Dân gian có câu: Khách đến chơi nhà không gà cũng vịt Chuyển ý: Còn nhà thơ Nguyễn Khuyến tiếp đãi bạn như thế nào, chúng ta đi tìm hiểu 6 câu thơ tiếp theo Gv gọi HS đọc 6 câu thơ tiếp[r]
Trang 1Bài 8
Tiết 30
Tuần 8
Văn bản: BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ(GDKNS)
( Nguyễn Khuyến)
I MỤC TIÊU
1 Kiến thức
- Sơ giản về tác giả nguyễn Khuyến
- Sự sáng tạo trong việc vận dụng thể thơ ĐL,cách nĩi hàm ẩn sâu sắc, thâm thúy của tác giả.
2.Kĩ năng:
- Nhận biết được thể loại văn bản
- Đọc - hiểu VB thơ Nơm ĐL Thất ngơn bát cú
- Phân tích 1 bài thơ Nơm ĐL
3.Thái độ: Giáo dục cho các em tình bạn chân thành.
4 Năng lực HS : cảm nhận, quan sát, tưởng tượng, suy nghĩ, phân tích, vận dụng.
II.NỘI DUNG HỌC TẬP
- Hiểu được tình bạn đậm đà thắm thiết của tác giả Nguyễn Khuyến qua một bài thơ Nơm
Đường luật
thất ngơn bát cú.
- Biết phân tích một bài thơ Nơm Đường Luật.
III CHUẨN BỊ
-Giáo viên:Sách tham khảo, tư liệu về Nguyễn Khuyến
-Học sinh:Chuẩn bị bài,SGK, VBT, Vghi
IV TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
1.Ổn định tổ chức và kiểm diện : Kiểm diện HS(1 phút)
2 Kiểm tra miệng (4 phút)
? Đọc bài thơ “ Qua đèo ngang”?(6Đ) Tâm trạng của Bà Huyện Thanh Quan khi “Qua Đèo Ngang”được miêu tả như thề nào?(4Đ)
-> Bà tả cảnh là để gởi gắm tình cảm, sự cô đơn, thầm kính
3 Tiến trình bài học(32 phút)
Hoạt động 1: Giới thiệu bài mới(2 phút)
Tình bạn là 1 trong những đề tài có truyền thống lâu đời
của lịch sử văn học Việt Nam Bạn đến chơi nhà của
Nguyễn Khuyến là 1 bài thơ thuộc loại hay nhất trong
đề tài tình bạn và cũng là thuộc loại hay nhất trong thơ
Nguyễn Khuyến nói riêng và thơ Đường luật nói chung.
Hoạt động 1: Đọc và tìm hiểu chung(5 phút)
Gv hướng dẫn HS tìm hiểu tác giả
? Dựa vào chú thích*, em hãy giới thiệu 1 vài nét về tác
giả ( GV chiếu hình Nguyễn Khuyến)
I Đọc – tìm hiểu chung
1 Tác giả
Trang 2
NGUYỄN KHUYẾN
(Lúc làm quan)
Đường vào nhà Ngơi nhà Nguyễn Khuyến
Nguyễn Khuyến cáo quan về ở ẩn
- Nguyễn Khuyến (1835-1909 ), được gọi là Tam Nguyên
Yên Đổ.Quê xã Yên Đổ, Bình Lục, Hà Nam.
- Là người thơng minh, học giỏi, thi đỗ đầu cả 3 kì:
Hương, Hội, Đình.
- Là nhà thơ của làng cảnh Việt Nam.
- Thơ ơng đằm thắm
GV bồ sung thêm một số ý
- Nguyễn Khuyến (1835 -1909) Quê ở thơn Vị Hạ, xã Yên
Đổ, huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam
- Nhà nghèo, học giỏi, lại cĩ chí lớn, Ơng đỗ đầu cả 3 kì
thi: Hương, Hội,Đình được người đời mến mộ nên gọi là
Tam Nguyên Yên Đổ.
