Một trong những định hướng cơ bản của đổi mới giáo dục là: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa. Đổi mới lần này là bước tiến quan trọng trong cải cách giáo dục. Một trong những sự đổi mới mang tính cách mạng về cách dạy và học của nước ta hiện nay chính là dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh.
Trang 11 Lý do chọn biện pháp
Một trong những định hướng cơ bản của đổi mới giáo dục là: Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa Đổi mới lần này là bước tiến quan trọng trong cải cách giáo dục Một trong những sự đổi mới mang tính cách mạng về cách dạy và học của nước ta hiện nay chính là dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh
Phương pháp dạy học định hướng phát triển năng lực cho học sinh tức là dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động của học sinh, tổ chức các hoạt động học tập của học sinh cần phải trở thành trung tâm của quá trình giáo dục Coi quá trình tự học của học sinh là trung tâm hoạt động giáo dục, giáo viên là người hướng dẫn, đồng hành với học sinh, giúp học sinh tự tìm hiểu và lĩnh hội kiến thức Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, phương pháp tư duy và phương pháp giải quyết vấn
đề Dạy và học coi trọng hướng dẫn tìm tòi, học qua trải nghiệm Giáo viên hướng dẫn mang tính định hướng mà không có ý áp đặt trong quá trình học của học sinh
Là hình thức dạy học đặt học sinh vào môi trường học tập tích cực, trong đó học sinh được tổ chức thành nhóm một cách thích hợp Học hợp tác nhóm giúp các em rèn luyện; phát triển kĩ năng làm việc, kĩ năng giao tiếp; tạo điều kiện cho học sinh học hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò trách nhiệm và tính tích cực xã hội trên cơ sở làm việc hợp tác
Thực tế cuộc sống cho thấy, trước một sự vật hay hiện tượng nào đó, trẻ em luôn
có những cách nhìn nhận, cách suy nghĩ và cách cảm nhận riêng của chúng Cùng một sự vật hay hiện tượng, cách nhìn nhận, suy nghĩ và cảm nhận của các em cũng
có thể ở những khía cạnh và mức độ rất khác nhau
Trong quá trình dạy học Vật lý, cả lý luận và thực tiễn đều cho thấy quan niệm của học sinh về những vấn đề, khái niệm, hiện tượng vật lý sắp được nghiên cứu trong giờ học luôn luôn tồn tại Những quan niệm đó của học sinh được hình thành dần theo thời gian và được tạo bởi nhiều nguyên nhân khác nhau, tuy nhiên chúng lại có những đặc điểm giống nhau là có tính phổ biến, bền vững và đa số quan niệm đều sai lệch với bản chất của các khái niệm, hiện tượng vật lý Chính điều này đã gây nhiều khó khăn, trở ngại trong quá trình dạy học Vật lý của giáo viên và quá trình nhận thức của học sinh
Trang 2Nói về quá trình dạy học, có quan điểm cho rằng: “Dạy học là xây dựng cái mới trên nền cái cũ”, theo đó việc phát hiện và khắc phục các quan niệm sai lệch
của học sinh nhằm hình thành cho học sinh những kiến thức vật lý vững chắc là rất cần thiết
Yêu cầu đối với bộ môn Vật lý là hình thành cho các em kiến thức khoa học của bộ môn ở nhiều cấp độ khác nhau như: biết, hiểu, vận dụng, vận dụng sáng tạo, song chương trình sách giáo khoa thì lại bố trí quá ít thời gian để các em giải các bài tập trắc nghiệm, tự luận ở các mức độ biết, hiểu, từ đó khắc sâu kiến thức lý thuyết (biết, hiểu), dựa vào kiến thức đó các em có thể vận dụng để giải thích các hiện tượng, các bài tập …
Trong quá trình thực tế giảng dạy năm học 2020 – 2021, với sự trăn trở trên
tôi đã đi đến chọn sáng kiến kinh nghiệm: “Một số biện pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lưc cho học sinh môn Vật lí 6”.
