* Điểm khác biệt với phương pháp sử dụng dụng cụ trực quan trước đây là giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức lịch sử qua các dụng cụ trực quan, đồng thời qua việc s[r]
Trang 1A LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
1/Cơ sở khoa học:
Giáo trình triết học Mác – Lênin.( NXB Chính trị quốc gia - Hà Nội 1999 -
trang 345 ) có viết : “Nhận thức không phải là một hành động tức thời, đơn giản, máy
móc và thụ động mà là một quá trình biện chứng, tích cực, sáng tạo Quá trình nhận thức diễn ra theo con đường “từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng rồi từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn” Đó là quá trình nhận thức đi từ hiện tượng đến bản chất, từ bản chất kém sâu sắc đến bản chất sâu sắc hơn.”
Vì vậy trong quá trình Dạy - Học nhằm giúp học sinh học sinh lĩnh hội được các kiến thức thì con đường nhận thức hiểu quả sẽ là con đường “ Đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng”, và phương tiện hết sức cần thiết để đi được trên “Con
đường” nhận thức này chính là các “ Dụng cụ trực quan” Đặc biệt trong hướng dạy
học mới hiện nay, “Hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh”, yêu cầu người giáo viên phải biết tạo điều kiện cho học sinh tự tìm tòi, khai thác kiến thức, chủ động làm sáng tỏ “vấn đề”, biết điều khiển hoạt động nhận thức của mình bằng các “ Dụng cụ trực quan” Tránh nhận thức thụ động, tức thời, đơn giản và máy móc mà ngược lại phải nhận thức / lĩnh hội kiến thức một cách tích cực, sáng tạo chính vì thế mà “ Dụng cụ trực quan” đã trở thành một nhân tố khá quan trọng trong hoạt động dạy học,
vì nó vừa là phương tiện giúp học sinh khai thác (và nhớ lâu) kiến thức, vừa là nguồn tri thức đa dạng, phong phú
2/ Cơ sở thực tiễn:
- Trước đây việc Dạy - Học ở các cấp học phổ thông, việc giảng dạy còn mang nặng tính đọc chép (giáo viên nói, học sinh nghe-tiếp thu một cách thụ động) nhiều trường hợp giáo viên còn dạy chay (Nguyên do thiếu đồ dùng dạy học, hoạc một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề với học sinh )… Kết quả là “tạo” ra một thế hệ học sinh “quay lưng” với môn học lịch sử, nhiều học sinh học lịch sử chỉ mang tính chất đối phó - học cho qua , cho hoàn thành chương trình Thậm chí còn có học sinh “ngồi xổm” lên môn lịch sử, thoả sức “bôi đen” hoạc “tô hồng” các sự kiện lịch
sử trong khi làm bài kiểm tra
- Xuất phát từ tình hình trên, đặc biệt là trước công cuộc cách mạng khoa học
kỹ thuật ngày càng phát triển như vũ bão, việc chỉnh lý chương trình giáo dục và thay đổi nội dung sách giáo khoa là một vấn đề rất cấp thiết và vô cùng quan trọng Chính
vì thế mà năm học 2003-2004 cả nước ta đã và đang ra sức thực hiện việc thay đổi chương trình giáo dục ở các các cấp học Nhằm đạt được hiệu quả cao nhất trong
giáo dục, bỡi lẽ “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”.