- Sau 10 năm làm quan triều Nguyễn, năm 1884, nước ta
bị thực dân Pháp thống trị, ơng cáo quan về sống cuộc đời
bình dị tại quê nhà
- Ơng để lại trên 800 bài thơ viết bằng chữ Hán và chữ
Nơm, thể hiện một phong cách nghệ thuật đặc sắc vừa cổ
điển vừa đậm đà bình dị Ơng để lại nhiều bài thơ kiệt tác
về tình bạn, về mùa thu như :Bạn đến chơi nhà, Khĩc
Dương Khuê, Thu điếu, Thu vịnh , Thu ẩm…
-Nguyễn Khuyến là nhà thơ kiệt xuất trong nền thi ca dân
tộc.
Gv hướng dẫn HS tìm hiểu tác phẩm
* GV hướng dẫn HS cách đọc :chậm rãi , ung dung hóm
hĩnh như thấp thoáng một nụ cười ( GV chiếu bài thơ)
BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ
Đã bấy lâu nay, bác tới nhà,
Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa
Ao sâu nước cả, khơn chài cá,
- Nguyễn Khuyến (1835-1909 ), quê Hà Nam Là nhà thơ lớn của dân tộc
2 Tác phẩm
Trang 3
Vườn rộng rào thưa, khĩ đuổi gà
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa
Đầu trị tiếp khách, trầu khơng cĩ,
Bác đến chơi đây, ta với ta!
Nguyễn Khuyến
- Nhịp thơ 4/4, 2/2/3 Đặc biệt câu 7 đọc nhịp 4/1/2
- GV đọc mẫu, gọi HS đọc tiếp, GV nhận xét và gọi HS
nhận xét bạn, đọc lại đoạn đúng giọng.
? Bài thơ được viết theo thể loại nào ? Căn cứ vào đâu mà
em biết.( số câu , số chữ, cách gieo vần , cách đối các câu)
- Số câu : 8 câu
- Số chữ : 7 chữ / câu
- Gieo vần Bằng , hiệp vần tiếng cuối các câu 1,2,4,6,8-
vần “ a”.
- Câu 3 – 4 đối nhau, câu 5 – 6 đối nhau.
=>Thất ngơn bát cú Đường luật
? Bài thơ được nhà thơ viết vào khoảng thời gian nào
- Bài thơ sáng tác trong thời gian nhà thơ cáo quan về ở
ẩn tại quê nhà.
- Là bài thơ hay nhất viết về đề tài tình bạn.
Gv hướng dẫn HS đọc văn bản và giải thích các từ khĩ
* Giải thích từ khó:GV kiểm tra việc chuẩn bị của HS
- Nước cả: nước đầy,nước lớn ( Chớ thấy sĩng cả mà ngã
tay chèo)
- Khôn: không thể, khó, e rằng khĩ
- Rốn:cuống, cánh hoa bao bọc
Gv hướng dẫn HS tìm hiểu bố cục bài thơ
?Bài thơ cĩ bố cục mấy phần ? nội dung từng phần
- 3 phần
+ Phần 1: Cảm xúc khi cĩ bạn tới chơi (câu 1).
+ Phần 2: Tình huống và khả năng tiếp bạn (6 câu thơ
tiếp)
+Phần 3: Cảm nghĩ về tình bạn (câu cuối)
TH: So với bài “ QĐN” thì bố cục của bài “BĐCN” khác
nhau ở chỗ nào.
- QĐN : 4 phần ( đề , thực , luận , kết)
- BĐCN: 3 phần (1 – 6 – 1)
Gv: Theo bố cục của thể thơ thất ngơn bát cú thì 2 câu đề
thường gồm phá đề và thực đề Nhưng ở bài này tác giả
chỉ dùng 1 câu đề, câu 2 đã chuyển sang phần thực Phần
thực và luận cũng khơng rạch rịi Câu 7 là phần kết
nhưng lại gắn với phần luận Vì vậy phần kết chỉ cĩ câu 8.
Qua cấu trúc như vậy, ta thấy Nguyễn Khuyến đã sáng tạo
sử dụng thơ thất ngơn bát cú 1 cách uyển chuyển, tạo cho
bài thơ 1 vẻ đẹp riêng.Đĩ là bản lĩnh cao tay của nhà thơ.
