tuyen tap tran dinh long

Chñnh phuã chó àïì nghõ àoáng cûãa nhûäng nhaâ thúâ naâo vùæng nhû chúå buöíi chiïìu khöng coân ai àïën cêìu nguyïån, trûâ vaâi öng cöë àaåo, nhiïìu khi dên chuáng khöng chúâ chñnh phuã [r]

TRÍÌN ẰNH LONG

LÏ THANH HIÏÌN

Sûu tíìm vađ biïn soaơn

NHAĐ XUÍỊT BAÊN V ØN HOƠC

ĂÏÌ DÍÎN

GIÚÂI THIÏƠU THÍN THÏỊ TRÍÌN ẰNH LONG

TRÍÌN ẰNH LONGNGÛÚĐI CHIÏỊN SÔ CAÂCH MAƠNG TIÏÌN BÖỊI

LÏ THANH HIÏÌN

NHÍƠN THÛÂC CHUÊ NGHÔA CÖƠNG SAÊN TÛĐ QÚ

HÛÚNG CAÂCH MAƠNG THAÂNG MÛÚĐI

Tríìn Ăònh Long sinh ngađy 1 thaâng 3 nùm 1904 taơithađnh phöị Nam Ăõnh Hoơc xong trûúđng Trung hoơc úêthađnh phöị Nam Ăõnh, Tríìn Ăònh Long vađo lađm thû kyânhađ maây Dïơt Nam Ăõnh Theo baên tûơ khai lûu taơiQuöịc tïị cöơng saên, nùm 1925 - 1926, Tríìn Ăònh Longlađm thúơ aênh trong möơt nhađ baêo tađng úê thađnh phöịNöng Pïnh - Cùmpuchia (Bíịy giúđ goơi lađ Cao Miïn).Taơi ăíy, Tríìn Ăònh Long coâ dõp tiïịp xuâc vúâi möơt ngûúđicaâch maơng Viïơt Nam, ặúơc giaâc ngöơ Thaâng 6 nùm

1926, Tríìn Ăònh Long trúê vïì Myô Tho (Nam Kyđ) gianhíơp möơt töí chûâc Caâch maơng taơi ắa phûúng, tiïịnhađnh cöng taâc tuýn truýìn caâch maơng Thaâng 11nùm 1926, Tríìn Ăònh Long sang Phaâp, ăïịn Pari hoơcăaơi hoơc vađ tham gia hoaơt ăöơng trong phong trađo cöngnhín do Ăaêng cöơng saên Phaâp laônh ăaơo Nùm 1928,Tríìn Ăònh Long ặúơc Ăaêng cöơng saên Phaâp giúâi thiïơu

ăi hoơc taơi trûúđng ăaơi hoơc cöơng saên nhûông ngûúđi laoăöơng phûúng Ăöng cuêa Quöịc tïị Cöơng saên, taơiMatxcúva, khoâa dađi haơn 1928 - 1931, vúâi tïn Nga lađ Pevúnïer (Tleb3Hep) söị theê hoơc sinh lađ 4433 (böịn böịn ba ba) khoa nađy coâ 9 ngûúđi Viïơt Nam cuđng hoơc

Ngađy 9 thaâng 2 nùm 1930, taơi Matxcúva, Tríìn ĂònhLong cuđng caâc sinh viïn Viïơt Nam töí chûâc möơt buöíidiïîn kõch vúâi chuê ăïì ca ngúơi tinh thíìn ýu nûúâc cuêacaâc chiïịn sô caâch maơng Viïơt Nam, nhín dõp kyê niïơmcuöơc khúêi nghôa Yïn Baâi

