Biện pháp dạy học nang cao sự hứng thú khi khởi động (2)

Nhưng thực tế khi giảng dạy môn Vật lý lại cho thấy rất nhiều giáo viên khó kiếm tìm được một cách khởi động để cho tiết học sinh động, hấp dẫn hoặc có tổ chức nhưng hiệu quả không cao d

1 Phần mở đầu:

1.1 Lý do chọn giải pháp

Vật lý là môn khoa học thực nghiệm, kiến thức vật lý gắn kết một cách chặt chẽ với thực tế đời sống, có sự cuốn hút kỳ lạ từ chính sự huyền ảo của các quy luật

tự nhiên Nhưng trong quá trình dạy học, người giáo viên thường quá để tâm tới câu chữ, tới các định lý, định luật hay rập khuôn theo sách giáo khoa mà bỏ qua sắc màu

tự nhiên của các hiện tượng Đôi khi thầy cô chỉ thông báo cho học sinh những kết luận mang tính áp đặt, chính vì vậy môn học đã trở nên khô cứng, tẻ nhạt, thiếu hấp dẫn, không tạo được sự hứng thú, nghiên cứu tìm tòi ở học sinh

Thông thường mỗi bài học được thiết kế thành các hoạt động nối tiếp nhau: Khởi động; Hình thành kiến thức; Luyện tập; Vận dụng Hoạt động khởi động là hoạt động đầu tiên của mỗi bài học, là thời điểm quan trọng trong việc tạo tâm thế cho học sinh Việc dành ra vài phút để tổ chức hoạt động khởi động hấp dẫn sẽ kích thích sự hứng thú và tiếp thêm năng lượng cho học sinh Nhưng thực tế khi giảng dạy môn Vật lý lại cho thấy rất nhiều giáo viên khó kiếm tìm được một cách khởi động để cho tiết học sinh động, hấp dẫn hoặc có tổ chức nhưng hiệu quả không cao

do hình thức tổ chức nhàm chán, rời rạc, nặng về kiến thức

Với phương pháp dạy học truyền thống, nhiều giáo viên vẫn còn duy trì lối truyền thụ kiến thức một chiều lấy người giáo viên làm trung tâm cho các hoạt động dẫn đến học sinh chỉ thụ động nghe mà không trực tiếp tham gia vào các hoạt động học tập

Chính vì vậy, bản thân tôi luôn băn khoăn, trăn trở để đưa ra được những giải pháp giảng dạy hay nhất, để các em được tiếp cận với môn học một cách nhẹ nhàng, phù hợp nhất nhằm phát huy năng lực cá nhân, tạo điều kiện cho học sinh được sáng tạo và tương trợ lẫn nhau trong học tập Từ đó góp phần rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống, đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn

Từ những trăn trở trên, tôi xin trình bày giải pháp nâng cao chất lượng giảng

dạy: “Giải pháp khởi động giúp học sinh lớp 6 học tốt môn Vật lý theo định hướng phát triển năng lực”.

1.2 Phạm vi áp dụng của giải pháp

Giải pháp có thể áp dụng cho học sinh khối 6 của trường THCS trong toàn tỉnh

Áp dụng trong quá trình giảng dạy nội dung phần mở đầu của các tiết học môn Vật lý 6

2 Phần nội dung

2.1 Thực trạng của vấn đề mà giải pháp cần giải quyết

Qua nhiều năm giảng dạy bộ môn Vật lý, đặc biệt là giảng dạy bộ môn Vật lý lớp 6, bản thân tôi nhận thấy các em không có nhiều hứng thú khi tiếp cận môn học này Bởi lẽ đây là một môn khoa học với những bài học trừu tượng, đa phần các em

bỡ ngỡ với cách học, cách tiếp cận bộ môn, thiếu kĩ năng hợp tác nhóm để giải quyết một vấn đề, nhất là kĩ năng làm thí nghiệm Hơn nữa, các em vừa chuyển vào bậc học mới, được tiếp xúc với nhiều thứ mới mẻ như môi trường mới, bạn bè mới, nội dung học tập, chương trình học tập cũng mới và đặc biệt đây là một môn học hoàn toàn mới đối với các em

Với phương pháp dạy học truyền thống, khởi động chỉ bằng một vài câu dẫn nhập, giới thiệu ngắn gọn và nói một cách khái quát về bài học Mặc dù để có được những lời vào bài hay như vậy giáo viên cũng phải đầu tư thời gian nghiên cứu bài học, lựa chọn và sắp xếp từ ngữ để diễn đạt bằng sự biểu cảm nhưng cách mở đầu ấy

ta chỉ thấy nổi lên hoạt động của giáo viên, nặng về lý thuyết, tận dụng mọi cơ hội