Chúng ta tìm hiểu bài thơ theo bố cục: 1 - 6 – 1
- Thể thơ : Thất ngơn bát cú Đường luật
- Hồn cảnh sáng tác: khi nhà thơ cáo quan về ở ẩn tại quê nhà.
3 Đọc - giải thích từ khĩ
4 Bố cục :3 phần
Trang 4?Xét về ngơn ngữ thơ thì bài thơ này được viết bằng chữ
gì.
- Thuần việt ( Nơm), giản dị , trong sáng , điêu luyện
Hoạt động 3 :Hướng dẫn phân tích(15 phút)
Gv gọi HS đọc câu 1 : Đã bấy lâu nay, bác tới nhà
? Em cĩ nhận xét gì về lối nĩi ở câu 1.
- Như một lời nĩi chào, một lời nĩi tự nhiên
? Qua lời chào hỏi, em thấy họ cĩ thường xuyên gặp nhau
khơng
- HS trả lời theo suy nghĩ
? Tác giả gọi bạn là gì ?Em cĩ nhận xét gì về cách gọi
đĩ
- Gọi là bác Đây là phong tục làng quê, anh ruột của bố
gọi là bác Người ngồi xưng hơ như thế cĩ ý tơn xưng ,
thân mật
? Em nhận xét gì về thái độ Nguyễn Khuyến khi đĩn bạn.
- Câu thơ khơng chỉ là một thơng báo bạn đến chơi nhà
mà cịn là một tiếng reo vui, đầy hồ hởi , phấn chấn khi đã
bao lâu mới được bạn đến thăm Vì trong thời gian này,
Nguyễn Khuyến đã cáo quan về ở ẩn Ơng tự cho mình là
đã già ( Bạn ơng cũng vậy “ Muốn đi lại , tuổi già hêm
nhác”, sống ẩn dật chốn quê hương nên ít giao du, bạn bè
tâm giao đi lại thường xuyên, càng ít , lâu ngày mới gặp
nên ơng rất mừng và cảm động khi cĩ bạn tới thăm
Liên hệ thực tế : Đối với cuộc sống hiện đại như bây giờ
Nếu chúng ta muốn biết được tình hình, cuộc sống , sức
khỏe của bạn ra sao ở một nơi xa xơi thì chúng ta cĩ cần
đến nơi để biết khơng ? Nếu khơng thì chúng ta làm gì.
- Chúng ta viết thư hoặc điện thoại
GDKNS: Qua câu thơ đầu, ta học tập được điều gì ở tác
giả
- Là cách ứng xử đẹp : cách nĩi năng tế nhị, khiêm
nhường, tơn trọng người đối thoại, là thái độ cởi mở chân
thành, gần gũi đối với bạn bè.
LH: Nét đẹp này cĩ điểm nào giống với nếp sống của
người Hà Nội
- Là nét đẹp gần gũi, đặc trưng trong phong cách sống của
người Hà Nội : Thanh lịch , văn minh, lịch sự , tế nhị,
chân thành
LH : Lẽ thường khi cĩ khách quý ở xa tới nhà chơi, chủ
nhà phải tiếp đĩn như thế nào?
- Rất chu đáo , thịnh soạn
LH: Khi nhà em cĩ khách , em sẽ làm gì
- HS tự trả lời
Dân gian cĩ câu: Khách đến chơi nhà khơng gà cũng vịt
Chuyển ý: Cịn nhà thơ Nguyễn Khuyến tiếp đãi bạn
như thế nào, chúng ta đi tìm hiểu 6 câu thơ tiếp theo
Gv gọi HS đọc 6 câu thơ tiếp theo
II.Phân tích văn bản 1.Cảm xúc khi cĩ bạn tới chơi.
- Câu thơ tự nhiên như một lời chào
- Thái độ: niềm nở, thân mật, xúc động , vui sướng khi cĩ bạn đến chơi
2 Cảm xúc về gia cảnh
Trang 5
? Vì sao sau lời chào hỏi hồ hởi của tác giả, tác giả lại
nhắc đến việc trẻ đi vắng, chợ ở xa.
- Muốn tìm trẻ để sai vặt, muốn đi chợ để mua thức ăn
sang đãi bạn cho đàng hoàng
? Điều đó giúp ta hiểu gì về tình cảm của ông đối với bạn.