TRÚÊ VÏÌ TÖÍ QUÖỊC

Hoơc xong trûúđng Ăaơi hoơc Cöơng saên Phûúng Ăöng,Tríìn Ăònh Long laơi qua Phaâp röìi múâi trúê vïì ViïơtNam Khi tađu cíơp bïịn Sađi Gođn, Tríìn Ăònh Long bõmíơt thaâm Phaâp bùưt ngay, aâp giaêi vïì Bùưc Kyđ giam 4thaâng vò töơi xuíịt dûúng tröịn ăi Nga bíịt húơp phaâp.Nhûng do míơt thaâm Phaâp khöng coâ chûâng cúâ nïnTríìn Ăònh Long ặúơc traê tûơ do Öng cû truâ úê Hađ Nöơivađ bñ míơt liïn hïơ ặúơc vúâi Trung ûúng Ăaêng nhíơnnhiïơm vuơ hoaơt ăöơng trong töí chûâc Ăaêng Thúđi giannađy öng xíy dûơng gia ằnh vúâi möơt cö gaâi ngûúđi HađNöơi Ăïí sinh söịng, vúơ chöìng öng thú laơi cûêa hađng ăaơilyâ nhíơp saâch baâo tiïịn böơ nûúâc ngoađi taơi söị nhađ 26ặúđng Chúơ Ăöìng Xuín, Hađ Nöơi cuêa anh Höìng Quang,möơt sinh viïn luíơt trúê thađnh ăaêng viïn Cöơng saên hoaơtăöơng bñ míơt, thú múê trûúâc, bõ míơt thaâm Phaâp theodoôi phaêi rúđi khoêi Hađ Nöơi, chuýín vïì hoaơt ăöơng úê vuđngHûng Yïn, Haêi Dûúng Vúơ chöìng Tríìn Ăònh Long tiïịptuơc kinh doanh mùơt hađng saâch baâo tiïịn böơ úê cûêa hađngnađy

söị 1 ăaô bõ cíịm Tiïịp ăoâ, Tríìn Ăònh Long viïịt cho baâo

Ressemblement! (Tíơp Húơp), En avamt (Tiïịn Lïn), lađm

quaên lyâ baâo Thúđi Thïị Baâo Thúđi Thïị ra ăïịn söị 13,

ngađy 12/2/1938 thò ăoâng cûêa Ngoađi ra Tríìn ĂònhLong cođn lađ biïn tíơp nhiïìu baâo cöng khai cuêa Ăaêng

nhû túđ Tin tûâc, Ăúđi nay, Notre voix (Tiïịng noâi cuêa

chuâng ta) Thaâng 8 nùm 1939, Tríìn Ăònh Long vađo

Thanh Hoâa phaât hađnh baâo, bõ chñnh quýìn thûơc dínbùưt líìn thûâ hai vu cho töơi "ăi cöí ăöơng nhín dín chöịngthúị" Chuâng giam giûô Tríìn Ăònh Long míịy thaâng

khöng tòm ra chûâng cûâ, laơi traê tûơ do (theo baâo Ăúđi

Múâi, söị 8, (19 Jan vier 1939).

VIÏỊT VØN

Trong thúđi kyđ lađm baâo, Tríìn Ăònh Long coâ viïịt

thiïn kyâ sûơ dađi Ba nùm úê nûúâc Nga Xö Viïịt, cho ăùng trïn túđ Thúđi Thïị, nhùìm ăíơp laơi sûơ vu caâo chuê nghôa

cöơng saên, noâi xíịu Liïn Xö cuêa boơn ăïị quöịc thûơc dín,ăöìng thúđi giúâi thiïơu cöng khai, cuơ thïí cuöơc söịng múâitûơ do bònh ăùỉng haơnh phuâc cuêa nhín dín Liïn Xö,nhùìm lađm cho quíìn chuâng caâch maơng Viïơt Nam tintûúêng hûúâng vïì Liïn Xö, vïì chuê nghôa Cöơng saên Kyâ

sûơ Ba nùm úê nûúâc Nga Xö Viïịt ăaô ặúơc ăöng ăaêo ăöơc giaê hoan nghïnh Sau khi baâo Thúđi Thïị bõ ằnh baên, Tríìn Ăònh Long chuýín kyâ sûơ Ba nùm úê nûúâc Nga Xö

Viïịt sang ăùng tiïịp úê baâo Tin Tûâc Baâo Tin Tûâc ra

ăïịn söị 43 thò bõ cíịm, kyâ sûơ nađy víîn chûa ăùng hïịt

Trïn baâo Tin Tûâc, Tríìn Ăònh Long cođn cho ăùng caê thiïn phoâng sûơ dađi Möơt cuöơc ăiïìu tra Muöịi úê nhiïìu kyđ vađ truýơn ngùưn Möơt ăïm u aâm.