để cung cấp kiến thức Học sinh chỉ thụ động nghe mà không được tham gia vào các hoạt động học tập trong khi các em luôn có nhu cầu tự tìm hiểu và khám phá Với phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, khởi động cần

tổ chức thành hoạt động để học sinh trực tiếp tham gia Khi đó,các em sẽ hứng thú

và yêu thích môn học hơn

Trước khi áp dụng các giải pháp trên vào giảng dạy, tôi nhận thấy có nhiều học sinh không hào hứng đón nhận giờ Vật lý Còn rất nhiều học sinh có thói quen thụ động trong học tập Các em không thích học, không thích làm thí nghiệm, không quan tâm nhiều đến những sự vật hiện tượng liên quan trong đời sống mà cơ bản là ghi chép và dựa vào các tài liệu có sẵn để làm bài kiểm tra Thói quen lười vận động,

lười tư duy, học tập hời hợt, không hứng thú đã ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả học tập

Khi tiến hành khảo sát sự say mê, hứng thú của học sinh trong giờ Vật lý ở các lớp 6 năm học 2019-2020 cho ra kết quả sau:

Lớp

(Chưa áp dụng

biện pháp)

Số học sinh

Hứng thú học môn Vật lý

Không hứng thú học môn Vật lý Thái độ khác

Số lượn g

Phần trăm

Số lượng

Phần trăm

Số lượn g

Phần trăm

2.2 Nội dung của giải pháp

Khi tiến hành hoạt động khởi động tùy theo từng nội dung của bài học giáo viên có thể áp dụng một số kỹ thuật sau:

2.2.1 Khởi động bằng một số trò chơi.

Tổ chức hoạt động khởi động bằng trò chơi mang lại những thuận lợi: Phát huy tính sáng tạo, hấp dẫn, gây hứng thú cho học sinh, giúp học sinh dễ tiếp thu kiến thức mới, giúp chuyển tải nhiều tri thức của nhiều lĩnh vực khác nhau Trò chơi còn

là hoạt động được các học sinh thích thú tham gia Vì vậy nó có khả năng lôi kéo sự chú ý và khơi dậy được hứng thú học tập Rất nhiều trò chơi ngoài mục đích đó còn

có thể ôn tập kiến thức cũ hoặc dẫn dắt các em vào hoạt động tìm kiếm tri thức mới một cách tự nhiên, nhẹ nhàng Ngoài ra, giáo viên có thể tổ chức những trò chơi vận động giúp các em khởi động cơ thể và tỉnh táo trí tuệ, giảm bớt những căng thẳng tâm lý do tiết học trước gây ra Trò chơi là một hình thức giao tiếp bạn bè, phát triển tốt các năng lực giao tiếp, trò chơi đồng thời là một phương tiện mà thông qua đó học sinh có thể giao tiếp với nhau một cách tự nhiên và dễ dàng hơn

Ví dụ 1: Khi dạy bài: “Lực- Hai lực cân bằng”: Giáo viên tổ chức cho học sinh chơi trò kéo co, mỗi đội 3 bạn, kéo trong 1 phút Kết thúc trò chơi, giáo viên đặt câu hỏi: ‘Em hãy cho biết hai đội đã tác dụng gì lên sợi dây?”

Ví dụ 2: Khi dạy bài: “Tìm hiểu kết quả tác dụng của lực”, giáo viên tổ chức trò chơi “Ai nhanh ai khéo” Trò chơi được tổ chức gồm hai đội chơi (3 người 1 đội) thi di chuyển và đập vỡ bóng Kết thúc trò chơi, giáo viên đặt câu hỏi: “Khi tác dụng lực vào quả bóng thì hiện tượng gì xảy ra?”

Khi thực hiện khởi động bằng trò chơi học sinh sẽ phát triển được năng lực hợp tác và năng lực giải quyết vấn đề

2.2.2 Khởi động bằng hình ảnh, một thước phim.

Đây là hình thức khởi động nhẹ nhàng so với học sinh Việc cung cấp cho học sinh những thước phim, hình ảnh liên quan đến các sự vật, hiện tượng trong đời sống liên quan đến nội dung bài học sẽ là một cách thú vị để kích thích sự tìm hiểu

và khám phá của học sinh, thu hút các em vào nội dung bài học

Ví dụ: Dạy bài 18 “Sự nở vì nhiệt của chất rắn” Giáo viên chiếu các hình ảnh hoặc video về điểm tiếp nối giữa hai thanh ray của đường sắt và đặt câu hỏi: “Tại sao điểm tiếp nối giữa hai thanh ray lại có khoảng hở? Làm như vậy với mục đích gì?”