- Tác giả rất quý mến bạn, tình cảm rất chân thành muốn
thết đãi bạn thật thịnh soạn chu đáo Vì Thời ấy chỉ có
chợ mới có những thức ăn ngon và sang Ngay khi chào
bạn nói ngay đến chuyện ăn uống liền thể hiện sự chân
tình.
? Không có trẻ sai vặt, không đi được chợ nhà thơ nghĩ
đến sẽ tiếp đãi bạn những thứ cây nhà lá vườn Em hãy chỉ
ra và nhận xét các thứ ấy.
- Có cá, có gà nhưng không bắt được vì ao sâu , nước cả,
vườn rộng rào thưa
- Có cải , có cà, có bầu , có mướp nhưng cũng không thể
dùng được vì chưa ra cây, mới nụ , mới vừa rụng rốn,
đương hoa
? Hoàn cảnh nhà thơ như thế nào , có gì đặc biệt
- Hoàn cảnh rất éo le : có vẻ như nhà thơ có rất nhiều thứ
để tiếp đãi bạn, nhưng thật ra lại chẳng có gì để tiếp đãi
bạn Tất cả mọi thứ hoàn toàn khách quan, nằm ngoài ý
muốn chủ quan của tác giả không thể bắt được và chưa
thể dùng được Vì có lẽ bạn đến không đúng lúc, giá như
bạn đến sớm hơn hoặc muộn hơn thì chắc chắn sẽ có một
vài thứ gì đó đem ra tiếp đãi bạn.
- Trẻ đi vắng, chợ ở xa : không mua được thức ăn sang đãi bạn.
- Có cá, có gà nhưng không bắt được
- Có cải , có cà, có bầu , có mướp nhưng cũng không thể dùng được.
Trang 6- Tác giả cố tạo một tình huống đặc biệt: Có – không có,
bạn thông cảm, không trách khi tiếp bạn chẳng có gì.
?Tác giả sử dụng biện pháp nghệ thuật gì
- Nghệ thuật: Liệt kê, phép đối, nĩi quá Từ ngữ dân dã,
mộc mạc nhưng hết sức khéo léo, tinh tế.
? Qua những câu thơ này , ta cĩ thể hình dung như thế
nào về khung cảnh nơi nhà thơ sinh sống? Cuộc sống của
ơng cĩ gì thú vị
- Bức tranh phong cảnh làng quê ở ĐBBB hiện lên thật
sống động gần gũi , quen thuộc
- Nhà thơ sống cuộc đời thanh bạch, gắn bĩ hịa hợp với
thiên nhiên và làng quê.
GV: Đây cũng là thú vui tao nhã của các nhà nho chân
chính ngày xưa , “ Thú điền viên”, tác giả lúc này đã cáo
quan về quê ở ẩn khước từ mọi lương bổng của triều đình,
sống cuộc đời thanh bạch, khơng màng danh lợi
? Câu 7 tiếp nối phát triển ý những câu trước như thế nào.
- Câu 7 tiếp nối và mở rộng ý, khẳng định luơn cái khơng
cĩ đến tuyệt đối
LH: Trong quan niệm người Việt thì miếng trầu cĩ vai
trị gì
- Miếng trầu là đầu câu chuyện là thủ tục nghi lễ khơng
thể thiếu trong đời người Việt , nĩ cĩ mặt ở mọi hoạt động
: cưới xin , lễ tết… là phương tiện xã giao để làm quen
gặp mặt.
? Nguyễn Khuyến trình bày hồn cảnh của mình như vậy
theo em cĩ phải ơng đang kể khĩ than nghèo với bạn
khơng? Vì sao
- Nguyễn Khuyến khơng phải than nghèo vì các thứ đều cĩ
nhưng khơng bắt được, khơng lấy được , chưa dùng được
chứ khơng phải là khơng cĩ ; Sự việc khơng cĩ trầu là
chìa khĩa cho thấy “ sự khơng may” kia chỉ là nĩi cho vui
thơi.
=> Cố tình dựng lên một tình huống đặc biệt éo le là cách
nĩi hài hước, phĩng đại cái nghèo cái thiếu thốn=> Thể
hiện sự hĩm hỉnh, hài hước, yêu đời của một nhà nho
thanh bạch
? Ta thấy tình cảm của tác giả đối với bạn như thế nào.