HOAƠT ĂÖƠNG SÍN KHÍỊU

Cuông úê Hađ Nöơi trong thúđi kyđ Mùơt tríơn Dín chuê,Tríìn Ăònh Long cođn tuýn truýìn víơn ăöơng möơt söịnam nûô thanh niïn vađ sinh viïn tiïịn böơ tham gia töíchûâc vùn nghïơ do chñnh öng chuê chûúng vađ laônh ăaơohoaơt ăöơng Öng trûơc tiïịp xíy dûơng caâc tiïịt muơc ăún

ca, töịp ca, dađn dûơng kõch, kïịt húơp diïîn thuýịt ăïìumang nöơi dung ýu nûúâc thađnh möơt chûúng trònhăem ăi biïíu diïîn taơi nhiïìu ăiïím nöơi ăö Hoaơt ăöơngvùn nghïơ nađy do Tríìn Ăònh Long thûơc hiïơn, tuy töìntaơi khöng líu, chûa coâ tiïịng vang nhûng úê núi nađo anhchõ em ăïịn diïîn, ăöìng bađo xem xong cuông bíìy toê thiïơncaêm vúâi nhûông ngûúđi trñ thûâc treê Viïơt Nam ăang böơclöơ khaât voơng vûún lïn lađm chuê thúđi ăaơi

Nùm 1940, Chñnh quýìn Phaâp bùưt Tríìn Ăònh Longlíìn thûâ ba vúâi töơi danh "cöơng taâc vúâi baâo chñ cöơng saênvađ cöí ăöơng dín chuâng chöịng laơi chñnh phuê baêo höơ", bõăađy lïn nguơc Sún La giam cíìm cuđng vúâi caâc öng Tríìn

Huy Liïơu, Tö Hiïơu, Nguýîn Lûúng Bùìng Taơi nguơc

Sún La, Tríìn Ăònh Long thađnh líơp Gaânh haât phiïu

lûu (toađn tuđ chñnh trõ) diïîn caê kõch noâi líîn caêi lûúng,

tuöìng, cheđo v.v Nhûông vúê ăaô ặúơc diïîn úê Sún La lađ

Gia ằnh vađ caâch maơng cuêa Nguýîn Vùn Nùng (1933); Bïn ặúđng dûđng bûúâc vađ Tònh trong trùưng cuêa Tríìn

Ăònh Long (1941); Ăïm ba mûúi cuêa Vùn Tíìn (1941);

Híơn Phong Khï (kõch thú, diïîn úê Sún La vađ Chúơ Chu

nùm 1944), vađ Ngoơn coê gioâ ăuđa cuêa Höìng Trang (diïîn

úê Sún La vađ Chúơ Chu nùm 1943 - 1944) Ngoađi ra cođn

nhûông vúê nhû Ăöìng chñ du dûúng cuêa cuêa Vùn Tín,

Khúêi nghôa Tíy Sún (cheđo) diïîn úê Baâ Vín nùm 1943,

ăïìu lađ nhûông vúê mang nöơi dung ýu nûúâc vađ Caâchmaơng, chôa thùỉng muôi nhoơn vađo beđ luô ăïị quöịc vađ

phong kiïịn (theo Lûúơc truýơn taâc giaê Viïơt Nam, tíơp II,

trang 55-56, Nxb Kh.H.X.H Hađ Nöơi 1972)

Nhû víơy trong quaâ trònh ăíịu tranh caâch maơng,Tríìn Ăònh Long ăaô ba líìn hoaơt ăöơng nghïơ thuíơt (líìnthûâ nhíịt töí chûâc sinh viïn Viïơt Nam diïîn kõch úê Liïn

Xö (1931), líìn thûâ hai töí chûâc nam nûô thanh niïn vađsinh viïn biïíu diïîn vùn nghïơ úê Hađ Nöơi (1938) vađ líìnnađy töí chûâc hùỉn möơt gaânh haât diïîn úê nguơc Sún La)

ăïìu ặúơc ăöng ăaêo quíìn chuâng tham gia vađ ăaơt hiïơuquaê nhû mong muöịn, chûâng toê rùìng öng ríịt coâ nùnglûơc úê lônh vûơc nghïơ thuíơt sín khíịu.