- Nhằm để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục và chương trình giáo dục đổi mới hiện nay, người giáo viên cần phải đổi mới phương pháp dạy học cho phù hợp với hướng dạy học “Lấy học sinh làm trung tâm” Một trong những phương pháp đặc trưng bộ môn Lịch sử là phương pháp “Sử dụng dụng cụ trực quan” trong giảng dạy
Trang 2- Từ thực tế cho thấy chuẩn bị “Dụng cụ trực quan” là công tác rất khó khăn, rất công phu và rất tốn kém như:
+ Sử dụng “Dụng cụ trực quan” như thế nào để đảm bảo tính trực quan
+ Sử dụng “Dụng cụ trực quan” như thế nào để đạt hiệu quả cao trong giảng dạy Lịch sử lại là một vấn đề càng khó khăn hơn
- Đó cũng chính là vấn đề của mỗi người giáo viên Lịch sử đã và đang quan tâm hiện nay, với hy vọng nghiên cứu kỹ “Phương pháp sử dụng đồ dùng dạy học trong giảng dạy Lịch sử” sẽ giúp cho việc dạy học theo phương pháp mới và việc thực hiện chương trình giáo dục mới sẽ đạt hiệu quả cao hơn mong muốn
B BIỆN PHÁP TIẾN HÀNH:
1/ Tình hình sử dụng các đồ dùng dạy học trước đây:
- Trước đây, đa số các trường đều thiếu thốn về cơ sở vật chất, nghèo nàn về các thiết bị dạy học đối với bộ môn Lịch sử, chỉ có một số loại đơn giản: Lược đồ, sơ
đồ, bản đồ, v.v
- Theo quan niệm giáo dục lạc hậu trước đây cho rằng đồ dùng dạy học là
phương tiện cần thiết để giáo viên truyền thụ kiến thức mới, dụng cụ minh hoạ cho các kiến thức đã truyền đạt, còn đối với học sinh chỉ có tác dụng chấp nhận và ghi nhớ
- Theo phương pháp sử dụng này thì đồ dùng dạy học chưa phát huy hết vai trò
của mình, đôi khi chưa thể hiện được tính trực quan và tính khoa học của nó, giờ dạy Lịch sử sẽ rơi vào những hạn chế sau:
+ Giáo viên chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong việc lĩnh hội kiến thức
+ Các kiến thức Lịch sử do giáo viên cung cấp học sinh sẽ không hiểu sâu, nhớ kỹ bằng chính các em tự nhận thức
+ Các nguồn trí thức từ đồ dùng dạy học chưa thực sự hấp dẫn đối với các em Do đó
không gây hứng thú học tập, không có khả năng phát triển tư duy
+ Chưa tạo cho học sinh các kỹ năng Lịch sử quan trọng như: Đọc, chỉ, bản đồ, phân tích các sự kiện
2 Bi ện pháp thực hiện
Để cải tiến phương pháp giảng dạy phù hợp với chương trình giáo dục mới ở
bộ môn Lịch sử, thiết bị các trường học đã trang bị khá đầy đủ các loại đồ dùng dạy học, chủ yếu là các loại sau:
- Hình vẽ, tranh, ảnh
- Mô hình
- Bản đồ, biểu đồ
- Niên biểu
- Đồ thị
- Ngoài ra hiện nay ở một số trường đã và đang được trang bị các loại phương tiện máy móc trong giảng dạy như: Video, máy chiếu…Tuy nhiên, ở trường THCS Diễn
Xuân do nhiều nguyên nhân, nên chưa được trang bị các loại đồ dùng dạy học hiện
Trang 3đại Do đó trong phạm vi đề tài, tôi không đề cập tới phương pháp sự dụng loại đồ dùng này
Đối với các loại phương tiện trên, thì người giáo viên Lịch sử cần có phương pháp sử dụng như thế nào?
* Đối với hình vẽ
Có thể là hình vẽ được giáo viên chuẩn bị trước, (như hình vẽ minh hoạ các sự kiện lịch sử ) Đối với hình vẽ: Ta cần cho học sinh tiến hành theo các bước sau:
- Đọc tên và cho biết các sự kiện lịch sử trên hình vẽ
- Tìm hiểu mốc thời gian diễn ra sự kiện lịch sử, địa phương diễn ra sự kiện đó
- Rút ra nguyên nhân, ý nghĩa, bài học lịch sử từ sự kiện đó
*.Tranh ảnh Lịch sử :
- Đối với giáo viên: Tham khảo sưu tầm nhiều tranh ảnh, tư liệu lịch sử có liên quan đến tiết dạy để minh hoạ trên lớp
- Đối với học sinh: Ngoài việc làm bài tập và học ở nhà học sinh sưu tầm trên sách báo, những tranh ảnh liên quan đến bài học
* Cách sử dụng có hiệu quả:
- Đọc tên bức tranh, xác định xem bức tranh đó thể hiện gì? Ở đâu? Vào thời gian nào?