- Tác giả là một người trọng tình nghĩa hơn vật chất, tin
tưởng ở sự cao cả của tình bạn trong sáng
Chuyển ý: Đặc biệt tình cảm trong sáng ấy được bộc lộ
- Nghệ thuật: Liệt kê, phép đối, nĩi quá.
- Khẳng định luơn cái khơng cĩ : trầu khơng cĩ
=> Cách nĩi hài hước, phĩng đại cái nghèo cái thiếu thốn
3 Cảm xúc về tình bạn
Trang 7rõ nhất ở câu kết bài, hãy đọc lại câu kết và cho biết nội
dung của câu.
? Đại từ “ bác” trong câu cuối được lặp lại có ý nghĩa gì.
- Lần thứ 2 , chữ “bác” đã xuất hiện trong bài thơ, thể
hiện một sự trìu mến, kính trọng Bác đã không quản tuổi
già sức yếu, không quản đường sá xa xôi đến thăm ông,
tình bạn là trên hết Không một thứ vật chất nào có thể
thay thế được tình bạn tri âm , tri kỉ Mọi cái đều “không
có” nhưng lại “có” tình bằng hữu thân thiết
? Cụm từ “ ta với ta” chỉ những ai? Ý nghĩa của cụm từ
này
- Ta 1: chủ nhà( nhà thơ) ; ta 2 : khách ( bạn).
- Tác giả sử dụng quan hệ từ “ với” liên kết 2 từ ta lại với
nhau : chủ và khách không còn khoảng cách, chỉ còn ta
với ta, tuy 2 mà một, gắn bó hòa hợp, vui vẻ trọn đời
? Vai trò của câu kết có ý nghĩa như thế nào với cả bài
thơ.
- Đúc kết, quyết định giá trị toàn bài thơ Bộc lộ tình cảm
sâu sắc của nhà thơ đối với bạn Như một tiếng cười xòa
vui vẻ, hồn hậu, khẳng định một tình bạn đậm đà, thân
thiết , trọn vẹn trong sáng vượt lên trên mọi vật chất tầm
thường
TH: Chúng ta đã học cụm từ “ ta với ta” trong tác phẩm
nào, của ai ? Chúng có gì giống và khác nhau như thế nào
về hình thức, nội dung cảm xúc của 2 bài.
- Giống nhau : đều kết thúc bằng 3 từ “ ta với ta”;đều
trực tiếp thể hiện cảm xúc, tâm trạng của chủ thể trữ tình.
- Khác nhau :
+ Trong bài “ Qua Đèo Ngang”: hai từ ta nhưng chỉ một
người, một tâm trạng Đó là bà Huyện với cái bóng của
bà, với nỗi cô đơn thăm thẳm không biết chia sẽ cùng ai
giữa cảnh trời mây, non nước bao la, nỗi buồn nhớ nước,
- Tình bạn đậm đà, thân thiết , trọn vẹn, trong sáng vượt lên trên mọi vật chất tầm thường
Trang 8thương nhà của bà càng thêm khắc khoải, thấm thía, xĩt
xa.
+ Trong “ Bạn đến chơi nhà”: hai từ ta chỉ 2 người :
Nguyễn Khuyến và ơng bạn già, chung một tâm trạng
mừng vui vì lâu mới gặp nhau
Tác giả và bạn gắn bĩ hịa hợp hai người như một, trọn
vẹn đồng nhất.
Khẳng định ca ngợi tình bạn thanh cao đẹp đẽ, vượt lên
trên mọi thứ của cải vật chất.
GDKNS: GD hs biết đươc tình bạn trong sáng cao
thượng.
? Bài thơ cho em hiểu gì về Nguyễn Khuyến và tình bạn
của ơng
- Nguyễn Khuyến là người hồn nhiên, dân dã, trong sáng;
đối với bạn thì chân thành, ấm áp, bền chặt dựa trên giá
trị tinh thần.