PHAÂ XIÏÌNG

Thaâng 3 nùm 1945, trong cuöơc phaât xñt Nhíơt ăaêochñnh thûơc dín Phaâp úê Ăöng Dûúng, Chi uêy ĂaêngCöơng saên nguơc Sún La töí chûâc tuđ chñnh trõ phaơm vađýu nûúâc ăíịu tranh vúâi giaâm nguơc ăođi giaêi phoâng ăïíthoaât khoêi híơu quaê toađn nguơc, caê Phaâp vađ tuđ nhíncuđng bõ phaât xñt Nhíơt tiïu diïơt Kïịt quaê thùưng lúơi,nhûông ngûúđi Caâch maơng vađ ýu nûúâc mau choâng tòmặúđng vïì vúâi phong trađo úê caâc ắa phûúng ăang ríịtcíìn caân böơ, chuíín bõ lûơc lûúơng toađn dín khúêi nghôagiađnh chñnh quýìn

CÖỊNG HIÏỊN TROƠN ĂÚĐI VAĐO SÛƠ NGHIÏƠP

ĂÍỊU TRANH GIAÊI PHOÂNG DÍN TÖƠC

Tríìn Ăònh Long vïì ăïịn Hađ Nöơi liïn laơc vúâi Xûâ uêyBùưc Kyđ, ặúơc giao nhiïơm vuơ cöị víịn cho UÊy ban khúêinghôa Hađ Nöơi Töíng khúêi nghôa thaâng 8 nùm 1945thađnh cöng, sau ăoâ nhađ nûúâc Viïơt Nam Dín chuê Cöơng

hođa ặúơc thađnh líơp Tríìn Ăònh Long ặúơc Ăaêng giaonhiïơm vuơ giuâp Chuê tõch Höì Chñ Minh trong cöng taâcngoaơi giao.

Haơ tuíìn thaâng 11 nùm 1945, Chñnh phuê phaâi TríìnĂònh Long ăi cuđng vúâi Ăaơi diïơn Viïơt Nam quöịc dínăaêng tûđ Hađ Nöơi xuöịng Kiïịn An giaêi quýịt vuơ lûơclûúơng Viïơt Nam quöịc dín ăaêng úê ăíịy gíy xö saât vúâianh em Vïơ quöịc ăoađn Tríìn Ăònh Long ăaô víơn duơngăuâng saâch lûúơc cuêa Ăaêng, tónh taâo ûâng xûê khön kheâo,thu xïịp vûđa traânh khoêi xung ăöơt vuô trang, vûđa öínthoêa Xong viïơc, öng trúê vïì Hađ Nöơi vađo buöíi chiïìungađy 24 thaâng 11 nùm 1945, thò ngay töịi höm ăoâ boơnViïơt Nam quöịc dín ăaêng - tay sai cuêa Tađu Tûúêng bùưtcoâc Tríìn Ăònh Long taơi nhađ riïng söị 26 phöị Chúơ ĂöìngXuín (Hađ Nöơi) ăem ăi thuê tiïu míịt tñch (theo baâo Sûơthíơt söị 14, ngađy 20-1-1946)

Ngay sau vuơ Tríìn Ăònh Long bõ bùưt ăoâ, Ăaêng vađChñnh phuê kõp thúđi coâ nhûông phûúng aân tòm kiïịm baêovïơ Baâo chñ chñnh thöịng lïn tiïịng ăođi boơn Viïơt Namquöịc dín ăaêng phaên ăöơng phaêi traê ngay Tríìn ĂònhLong vïì cho Chñnh phuê vađ quöịc dín ăang cíìn ăïịn öngtrong cöng cuöơc xíy dûơng ăíịt nûúâc múâi giađnh laơi ăöơc

líơp, tuy víơy cuông khöng cûâu vaôn ặúơc Theo nhađ sûêhoơc Nga A.Xöcölöịp: "Tríìn Ăònh Long ặúơc xem lađ ûângcûê viïn Böơ trûúêng Böơ ngoaơi giao cuêa Chñnh phuê HöìChñ Minh".

