sống trong khổ
đau
GV: Em có mong muốn gì sau khi xem
hai bức tranh này?
HS: Cuộc sống thì muôn màu, muôn vẻ
Tuy nhiên, sau khi xem xong 2 bức
tranh em vẫn mong muốn cuộc sống của
con người sẽ luôn yên bình, tươi đẹp
như bức tranh số 1 chứ không đau khổ,
bạo lực như cuộc sống trong bức tranh
số 2
GV: Đây cũng chính là điều mà Nguyễn
Minh Châu trăn trở trong truyện ngắn
“Chiếc thuyền ngoài xa” Và tiết học
hôm nay, cô và các em sẽ cùng nhau đi
khám phá tác phẩm để xem chúng ta
đón nhận được thông điệp nghệ thuật gì
từ nhà văn
2 HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
- Mục đích:
+ Giúp HS nắm được những kiến thức cơ bản về tác giả, tác phẩm Thấy được những vấn đề về đạo đức, cuộc sống giai đoạn sau chiến tranh Hiểu được cuộc sống cơ cực của người dân vùng biển khi bị gánh nặng mưu sinh đè nén
+ Hiểu được mối quan hệ giữa nghệ thuật - cuộc sống Nghệ thuật chân chính không được xa rời hiện thực mà phải phản ánh được hiện thực
+ Thấy được tài năng của ngòi bút Nguyễn Minh Châu với nghệ thuật xây dựng tình huống truyện độc đáo, nghệ thuật khắc họa tính cách nhân vật,…
- Phương pháp: Truyền đạt trực tiếp, đàm thoại, dạy học theo nhóm, nêu và giải quyết vấn đề
Trang 4- Thời gian: 25 phút
GV chiếc video ngắn giới thiệu về tác
giả Nguyễn Minh Châu (2 phút)
GV: Chúng ta vừa xem một video clip
ngắn giới thiệu về tác giả Nguyễn Minh
Châu, cùng với sự chuẩn bị bài ở nhà,
mời một bạn hãy đứng lên nêu những
nét chính về cuộc đời, sự nghiệp của tác
giả Nguyễn Minh Châu?
HS suy nghĩ và trả lời
GV: Mời một học sinh nhận xét, bổ
sung
Hs nhận xét và bổ sung
GV chốt kiến thức
GV bình: Từ sau 1975, đặc biệt là
những năm 80 Nguyễn Minh Châu được
xem là nhà văn mở đường cho văn học
thời thời kỳ đổi mới, tác phẩm ở giai
đoạn này đã mang cảm hứng hoàn toàn
khác so với gia đoạn trước Đó là cảm
hứng thế sự
Những sáng tác giai đoạn này thực sự là
những tìm tòi mới, với cái nhìn mới về
hiện thực cuộc sống và con người, khiến
ông trở thành một trong “những người
mở đường tinh anh và tài năng” của
công cuộc đổi mới văn học
Gv: Em hãy nêu hoàn cảnh sáng tác và
xuất xứ của tác phẩm?
I TÌM HIỂU CHUNG
1 Tác giả
* Cuộc đời
- Nguyễn Minh Châu (1930 – 1989)
- Quê: xã Quỳnh Hải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An
- Gia đình: sinh ra trong một gia đình nông dân khá giả
- Con người: là một người rụt rè, nhút nhát
* Sự nghiệp
- Trước 1975:
+ Nguyễn Minh Châu là ngòi bút sử thi
có thiên hướng trữ tình lãng mạn
+ Tác phẩm tiêu biểu: Cửa sông (1967)
Mảnh trăng cuối rừng (1970), Dấu chân người lính (1972), …
- Sau 1975:
+ Ông chuyển hẳn sang cảm hứng thế sự với những vấn đề đạo dức và triết lý nhân sinh
+ Tác phẩm tiêu biểu: Người đàn bà
trên chuyến tàu tốc hành (1983), Bến quê (1985), Chiếc thuyền ngoài xa (1987) …
- Phong cách: đậm chất tự sự triết lý và chiêm nghiệm sâu sắc về cuộc đời
=> Là cây bút tiên phong của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới Ông “thuộc trong số những người mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện
Trang 5Hs suy nghĩ và trả lời.