Hoạt động 4 :Hướng dẫn tổng kết (3 phút)
? Khái quát giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ
1.Nghệ thuật
- Sáng tạo nên tình huống khĩ xử khi bạn đến chơi nhà và
cuối cùng ịa ra niềm vui đồng cảm.
- Lập ý bất ngờ.
- Vận dụng ngơn ngữ, thể loại điêu luyện.
2.Ý nghĩa văn bản.
Bài thơ thể hiện một quan niệm về tình bạn, quan niệm đĩ
vẫn cịn cĩ ý nghĩa, giá trị lớn trong cuộc sống của con
người hơm nay.
Gv gọi HS đọc lại ghi nhớ SGK/105
Hoạt động 5 : hướng dẫn luyện tập(7 phút)
- Chia bài tập cho tổ thảo luận, giới hạn thời gian
+ Tổ 1, tổ 2: BT 1 câu a/ SGK
+ Tổ 3, tổ 4: BT 1 câu b/ SGK
- Đại diện tổ lên trình bày, nhận xét, góp ý, chữa lỗi.
- Chú ý cách diễn đạt của HS
1.a/ Một bên là ngôn ngữ đời thường, một bên là ngôn
ngữ bác học, trang trọng nhưng đều đạt đến độ kết tinh
hấp dẫn.
1.b/ Ta với ta trong bài Qua Đèo Ngang là tác giả và
III Tổng kết
1 Nghệ thuật
- Sáng tạo nên tình huống éo
le.
- Vận dụng ngơn ngữ, thể loại điêu luyện
2 Ý nghĩa
Bài thơ thể hiện một quan niệm
về tình bạn : đậm đà , thắm thiết
* Ghi nhớ: SGK/105
IV Luyện tập
- So sánh ngơn ngữ thơ ở bài
“Bạn đến chơi nhà” với ngơn ngữ thơ dịch “Chinh phụ ngâm” ta thấy cĩ sự khác nhau giữa 2 phong cách ngơn ngữ:
+ Chinh phụ ngâm là ngơn ngữ bác học.
+ Bạn đến chơi nhà là ngơn ngữ đời thường.
Nhưng cả 2 bên đều đạt đến độ kết tinh, rất hay, rất hấp dẫn.
Trang 9nỗi niềm riêng của mình, trong bài “Bạn đến chơi nhà”ø
là chỉ tác giả và người bạn, “Ta” cũng là tình bạn hai
người thống nhất Thể hiện sự gắn bó tình cảm.
4 Tổng kết(Củng cố , rút gọn kiến thức)(4 phút)
Hỏi : Dựa vào tranh sau , em nào cĩ thể đọc lại được bài thơ “ Qua đèo ngang”.
Hỏi: Hồn cảnh nhà thơ như thế nào , cĩ gì đặc biệt ?
- Hồn cảnh rất éo le : cĩ vẻ như nhà thơ cĩ rất nhiều thứ để tiếp đãi bạn, nhưng thật ra lại chẳng
cĩ gì để tiếp đãi bạn Vì cĩ lẽ bạn đến khơng đúng lúc, giá như bạn đến sớm hơn hoặc muộn hơn thì chắc chắn sẽ cĩ một vài thứ gì đĩ đem ra tiếp đãi bạn.
- Tác giả cố tạo một tình huống đặc biệt: Có – không có, bạn thông cảm, không trách khi tiếp bạn chẳng có gì.
Hỏi: Bài thơ cho em hiểu gì về Nguyễn Khuyến và tình bạn của ơng
- Nguyễn Khuyến là người hồn nhiên, dân dã, trong sáng; đối với bạn thì chân thành, ấm áp, bền chặt dựa trên giá trị tinh thần.
5 Hướng dẫn học tập( Hướng dẫn HS tự học ở nhà)(4 phút)
* Đối với bài học ở tiết học này
- Về nhà học bài , học ghi nhớ , học thuộc lịng văn bản.
- Về tìm thêm một số câu ca dao , tục ngữ, thành ngữ nĩi về tình bạn.
* Đối với bài học ở tiết học tiếp theo
- Chuẩn bị bài: “Bài viết số 2” Văn biểu cảm.
+Xem trước đề SGK/108
+ Lập dàn ý
+ Tập viết bài
V PHỤ LỤC : Tư liệu