CÖNG LUÍƠN ẶÚNG THÚĐI NHÍƠN ẮNH VÏÌ

TRÍÌN ẰNH LONG

Baâo Sûơ Thíơt söị 12, ngađy 13 thaâng 1 nùm 1946 coâ

bađi ca ngúơi Tríìn Ăònh Long lađ möơt trñ thûâc ýu nûúâcnhiïơt thađnh, coâ nhíơn thûâc lyâ luíơn caâch maơng síu sùưc,lađ möơt nhín tađi ăaô ăem hïịt sûâc mònh phuơng sûơ vađoquaâ trònh ăíịu tranh giađnh nïìn ăöơc líơp cuêa dín töơc.Chñnh quýìn thûơc dín Phaâp cuông biïịt roô Tríìn ĂònhLong lađ nhín víơt nguy hiïím ăöịi vúâi chuâng, ăaô nhiïìulíìn duđng uy quýìn bùưt öng ăem cíìm tuđ khuêng böịnhûng khöng khuíịt phuơc nöíi Boơn phaên ăöơng thö baơohaôm haơi öng, dín töơc ta, Nhađ nûúâc ta míịt möơt nhíntađi, Ăaêng ta míịt möơt caân böơ xuíịt sùưc

Tríìn Ăònh Long hy sinh ăaô giađ nûêa thïị kyê(1946-2000), chûa thíịy cíịp nađo coâ lúđi tûúêng niïơm öng,

tòm hiïíu phíìn möơ öng vađ di saên öng, cuđng thín quýịnöng cođn nhûông ai, giúđ úê ăíu Vïì baên quaân öng cuôngchûa roô rađng, theo möơt söị võ ăaêng viïn tiïìn böịi coâ thúđikyđ cuđng öng bõ thûơc dín Phaâp giam cíìm hún böịn nùm(1940 - 1945) taơi nguơc Sún La cho biïịt thò öng qú úêhuýơn Haêi Híơu, tónh Nam Ăõnh, möơt söị tû liïơu lûutrûô ăïì cíơp ăïịn öng laơi viïịt : Öng sinh ngađy 1 thaâng 3nùm 1904 taơi thađnh phöị Nam Ăõnh Song giúđ ăíy úê caêhai ắa danh huýơn Haêi Híơu vađ thađnh phöị Nam Ăõnhhíìu nhû khöng thíịy ai biïịt trûúâc ăíy qú hûúng coângûúđi chiïịn sô caâch maơng tiïìn böịi Tríìn Ăònh Long,möơt nhín tađi cöịng hiïịn nhiïìu lônh vûơc giaâ trõ cho Töíquöịc, vađ ăaô hy sinh tûđ nhûông ngađy ăíìu thađnh líơpnûúâc Viïơt Nam Dín chuê Cöơng hođa

ĂÖI NEÂT VÏÌ ĂÚĐI RIÏNG

Thúđi kyđ Tríìn Ăònh Long bõ lûu ăíìy tíơn Sún La, vúơanh cođn ríịt treê úê Hađ Nöơi coâ líìn thú ngûúđi díîn böơhađng thaâng tređo ăeđo löơi suöịi lïn thùm, ăaô lađm caê míịytrùm tuđ nhín phaêi ngaơc nhiïn vò chûa tûđng thíịy

ngûúđi vúơ nađo lïn thùm chöìng tuđ núi rûđng thiïng nûúâcăöơc nađy Anh em tuđ chñnh trõ cuông líịy lađm laơ, e rùìngvúơ anh Long nghe boơn míơt thaâm xuâi giuơc lïn duơchöìng ăíìu hađng thò chuâng cho vïì nïn ăaô ngíìm hoêi dođ.Vúơ anh Long hiïíu yâ khöng giíịu diïịm noâi thùỉng ra lađchõ muöịn coâ con vúâi anh Long ăïí nöịi doôi töng ặúđngnhađ anh Long Chûâ anh Long lađm cöơng saên bõ Phaâpbùưt ăíìy ăi biïơt xûâ núi rûđng thiïng nûúâc ăöơc thïị nađy,chùưc gò coâ ngađy vïì Moơi ngûúđi nghe ra ăïìu caêm ăöơng,phuơc chõ Long thín gaâi dùơm trûúđng thûơc hiïơn nghôavuơ thiïng liïng ăöịi vúâi chöìng, vúâi dođng töơc nhađ chöìng,nïn ai cuông quyâ mïịn chõ, coi chõ nhû ngûúđi thín, nhûngûúđi em gaâi

Hađng ngađy khoaêng 9 giúđ saâng, lñnh coi nguơc díîn tuđnhín (trong ăoâ coâ anh Long) vađo rûđng chùơt cuêi, ặúđng