Khi thực hiện khởi động bằng hình ảnh, thước phim học sinh sẽ phát triển được năng lực quan sát và năng lực giải quyết vấn đề

2.2.3 Khởi động bằng bằng thí nghiệm Vật lý

Thí nghiệm khởi động là phương tiện gây hứng thú, là yếu tố kích thích tính

tò mò, ham hiểu biết của học sinh, nhờ đó khiến cho các em tích cực và sáng tạo hơn trong quá trình nhận thức

Thông qua thí nghiệm, nhờ vào sự tập trung chú ý, quan sát sự vật, hiện tượng

có thể tạo cho học sinh sự ham thích tìm hiểu những đặc tính, quy luật diễn biến của hiện tượng đang quan sát Khi giác quan của học sinh bị tác động mạnh, học sinh phải tư duy cao độ từ sự quan sát thí nghiệm, chú ý kĩ thí nghiệm để có những kết luận, nhận xét phù hợp

Ví dụ: Khi dạy bài: “Sự nở vì nhiệt của chất khí”, giáo viên có thể sử dụng thí nghiệm biểu diễn với quả bóng bay bịt đầu miệng chai bằng nước nóng và nước đá

Khi thực hiện khởi động bằng thí nghiệm Vật lý học sinh sẽ phát triển được năng lực quan sát, năng lực làm thí nghiệm và năng lực hợp tác

2.2.4 Khởi động bằng mẫu chuyện

Việc mở bài bằng mẫu chuyện ngắn gọn, súc tích phù hợp với nội dung sẽ làm cho học sinh thích thú, tò mò và chủ động tìm hiểu kiến thức bài học

Ví dụ: Khi dạy bài “Trọng lực - Đơn vị lực”, giáo viên kể mẫu chuyện về quả táo chín rơi trúng đầu Niuton Quả táo chín rồi, tại sao lại rơi xuống đất? Tại vì gió thổi chăng? Không phải, khoảng không rộng mênh mông, tại sao lại phải rơi xuống

mà không bay lên trời? Như vậy trái đất có cái gì hút nó sao? Mọi vật trên trái đất đều có sức nặng, hòn đá ném đi rốt cuộc lại rơi xuống đất, trọng lượng của mọi vật

có phải là kết quả của lực hút trái đất không? Từ đó giáo viên khơi gợi và mở ra vấn

đề để dẫn dắt học sinh vào bài học

Khi thực hiện khởi động bằng mẫu chuyện học sinh sẽ phát triển được năng lực ngôn ngữ và năng lực giải quyết vấn đề

2.2.5 Khởi động bằng tình huống có vấn đề.

Tạo tình huống nghĩa là giúp các em tưởng tượng ra một tình huống cụ thể nào đó gần với nội dung bài học để các em trải nghiệm, tưởng tượng

Quá trình khám phá bắt đầu bằng sự tò mò, nhu cầu cần được hiểu biết và giải quyết mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều muốn biết

Một khởi động bài học thành công cần khơi gợi trong học sinh mong muốn được tìm hiểu, khám phá bằng những hoạt động tiếp theo trong giờ học, thậm chí là sau giờ học Muốn như vậy, hoạt động khởi động cần tạo ra mâu thuẫn trong nhận

thức cho học trò Đây là tiền đề để thực hiện một loạt các hoạt động tìm tòi, giải quyết vấn đề Muốn như vậy, giáo viên phải là người có ý tưởng, biết gieo vấn đề để kích thích trí tò mò của người học

Ví dụ 1: Khi dạy bài “Ròng rọc”, giáo viên đưa ra tình huống có vấn đề: Muốn đưa đước từ dưới giếng lên cao một cách dễ dàng người ta không kéo trực tiếp mà phải dùng hệ thống ròng rọc?

Ví dụ 2: Khi dạy bài “Khối lượng riêng, trọng lượng riêng”, giáo viên đưa ra tình huống có vấn đề: Tháp Eiffel ở Pháp có khối lượng hơn mười ngàn tấn Vậy có cách gì để cân được tháp khổng lồ bằng sắt này?