GV: Truyện ngắn lúc đầu được in trong
tập Bến quê (1985), sau được nhà văn
lấy làm tên chung cho một tuyển tập
truyện ngắn (in năm 1987)
GV bình: Cuộc kháng chiến chống Mỹ
cứu nước đã kết thúc Đất nước thống
nhất trong nền độc lập, hòa bình Cuộc
sống với “muôn mặt đời thường” đã trở
lại sau chiến tranh Nhiều vấn đề của
đời sống văn hóa nhân sinh mà trước
đây do hoàn cảnh chiến tranh chưa được
chú ý, nay được đặt ra
GV: Tác phẩm thể hiện dòng cảm xúc
thay đổi liên tục của nghệ sỹ Phùng từ
khi phát hiện này đến phát hiện khác Vì
vậy giọng đọc phải thay đổi theo cảm
xúc từng thời điểm Khi chụp được bức
cảnh “đắt trời cho”, giọng đọc hân hoan,
vui sướng với sự lâng lâng của tâm hồn
Khi chiếc thuyền tới gần, giọng đọc thể
hiện sự kinh ngạc, bất ngờ Và sau khi
nghe câu chuyện của người đàn bà chài
giọng đọc lắng xuống thể hiện sự trầm
ngâm, suy nghĩ về cuộc đời
* Hoạt động nhóm: Gv các sự kiện đã
bị đảo lộn, rồi yêu cầu HS sắp xếp lại :
1 Phùng và Đẩu nhận thức được
nhiều điều
2 Nghệ sỹ Phùng đến vùng biển
miền Trung để chụp ảnh cho bộ
lịch năm sau
3 Phùng ra tay can thiệp
4 Phùng chụp được “cảnh đắt trời
nay” (Nguyên Ngọc)
2 Tác phẩm
- Xuất xứ: In trong tập truyện cùng tên (1987)
- Hoàn cảnh sáng tác: (1983) Truyện ra đời trong hoàn cảnh đất nước ta đang dần đổi mới, cuộc sống kinh tế có nhiều mặt trái, nhiều tồn tại khiến người ta
phải băn khoăn
II ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN
1 Đọc – hiểu khái quát
a Đọc – chú thích
* Hướng dẫn cách đọc
* Giải thích từ khó
- Pa-ti-ca: Máy ảnh hiệu Pa-ti-ca
- Phá: Vùng biển ăn sâu vào đất liền
- Mủng: Thuyền thúng
- Sắp: Lũ, bầy, đàn (ý chỉ nhiều người)
- Bả: Sợi đan lưới
* Tóm tắt Thứ tự đúng: 2 – 4 – 6 – 3 – 7 – 1 – 5
Trang 65 Tấm ảnh được chọn trong bộ lịch:
“chiếc thuyền ngoài xa”
6 Phát hiện cảnh bạo lực gia đình
7 Người đàn bà từ chối giúp đỡ và
kể về cuộc đời mình
Gv nhận xét
Gv: Mời một bạn đứng lên tóm tắt lại
tác phẩm
GV: Theo em, tác phẩm có bố cục gồm
mấy phần? Nội dung chính của từng
phần?
GV: Nhan đề “Chiếc thuyền ngoài xa”
gợi cho em những suy nghĩ gì?
Hs suy nghĩ và trả lời
GV bình: Hình ảnh chiếc thuyền ngoài
xa đại diện cho cái đẹp của thiên nhiên,
cuộc sống Đồng thời, chiếc thuyền
ngoài khơi xa lênh đênh trên sóng nước,
nhỏ bé trước biển rộng, trời cao còn gợi
đến một cuộc sống bấp bênh, trôi nổi
của kiếp người lao động Và để từ đó, ta
thấy, nó cũng chính là một biểu tượng
về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc
sống
b Bố cục, nhan đề
* Bố cục
- Hai phần:
+ Phần 1: Từ đầu đến “…chiếc thuyền lưới vó đã biến mất” =>Hai phát hiện của người nghệ sỹ Phùng
+ Phần 2: Tiếp đến “…chống chọi với song gió giữa phá” => Câu chuyện của người đàn bà hàng chài ở toàn án huyện + Phần 3: Phần còn lại => Tấm ánh được chọn trong bộ lịch năm ấy
* Ý nghĩa nhan đề: “Chiếc thuyền ngoài xa”
+ Hình ảnh biểu tượng cho thiên nhiên
và cuộc sống lao động vùng biển
+ Gợi về một cuộc sống bấp bênh, trôi
Trang 7GV: Em hãy nêu tình huống truyện
trong tác phẩm?