- Tường thuật lại diễn biến của sự kiện lịch sử
- Rút ra được nguyên nhân ý nghĩa và bài học lịch sử Từ đó giáo dục lòng yêu nước biết ơn các anh hùng của dân tộc
Ví dụ :
Khi dạy tới Bài 20: Nước Đại Việt thời lê sơ - Tiết 3 (III): Tình hình văn hoá,
giáo dục - mục 2: Văn học, khoa học, nghệ thuật - phần điêu khắc ( SGK, LS7, trang 100)
Giáo viên cho học sinh quan sát Hình 46 - Tượng Voi chầu bắng đá ở Lam Kinh - Thanh Hoá ( SGK - LS7 - trang 1001) và đặt câu hỏi :
Dựa vào hình 46, em hãy miêu tả con voi trong bức tranh? tượng Voi có đẹp không? có giống voi thật không ? Có to không ? số lượng là bao nhiêu?
Đẹp, giống, to, số lượng nhiều
Giáo viên hỏi tiếp: Qua đây em có nhận xét gì nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ?
Phong cách đồ sộ, kỹ thuật diêu luyện (Kiến thức cần truyền đạt )
* Mô hình:
- Dùng những vật liệu đơn giản để tạo ra những hiện vật, những sự kiện lịch sử đơn giản để minh hoạ cho tiết dạy sinh động hơn
- Giáo viên giới thiệu mô hình đang sử dụng, mô hình là vật tượng trưng cho sự kiện lịch sử nào?
- Dùng câu hỏi hướng dẫn học sinh quan sát, trả lời tìm ra các sự kiện lịch sử
Ví dụ:
Khi dạy t ới bài 14: Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên
(TK XII) - Tiết II: Cuộc kháng chiến lần thứ hai chống quân xâm lược Nguyên (1258)
- Mục 3: Diễn biến và kết quả của cuộc kháng chiến (SGK-LS7-trang 59)
Giáo viên đưa ra mô hình ống đồng và đặt câu hỏi: đây là cái gì? (Ống đồng)
Giáo viên hỏi tiếp: tuớng giặc nào thua chạy phải chui vào ống đồng ?
Giáo viên đặt câu hỏi: Thoát Hoan phải thua chạy chui vào ống đồng trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên lần thứ mấy và diễn ra vào năm nào ?
=> Từ mô hình giáo viên giúp học sinh hiểu và nắm chắc các kiến thức Lịch sử
Trang 4* Bản đồ:
Việc học lịch sử nhất thiết phải có bản đồ: “Có bản đồ là có lịch sử” Vậy, học lịch sử nhất thiết phải có bản đồ Bản đồ vừa là phương tiện giúp các em khai thác
kiến thức và là nguồn tri thức lịch sử phong phú, nội dung lịch sử đã được “mã hoá
trở thành một thứ ngôn ngữ đặc biệt - Tôi tạm gọi là: ngôn ngữ bản đồ”
- Thông qua việc sử dụng bản đồ giáo viên hướng dẫn học sinh rèn luyện được các kỹ năng sự dụng bản đồ (quan sát - đọc - chỉ… bản đồ)
- Đọc tên bản đồ để biết đối tượng lịch sử được thể hiện trên bản đồ là gì
- Hiểu bản đồ, đọc được bản chú giải để biết cái người ta thể hiện đối tượng đó trên bản đồ như thế nào, bằng các ký hiệu gì? Bằng màu sắc gì?
- Xác định vị trí, phương hướng của các địa điểm trên bản đồ
- Cao hơn nữa giáo viên hướng dẫn học sinh biết dựa vào bản đồ, kết hợp với các kiến thức “Địa - lịch sử” để phân tích, so sánh, giải thích các mối quan hệ lịch sử giữa các đối tượng
Ví dụ :
Trong bài 14: Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên (TK
XII) Tiết II: Cuộc kháng chiến lần thứ hai chống quân xâm lược Nguyên (1258) -Mục 1: Âm mưu xâm lược Chămpa và Đại Việt của Nhà Nguyên (SGK-LS7-trang 58)