Khi thực hiện khởi động bằng tình huống có vấn đề học sinh sẽ phát triển được năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề

3 Phần kết luận

3.1 Ý nghĩa, phạm vi áp dụng của giải pháp

Với việc áp dụng “Giải pháp khởi động giúp học sinh lớp 6 học tốt môn Vật

lý theo định hướng phát triển năng lực” trong quá trình tổ chức các hoạt động

trong giờ dạy Vật lý, tôi thấy mình đã khá thành công khi lôi cuốn được học sinh cùng hoạt động Việc giao nhiệm vụ và hướng dẫn học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, phát triển tốt các năng lực chung như năng lực giao tiếp và năng lực giải quyết vấn

đề diễn ra thuận lợi hơn Đồng thời áp dụng biện pháp này còn giúp hình thành và phát triển cho học sinh hai năng lực đặc thù là năng lực nhận thức khoa học tự nhiên

và năng lực vận dụng kiến thức kỹ năng Thậm chí, có một số học sinh vượt ra ngoài

sự mong đợi của giáo viên, có những ý tưởng rất sáng tạo khi làm thí nghiệm

Các em biết vận dụng các kiến thức để giải thích các hiện tượng trong tự nhiên, thậm chí phát hiện được những tầng ý nghĩa mới, vượt khỏi những cách hiểu thông thường, đồng thời mang lại cách hiểu mới, một giá trị mới đối với bài học

Sau khi áp dụng các giải pháp trên vào quá trình dạy học, học sinh đã bắt nhịp được phương pháp học tập, tích cực, tự giác hơn, mạnh dạn chia sẻ, trao đổi thông tin, giãi bày những vấn đề còn vướng mắc trước lớp để cùng tháo gỡ Giờ học diễn

ra sôi nổi, nhẹ nhàng, có hiệu quả, đồng thời phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của cả người dạy và người học Từ đó nâng cao tri thức, bồi

dưỡng năng lực hợp tác, năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn, bồi dưỡng phương pháp tự học, tác động tích cực đến tư tưởng, tình cảm, đem lại hứng thú học tập cho học sinh

Với việc áp dụng “Giải pháp khởi động giúp học sinh lớp 6 học tốt môn Vật

lý theo định hướng phát triển năng lực”, Bằng việc khảo sát chất lượng bộ môn

Vật lý, sự hứng thú, yêu thích bộ môn của lớp mình phụ trách năm học 2020-2021, tôi nhận thấy có sự thay đổi rõ nét Cụ thể:

Lớp

(Áp dụng biện pháp)

Số học sinh

Hứng thú học môn Vật lý

Không hứng thú học môn Vật lý Thái độ khác

Số lượng

Phần trăm

Số lượng

Phần trăm

Số lượn g

Phần trăm

3.2 Những kiến nghị, đề xuất.

Với nhà trường, Tổ chuyên môn: Cần khuyến khích động viên mỗi giáo viên nghiên cứu, thực hiện và áp dụng những sáng kiến, giải pháp hay để đẩy mạnh phong trào nâng cao chất lượng chuyên môn trong nhà trường, tổ chức cho học sinh tham gia những hoạt động trải nghiệm sáng tạo, tổ chức các câu lạc bộ, các cuộc thi về sáng tạo đồ dung học tập… đặc biệt khơi dậy niềm say mê hứng thú đối với

bộ môn Vật lý

Với Sở Giáo dục Đào tạo và Phòng Giáo dục Đào tạo: Tổ chức tập huấn có hiệu quả đến từng giáo viên dạy Vật lý Đồng thời sau mỗi đợt tập huấn chuyên đề cần có sự đánh giá sản phẩm cụ thể của các tổ, nhóm, phòng chuyên môn để rút kinh nghiệm nhằm từng bước năng cao chất lượng thực sự của các đợt học tập, tránh đánh giá chung chung hoặc không đánh giá…

Giáo viên thể dục phải thường xuyên học tập, tự bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ để đáp ứng yêu cầu của tiến trình giảng dạy Nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn, thường xuyên dự giờ trao đổi kinh nghiệm, tham gia các

cuộc thi giáo viên dạy giỏi do Phòng và Sở tổ chức để nâng cao nghiệp vụ chuyên môn Giáo viên luôn tìm tòi, nghiên cứu những phương pháp dạy học phù hợp với điều kiện thực tiễn, không áp đặt, không máy móc

Nhà trường phải mua sắm thêm một số thiết bị dụng cụ thí nghiệm để thay thế các thiết bị thí nghiệm đã xuống cấp và hư hỏng

Với nguyện vọng giải pháp nâng cao chất lượng dạy học của tôi sẽ tạo được hứng thú học tập của học sinh, phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập, từ đó giúp các em thêm yêu thích môn Vật lý

Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện các biện pháp, dù bản thân đã cố gắng song chắc hẳn không tránh khỏi thiếu sót, kính mong nhận được sự góp ý xây dựng của các đồng nghiệp, hội đồng khoa học để các giải pháp ngày càng phong phú và hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!