HS phát hiện:
GV bình: Nguyễn Minh Châu đã thực
sự đặt người đọc trước một tình huống
đầy vấn đề: một người đàn ông vũ phu,
tàn nhẫn đến mức như không còn nhân
tính; một người đàn bà cam chịu đến
mức như mù quáng, vô cảm và một đứa
bé với sức phản kháng dữ dội đến mức
như những hành động bản năng Tình
huống diễn ra bất ngờ và kì lạ đến mức
trong mấy phút đầu người nghệ sĩ nhiếp
ảnh chỉ biết “há mồm ra mà nhìn” Từ
tình huống ấy, ngòi bút “thâm trầm,
buồn lắng, yêu thương nhưng dữ dội ”
của Nguyễn Minh Châu đã tài tình hé
mở cho ta đi vào cuộc sống đời thường
với bao đa sự, đa đoan của nó Có thể
xem đây là tình huống nhận thức Bởi
dường như càng đi sâu vào tình huống
càng cho ta ngộ ra, bừng tỉnh ra nhiều
điều, những điều không tuyệt bích như
một bức tranh sơn mài mù sương mà
ngược lại; đầy chất muối, đầy sự mặn
chát của cõi bụi trần
Gv: Hai phát hiện của nghệ sỹ Phùng đó
là gì?
Hs phát hiện và trả lời:
Gv: Theo em, nghệ sỹ Phùng đã phát
hiện ra được cảnh tượng gì? Cảnh tượng
ấy được miêu tả như thế nào?
Hs phát hiện và trả lời:
Gv: Nghệ sỹ Phùng gọi đó là “cảnh đắt
nổi
+ Biểu tượng về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống
2 Đọc - hiểu chi tiết
a Tình huống truyện
- Nguyễn Minh Châu đã đưa đến cho ta tình huống truyện đầy bất ngờ:
Trong chuyến đi về miền biển, nghệ sỹ Phùng đã chụp được một cảnh “đắt trời cho”, nhưng đằng sau cái khung cảnh hài hòa đến toàn bích kia, trong cái cảnh
mờ sương đầy thơ mộng kia lại dần dần hiện lên một sự thực trần trụi đầy trớ trêu khi chiếc thuyền vào gần bờ, đó là cảnh người chồng ra sức đánh vợ, cảnh đứa con đánh trả bố để bảo vệ mẹ
=> Tình huống truyện độc đáo, chứa đựng những suy ngẫm, phát hiện sâu sắc của nhà văn về cách để nhìn nhận, cuộc sống và về mối quan hệ giữa nghệ thuật với hiện thực, người nghệ sĩ với cuộc đời:
+ Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều
mà chứa đựng nhiều nghịch lý
+ Nghệ thuật chân chính không bao giờ rời xa cuộc sống
Trang 8trời cho” Em hiểu như thế nào?
Hs suy nghĩ và lý giải: Có thể hiểu “một
cảnh đắt trời cho” ở đây là một cảnh
tượng tuyệt đẹp, một “bức họa” diệu kỳ
mà thiên nhiên, cuộc sống đã ban tặng
cho con người Nó là một “sản phẩm”
quý hiếm mà trong đời người nghệ sĩ
không phải khi nào cũng “chộp” được
Gv: Trước cảnh đẹp ấy, tâm trạng của
nghệ sỹ Phùng như thế nào?
HS phát hiện:
GV: Có thể thấy, vẻ đẹp toàn thiện, toàn
mỹ của hình ảnh chiếc thuyền ngoài xa
trong cảnh bình minh mờ ảo đã khiến
Phùng choáng ngợp, vui sướng và xúc
động đến nghẹn ngào Tâm hồn người
nghệ sỹ đã rung động thật sự và một
cảm xúc thẩm mỹ đang dấy lên trong
lòng anh
GV: Không những thế, trong lúc cảm
nhận vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên
ấy Phùng còn phát hiện ra bản thân cái
đẹp là đạo đức Tại sao lại như vậy?