2 Mục đích của biện pháp
giáo viên sẽ gặp khó khăn và hoàn toàn bỡ ngỡ trong việc lựa chọn phương pháp dạy học như thế nào để phù hợp trong một tiết dạy với cùng một lúc ở nhiều nhóm học khác nhau và tiến độ học tập khác nhau
+ Một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề ỷ lại việc sách giáo khoa viết cho người học, nên còn xem nhẹ vai trò của giáo viên trong tổ chức hoạt động theo nhóm, tổ chức các hoạt động còn mang tính hình thức cứ giao khoán cho học sinh tự học
+ Một số giáo viên chưa chủ động nghiên cứu bản chất của từng hoạt động trong tiến trình dạy học, chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh chưa thât linh hoạt hay giao nhiệm vụ cho hoạt động cá nhân hay nhóm chưa thật rõ ràng
+ Một số học sinh hiếu động, trình độ nhận thức còn chậm và không đồng đều cùng với điều kiện học tập chưa tốt cũng ảnh hưởng nhiều đến hoạt động dạy học
+ Đối với bộ môn, ngoài việc hình thành các kiến thức của bộ môn, một yêu cầu không thể thiếu được là hình thành cho các em kỹ năng bố trí, lắp ráp, tiến hành các thí nghiệm, phân tích, tổng hợp kết quả thí nghiện thực hành để đi đến kiến thức Song phòng thí nghiệm hiện nay bố trí chưa thuận tiện cho việc hoạt động theo nhóm học sinh
3 Cách thức tiến hành các biện pháp
Biện pháp 1 Tạo được hứng thú học tập cho học sinh.
Trang 3Việc tổ chức dạy học theo định hướng phát triển năng lực phải tạo được không khí vui tươi và thuận lợi cho quá trình tổ chức các hoạt động học tập Mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh phải nghiêm khắc nhưng gần gũi, thân thiện Phải tạo được hứng thú học tập cho học sinh ngay từ khi bước vào hoạt động đầu tiên là “Hoạt động khởi động”, thông qua hoạt động này làm cho học sinh biết được nhiều điều mà các em chưa biết về hiện tượng, nội dung kiến thức trong tiết học này từ đó các em nãy sinh mong muốn khám phá, học tập để hoàn thiện Đây
là một hoạt động nhỏ nhưng nó không thể thiếu và vô cùng quan trọng trong mỗi tiết học Bước này đòi hỏi người giáo viên phải hết sức sáng tạo và chuẩn bị chu đáo sao cho vừa sinh động, thu hút học sinh vừa đảm bảo yêu cầu Phải làm thế nào để không còn một tiết dạy Vật lí khô khan như trước đây nữa
Ví dụ: Khi dạy tiết “Làm quen với nghiên cứu khoa học”, ta có thể thực hiện hoạt động khởi động bằng những hình ảnh thành công của nghành nghiên cứu khoa học, dẫn đến các em sẽ rất hứng thú, đam mê hơn với môn học mà các em chuẩn bị làm quen
Hoặc trước khi vào bài mới hoặc tiết học mới ta có thể cho các em tham gia những trò chơi liên quan đến môn học, từ đó tạo cho các em sự thoải mái trước khi vào nội dung bài học mới
Qua những hoạt động trên cho thấy từ việc kiểm tra bài cũ để đi đến bài mới đầy áp lực như phương pháp dạy học cũ thì bây giờ thông qua một trò chơi nhỏ, vui vẽ, giáo viên cũng biết được tình hình nắm bài của các em và khởi động cho tiết học mới
Một tình huống nào đó có vấn đề rõ ràng nhưng học sinh hoàn toàn bở ngỡ
vì không có cách nào giải được, giáo viên cần phải tận dụng tình huống để kích thích sự tò mò, hứng thú của học sinh
Biện pháp 2: Xác định vai trò của giáo viên trong các hoạt động.