Giáo viên đặt câu hỏi: Dựa vào các dự liệu trong SGK và nhìn vào bản đồ ( bản đồ Việt Nam và bản đồ Đông Nam Á ) em hãy nêu âm mưu xâm lược Chămpa và Đại Việt của nhà Nguyên? Thông qua câu hỏi này học sinh quan sát bản đồ có thể thấy được vĩ trí của nước ta ở Đông Nam Á (là cầu nối giữa ĐNA lục địa và ĐNA hải đảo)
từ đó nêu lên/khắc sâu được âm mưu của nhà Nguyên: làm bàn đạp xâm lược và thôn tính các nước ở phía nam Trung Quốc
* Biểu đồ:
Trong giảng dạy lịch sử có nhiều loại biểu đồ như: lược đồ các nước; lược đồ diễn biến các trận đánh
- Đối với từng loại biểu đồ này ta cần cho học sinh nắm được các đặc điểm chính, yếu
tố chính được thể hiện trên biểu đồ
- Thông qua biểu đồ giúp học sinh nhận xét, phân tích, rút ra kết luận
- Khi dạy các bài có nội dung về diễn biến các cuộc kháng chiến giáo viên có thể sự dụng lược đồ, bản đồ câm và một bản đồ kháng chiến => hướng dẫn học sinh cách đọc- hiểu bản đồ
Điền một số địa điểm, tên tỉnh , thành phố ( Ví dụ: 1 cuộc kháng chiến tiêu biểu) Sau
đó cho học sinh tự tìm hiểu và điền, đọc bản đồ ký hiệu
giáo viên sơ kết nhận xét
- Nếu còn thời gian, Giáo viên có thể tập cho các em kĩ năng vẽ lượ đồ( mang tính chất tương đối)
Vẽ khung => chấm các điểm => nối lại và chỉnh sửa bằng bút chì
Trang 5Lưu ý: Khi sự dụng bản đồ hay lược đồ, giáo viên nên/phải giải thích các thuật
ngữ, ký hiệu, màu sắc và các địa danh… trên bản đồ để học sinh dễ theo dõi và nắm bắt
* Đồ thị :
Đối với loại đồ thị này , Giáo viên chủ yếu dùng để diễn tả quá trình phát triển, sự vận động của quá trình phát triển của lịch sử
Ví dụ :
Khi dạy bài 23: Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 và sự thành lập nước
Việt Nam dân chủ cộng hoà (lịch sử 9- trang 92)
Nhằm giúp cho học sinh thấy được quá trình phát triển của cách mạng nước ta từ khi Đảng Cộng Sản Việt Nam ra đời đến 1945, giáo viên có thể đưa ra đồ thị sau :
Đồ thị 1:
Căn cứ địa CM Lực lượng vũ trang Đội quân chínhtrị Đội quân chínhtrị Liên minh Công nông
Sự lãnh đạo của đảng
Liên minh Công nông
Sự lãnh đạo của đảng
Liên minh Công nông
Sự lãnh đạo của đảng
Trang 6Cao trào 30-31 Cao trào 36-39 Cao trào 39-45
Ti ến trình phát triển của 3 cao trào cách mạng ở nước ta (1930 -1945) Ho ặ c Đồ thị 2: Căn cứ địa CM Lực lượng vũ trang Đội quân chính trị Liên minh công nông Sự lãnh đạo của Đảng Cao trào Cao trào Cao trào 30-31 36-39 39-45 Ti ến trình phát triển của 3 cao trào cách mạng ở nước ta (1930 -1945) * Niên biểu : Cụ thống hoá các sụ kiện quan trọng bằng những mô hình, hình học đơn giản, diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị, mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử… đồng thời nêu lên mối liên hệ giữa các sự kiện cơ bản của nước hay nhiều nước trong một thời kỳ Ví dụ: Khi dạy tới bài 2: Sự suy vong của chế độ phong kiến và sự hình thành chủ nghĩa tư bản ở Châu Âu - Tiết 2 - Mục 2 : quá trình hình thành CNTB ở châu Âu Giáo viên có thể đặt câu hỏi: - Quý tộc và thương nhân đã làm gì ? - Nông nô thì như thế nào? - Những ai trở thành giai cấp Tư sản ? Nguyên nhân? - Những ai trở thành giai cấp Vô sản ? Nguyên nhân?