Hs suy nghĩ và lý giải:
GV bình: Quan niệm “cái đẹp là đạo
đức” với chức năng gột rửa, thanh lọc
tâm hôn con người ta cũng thấy ở rất
nhiều nhà văn hiện đại khác, như trong
“Chữ người tử tù” của Nguyễn Tuân ta
thấy, nét chữ của Huấn Cao đã cải hóa
được tâm hồn viên quản ngục để rồi tạo
nên một “cảnh tượng xưa này chưa
từng có” Hay Thạch Lam từng nói:
“Văn chương không phải là cách đem
b Hai phát hiện của nghệ sỹ Phùng
* Bức tranh thiên nhiên
- Vẻ đẹp của chiếc thuyền lưới vó ngoài biển xa
+ Như tranh mực tàu của một danh họa thời cổ
+ In một nét mơ hồ vào bầu sương mù màu trắng pha hồng
+ Toàn bộ hung cảnh, từ đường nét đến ánh sáng đều hài hòa
+ Vẻ đẹp đơn giản và toàn bích
=> Bức tranh thiên nhiên toàn mỹ, kiệt tác mà thiên nhiên ban tặng cho con người, cho cuộc sống, nó mang vẻ đẹp vừa cổ điển, vừa lãng mạn
=> Biểu tượng của nghệ thuật
- Cảm xúc của nghệ sỹ Phùng:
+ Bối rối + Trái tim bóp thắt lại + Tâm hồn trong ngần + Hạnh phúc tràn ngập tâm hồn
=> Phùng choáng ngợp, vui sướng, xúc động
=> Phùng phát hiện ra cái “chân”, cái
“thiện” của cuộc đời Cái đẹp đã có tác dụng thanh lọc tâm hồn con người Và với tác dụng ấy, cái đẹp chính là “đạo đức”
Trang 9đến cho người đọc sự thoát ly hay sự
quên, trái lại văn chương là một thứ khí
giới thanh cao mà đắ lực mà chúng ta
có để vừa tố cáo, thay đổi thế giới giả
dối, tàn ác vừa làm cho lòng người
thêm trong sáng và phong phú hơn”.
Như vậy, có thể thấy cái đẹp có tác
động kỳ diệu đến tâm hồn con người
Gv: Qua đây, em thấy Phùng là người
như thế nào?
Hs suy nghĩ và lý giải:
Gv: Tuy nhiên, khi đang bay bổng trong
những cảm xúc thẩm mỹ, đang tận
tưỡng những khoảnh khắc trong ngần
của tâm hồn thì người nghệ sỹ đang
kinh ngạc phát hiện ra điều gì?
Hs phát hiện và lý giải: Bước ra từ chiếc
thuyền ngư phủ đẹp như mơ là mộ
người đàn bà xí, mệt mỏi và người đàn
ông to lớn, dữ dằn: một cảnh tượng bạo
lực gia đình vô cùng tàn nhẫn
GV: Vậy chân dung của những con
người trong cảnh bạo lực ấy hiện ra như
thế nào? Để giải quyết phần này, cô sẽ
chia lớp làm 3 nhóm
* Hoạt động nhóm:
Nhóm 1: Chân dung người đàn ông
trong bức tranh nghịch lý mà Phùng
phát hiện ra được khắc họa như thế nào?
Gv: Hình ảnh người đàn ông được miêu
tả như thế nào?
Hs phát hiện và lý giải:
Gv: Người đàn ông hiện lên như thế nào
qua các chi tiết miêu tả ấy?
=> Người nghệ sỹ yêu cái đẹp, rung động trước cái đẹp và là người có tâm huyết với nghề
* Bức tranh cuộc sống
Trang 10Hs suy nghĩ và lý giải:
Gv: Thái độ và hành động của người
đàn ông ra sao?
Hs phát hiện và lý giải:
Gv: Người đàn ông vùng biển ấy hiện
lên với cái vẻ khắc khổ, cực nhọc, với
sự hụng bạo, dữ tợn như một con hổ dữ
Phải chăng, gió sương nơi biển cả đã
khiến con người ấy héo hon như vậy
Phải chăng, chính áp lực cuộc sống đã
khiến lão trở nên tàn bạo như thế
Nhóm 2: Chân dung người đàn bà hiện
lên như thế nào?
Hs phát hiện và lý giải:
Nhóm 3: Chân dung thằng Phác hiện lên
như thế nào?
Gv: Theo em, hành động của Phác có
phải là hành động bất hiếu hay không?
Người đàn ông
- Ngoại hình:
+ Tấm lưng rộng và cong + Tóc tổ quạ
+ Đi chân chữ bát + Lông mày cháy nắng, con mắt độc dữ
=> Ngoại hình cằn cỗi, đầy vẻ cực nhọc, khắc khổ và có phần hung tợn, dữ dằn
- Thái độ, hành động:
+ Hùng hổ, mặt đỏ gay + Dùng thắt lung quật tới tấp vào người đàn bà
+ Răng nghiến ken két + Nguyền rủa với giọng rên rỉ, đau đớn
=> Hung dữ, tàn bạo
=> Người chồng vũ phu, tàn bạo, hung
dữ, thẳng tay đánh đập vợ không chút xót thương
Người đàn bà:
- Ngoại hình:
+ Trạc ngoài bốn mươi, cao lớn, thô kệch, mặt rỗ
+ Khuôn mặt mệt mỏi, tái ngắt + Áo bạc phếch, rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng
=> Xấu xí, cơ cực, khắc khổ, lam lũ
- Thái độ và hành động:
+ Cam chịu, nhẫn nhục