Vai trò giáo viên không phải là giảng bài mà thay vào đó giáo viên hướng dẫn bài cho từng nhóm theo yêu cầu của từng đối tượng khác nhau Ở đây người giáo viên đóng vai trò hổ trợ cá nhân trong quá trình tự nhận thức kiến thức, vì thế trong mỗi hoạt động yêu cầu người giáo viên phải thực hiện tốt các vấn đề sau:
Giao nhiệm vụ học tập cho cá nhân hay các nhóm một các cụ thể rõ ràng Nêu rõ nội dung, cách thức hoạt động và sản phẩm học tập phải hoàn thành Tránh những câu hỏi chung chung gây nhàm chán, không rõ ràng
Quan sát tổng thể tất cả các nhóm làm việc, phát hiện và hỗ trợ kịp thời cho từng học sinh và cả nhóm Đây là hoạt động quan trọng nhất trong một tiết dạy,
Trang 4quyết định sự thành công của một tiết dạy Vì thông qua hoạt động này giáo viên đánh giá được mức độ tiếp thu bài của mỗi học sinh Chính vì thế giáo viên không được giao khoán công việc cho các nhóm trưởng Nếu giáo viên cứ giao khoán cho học sinh thực hiện theo các logô trong sách thiếu quan sát, hướng dẫn kịp thời thì một số em không kiên trì, quyết tâm sẽ thấy khó và lùi bước vì kĩ năng tiếp thu môn học và rèn luyện kĩ năng thực hành chậm, khả năng phân tích tổng hợp, giải thích một số hiện tượng Vật lí còn kém
Nghiên cứu kĩ bài dạy (mục tiêu cần đạt, câu lệnh, lôgô ) để trao đổi với các giáo viên trong khối, điều chỉnh cho phù hợp; nắm chắc 5 bước giảng dạy và
10 bước học tập để tổ chức dạy học trên lớp đạt hiệu quả
Thời gian đầu khi học sinh chưa quen cách học, trước khi tổ chức cho học sinh trải nghiệm, phân tích khám phá, rút ra kiến thức mới, giáo viên cần linh hoạt kết hợp tính kế thừa của phương pháp dạy học truyền thống để giao nhiệm vụ rõ ràng cho các nhóm thực hiện
Qúa trình giúp đỡ học sinh là phân tích, gợi mở để học sinh tự lực tìm ra được khái niệm, định luật vật lí từ đó biết vận dụng kiến thức cơ bản để giải thích hiện tượng, vận dụng vào đời sống hằng ngày
Giáo viên cần quan sát theo giỏi để hỗ trợ học sinh khi cần thiết Với những thí nghiệm khó thực hiện Giáo viên nên hướng dẫn chi tiết và cần giúp đỡ ngay khi các em còn gặp khó khăn
Thông qua việc quan sát, hỗ trợ học sinh học tập giáo viên sẽ hướng dẫn được các em ghi bài cũng như cách giải quyết vấn đề một cách chính xác, đầy đủ Đặc biệt là việc thực hiện một số thí nghiệm trong chương trình môn học một số học sinh rất yếu, nếu giáo viên không bám sát để hỗ trợ các em thì các em sẽ không thực hiện được những thí nghiệm đơn giản nhất, mặc dù kiến thức trong bài học trong một tiết không khó hầu như các em đều gặp trong thực tế nhưng để tiết học thành công sẽ khá vất vã
Ví dụ khi làm thí nghiệm: Sự chuyển thể từ chất lỏng sang chất rắn (từ nước tạo thành nước đá).
Nếu giáo viên không giải thích cho các em tại vì sao lại dùng muối hạt để thực hiện thành công thí nghiệm này Hay giáo viên tự làm thí nghiệm mà không giao nhiệm vụ cho học sinh hay nhóm học sinh dẫn đến sự tiếp thu kiến thức sẽ chậm và không khắc sâu được cho các em mặc dù thí nghiệm này rất gần gũi với các
em
Trang 5Biện pháp 3: Phát huy được quyền làm chủ trong quá trình học tập của học sinh.
Để phát huy tối đa quyền làm chủ của các em trong quá trình học tập nhất thiết phải thành lập Hội đồng tự quản học sinh đây là khâu rất quan trọng trong việc giáo dục học sinh nhằm thúc đẩy sự phát triển về đạo đức, tình cảm và ý thức
xã hội của học sinh thông qua những kinh nghiệm hoạt động thực tế của các em trong nhà trường và mối quan hệ của các em với những người xung quanh
Đảm bảo cho các em tham gia một cách dân chủ và tích cực vào đời sống học đường
Tạo cơ chế khuyến khích các em tham gia một cách toàn diện vào các hoạt động của nhà trường và phát triển tính tự chủ, sự tôn trọng, bình đẳng, tinh thần hợp tác và đoàn kết của học sinh
Giúp các em phát triển kỹ năng ra quyết định, kỹ năng hợp tác và kỹ năng lãnh đạo; đồng thời cũng chuẩn bị cho các em ý thức trách nhiệm khi thực hiện những quyền và bổn phận của mình
Biện pháp 4: Kết hợp tốt quy trình dạy học 5 bước với 10 bước học tập của học sinh.