Một bộ phận quý
tộc thương nhân
Cướp ruộng đất , của cải => mở xưởng
Giàu có
TƯ BẢN
Xã hội
phong
kiến
Nghèo khổ => G/c Vô sản
Trang 7
Sau khi học sinh trả lời, giáo viên đưa ra bảng niên biểu (đã chuẩn bị trước) và tổng kết lại C CÁC NGUYÊN TẮC CƠ BẢN KHI SỬ ĐỒ DÙNG DẠY HỌC: Trước khi chuẩn bị các đồ dùng dạy học cho một tiết dạy Lịch sử người Giáo viên cần phải lưư ý và phải thực hiện theo các nguyên tắc cơ bản sau : - Để tránh gây “phẩn cảm” cho học sinh, tránh tình trạng thu được “kết quả ngược”, khi sự dụng đồ dùng dạy học phải đảm bảo tính trực quan, rõ ràng, thẩm mỹ, cần chú ý tới quy luật nhận thức, giáo dục thẩm mỹ cho học sinh Không nên sử dụng dụng cụ trực quan quá cũ nát, các hình vẽ cẩu thả
- Có phương phương pháp thích hợp đối với mỗi loại dụng cụ trực quan Phải đảm bảo được sự quan sát đầy đủ đồ dùng dạy học đối với học sinh Phải căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ, nội dung và hình thức của các loại bài học để lựa chọn dụng cụ trực quan cho thích hợp, không nên dùng quá nhiều dụng cụ trực quan cho một tiết dạy - Phát huy tính tích cực của học sinh khi sự dụng đồ dùng dạy học ( không chỉ để cụ thể hoá kiến thức mà cần đi sâu phân tích bản chất sự kiện) - Đảm bảo kết hợp lời nói với việc trình bày các đồ dùng học, đồng thời rèn luyện khả năng thực hành của học sinh khi xây dựng và sự dụng đồ dùng trực quan (vẽ bản đồ, tường thuật trên bản đồ, miêu tả hiện vật…) - Trước khi sử dụng cần phải trả lời được các câu hỏi: Dụng cụ trực quan này nhằm mục đích gì? Giải quyết vấn đề gì ? Nội dung gì ? trong bài học - Biết vận dụng, sử dụng dụng cụ trực quan tới các phương pháp dạy học khác: như nêu vấn đề, mô tả, diễn giải cho nhuần nhuyễn, đạt hiệu quả cao * Điểm khác biệt với phương pháp sử dụng dụng cụ trực quan trước đây là giáo viên phải biết hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức lịch sử qua các dụng cụ trực quan, đồng thời qua việc sử dụng dụng cụ trực quan ta phải rèn luyện cho học sinh các kỹ năng lịch sử cần thiết: Kỹ năng sử dụng bản đồ, sử dụng tranh vẽ, biểu đồ, kỹ năng thu thập tư liệu qua sách tham khảo
D KẾT QUẢ:
Qua việc áp dụng phương pháp sử dụng dụng cụ trực quan ở bộ môn lịch sử mới tôi nhận thấy kết quả khả quan như sau:
- Phần lớn các em đã có ý thức học tập bộ môn và có phương pháp học tập tốt
- Các em đã hiểu rõ và nắm chắc các khái niệm, các kiến lịch sử cơ bản trong SGK
- Đại bộ phận các em đã hình thành được một số kỹ năng đơn giản, hiểu, đọc và chỉ bản đồ
- Cơ bản là các em biết quan sát tranh ảnh, hình vẽ để rút ra kiến thức cần nắm, biết phân tích bản đồ
- Cơ bản là các em biết tích cực, chủ động trong việc lĩnh hội các kiến thức lịch sử
Mất ruộng đất
=> làm thuê Nông nô + 1 bộ
phận Nông dân
Trang 8KẾT LUẬN :
- Dụng cụ trực quan là phương tiện không thể thiếu được trong hoạt động dạy học Bằng những dụng cụ trực quan sinh động , giáo viên sử dụng phương pháp tốt nhất giúp học sinh tự khai thác, lĩnh hội kiến thức, phát huy được vai trò chủ thể của học sinh trong quá trình học tập
- Những dụng cụ trực quan khi sử dụng trong giảng dạy cần phải có sự lựa chọn cho phù hợp với nội dung bài dạy, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh, đặc biệt là những dụng cụ trực quan tạo ấn tượng, giúp học sinh khắc sâu, nhớ kỹ, tái hiện lại những kiến thức đã học
- Về phương pháp sử dụng: phải sử dụng tinh tế, khéo léo phải đảm bảo tính trực quan, vừa đảm bảo tính khoa học Điều đáng lưu ý là dụng cụ trực quan dù sinh động đến đâu cũng không thể giúp học học tốt nếu thiếu sự chỉ đạo tận tình của giáo viên bộ môn Vậy với cương vị là người chỉ đạo , hướng dẫn, người giáo viên phải luôn tác động ý thức học tập của các em, phải khơi dậy trong các em sự tìm tòi, ham hiểu biết, sẵn sàng khám phá khoa học /
Diễn Xuân, ng ày 15, tháng 5, năm 2009
Người thực hiện Nguyễn trường Hà