Khuyến khích sử dụng kiểu dạy học thông qua các hoạt động trải nghiệm, khám phá, phát hiện của học sinh và thiết kế theo quy trình dạy học 5 bước ứng với
5 hoạt động: Gợi động cơ, tạo hứng thú; Trải nghiệm; Phân tích, khám phá, rút ra
bài học; Thực hành, luyện tập; Vận dụng Nếu giáo viên sử dụng không hợp lí sẽ dẫn đến lối dạy học mang tính áp đặt, bình quân, đồng loạt
Mỗi bài học, các hoạt động học tập đều được chỉ dẫn cụ thể và chi tiết, nên cần rèn luyện kĩ năng cho mỗi học sinh, luôn ý thức được mình phải bắt đầu và kết thúc hoạt động học tập như thế nào
4 Kết quả
Kết quả học tập bộ môn Vật lí do tôi giảng dạy cuối năm được tăng lên rõ rệt
Kết quả bài kiểm tra cuối năm
Xuấtsắc
Hoàn thành Tốt
Hoàn thành Chưa hoàn
thành
Trang 6Qua kết quả kiểm tra ta thấy được kết quả giữa bài kiểm tra sau một tháng học đầu năm và bài kiểm tra cuối năm có sự chênh lệch nhau rất lớn Việc áp dụng phương pháp giảng dạy trên thì số học sinh hoàn thành xuất sắc được tăng lên và
số học sinh chưa hoàn thành không có nữa Điều đó chứng tỏ rằng phương pháp giảng dạy tôi đưa ra là có hiệu quả
Tôi thấy rằng với phương pháp dạy học trên đã tạo được không khí vui vẽ trong lớp học, giờ học cởi mở, mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh gần gũi, thân thiện Các em đều tự giác, tích cực trong các hoạt động học tập, biết cùng nhau hợp tác, bàn bạc để giải quyết vấn đề
Dù là người tổ chức, hướng dẫn, trợ giúp khi học sinh cần thiết trong quá trình học tập, nhưng giáo viên phải tâm huyết trong giảng dạy Đặc biệt là giáo viên dạy môn Vật lí, khi tổ chức các hoạt động cần giao nhiệm vụ rõ ràng, quan sát lớp học bao quát, đặc biệt chú ý đến các em kỹ năng nắm bài và vận dụng bài chậm để trợ giúp kịp thời cho các em Mỗi hoạt động học tập cần tổ chức đúng với mục đích của nó và phải xác định được vai trò của người giáo viên hết sức nặng nề đó là trợ giúp “Dạy từng em”
Ngoài ra, giáo viên cần khơi dậy niềm đam mê, hứng thú trong học tập, tôn trọng những suy nghĩ, ý kiến sáng tạo của các em Biết động viên, khuyến khích kịp thời mọi cố gắng, nỗ lực, sáng kiến và những tiến bộ dù là nhỏ nhất của học sinh, để các em vốn rụt rè, nhút nhát dần trở nên mạnh dạn, tự tin hơn Cần thường xuyên theo dõi, kiểm tra, nhận xét kết quả học tập, bổ sung thiếu sót kịp thời và kết hợp nhuần nhuyễn, logíc giữa các hoạt động trong một bài học
Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện sáng kiến dù bản thân đã cố gắng song chắc hẳn không tránh khỏi thiếu sót, kính mong nhận được sự góp ý xây dựng của các đồng nghiệp để sáng kiến kinh nghiệm ngày càng phong phú và hoàn thiện hơn Với nguyện vọng sáng kiến kinh nghiệm của tôi sẽ tạo được hứng thú học tập của học sinh, phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập Từ đó giúp các em thêm yêu thích môn Vật lí