ăi phaêi qua baên Heơo Chõ Long troơ trong baên Heơo,ặúơc dín baên töịt buơng dûơng cho caâi laân úê taơm Chõchuíín bõ sùưm nhiïìu thûâ mua tûđ Hađ Nöơi thú ngûúđigaânh lïn nhû muöịi, thuöịc lađo, thuöịc laâ, ăaâ lûêa, diïm,kim chó, thuöịc kyâ ninh, ặúđng phïn möîi ngađy duđngmöơt ñt ăuât tay cho boơn lñnh aâp giaêi ăïí chuâng cho anhLong úê laơi baên Heơo vúâi chõ caê ngađy Cođn anh em tuđ

chñnh trõ vađo rûđng chùơt cuêi, baêo nhau líịy thïm möơtxuíịt cuêi nûôa ăem vïì baên Heơo cho anh Long, chiïìu anhcoâ cuêi vaâc vïì nguơc nöơp Cûâ thïị keâo dađi ăïịn khi chõLong coâ thai, vïì Hađ Nöơi Sau möơt thúđi gian, anh Longnhíơn ặúơc thû vúơ tûđ Hađ Nöơi gûêi lïn baâo tin chõ ăaôsinh con trai vađ baêo anh ăùơt tïn con Sûơ kiïơn nađy möơtlíìn nûôa trúê thađnh tin vui chung cuêa anh em tuđ chñnhtrõ nguơc Sún La höìi íịy Anh em bađn tòm quyâ danh ăùơt

cho con trai ăíìu lođng cuêa anh Long lađ Cíơu ÍỊm Heơo,

goơi tïn víơy nghe hađi hađi nhûng coâ yâ ăïí ghi nhúâ ắadanh Baên Heơo, núi vúơ chöìng anh Long coâ con AnhLong cuông ríịt vui khi nghe baơn tuđ bađn ăùơt tïn con

mònh vađ thuíơn tònh ghi quyâ danh Cíơu ÍỊm Heơo vađo

thû gûêi vïì Hađ Nöơi cho vúơ biïịt

Tûđ ăoâ ăïịn nay hún saâu mûúi nùm, dín töơc ta ăaôphaêi traêi qua cún binh lûêa khöịc liïơt keâo dađi, biïịt baonhiïu ngûúđi gùơp phaêi ruêi ro Khi chuâng töi lađm tíơpsaâch vïì Tríìn Ăònh Long mađ chûa roô hùỉn qú öngthuöơc ăiïím nađo trïn tónh Nam Ăõnh, thín quýịn öngcođn nhûông ai, giúđ úê ăíu Thò may mùưn thay, chuâng töiặúơc ăoơc bađi phoâng sûơ cuêa nhađ vùn Nguýîn QuangThiïìu xuíịt dûúng du kyâ, múâi biïịt Cíơu ÍỊm Heơo con

trai ăíìu lođng cuêa Tríìn Ăònh Long tïn thíơt lađ TríìnĂònh Lûúng, tuöíi ăaô 60, ăang cuđng gia ằnh cû truâ taơiSydney Australia, anh lađ giaâo viïn daơy tiïịng Viïơt chocon em Viïơt Kiïìu trong möơt trûúđng Trung hoơc.

Trûúâc ăíy khi Tríìn Ăònh Long xíy dûơng gia ằnhvúâi möơt cö gaâi ngûúđi Hađ Nöơi, cuöơc duýn tiïn íịy quaêlađ ăöi bïn cuđng choơn mùơt gûêi nhau traâi vađng nïn duđphaêi traêi qua bao thùng tríìm, hai traâi tim vađng íịyvíîn ăúm hoa kïịt traâi, nöịi doôi töng ặúđng, thúđ phuơngtöí tiïn tuy úê núi xa xûâ

Ăoâ chñnh lađ quaê phuâc do bađ Long xûa kia tím niïơmcíìu mong, khöng quaên gian truín lùơn löơi tòm ặúđngthûơc hiïơn thiïn chûâc thiïng liïng cuêa ngûúđi vúơ ăöịi vúâichöìng mađ thađnh quaê phuâc íịy Nay ặúơc thïị hùỉn bađLong maôn nguýơn

ĂÖI NEÂT VÏÌ DI SAÊN

Tríìn Ăònh Long du hoơc úê Nga Xö viïịt vïì nûúâc nùm

1931, ăuâng vađo thúđi ăiïím phong trađo Cöơng saên ViïơtNam bõ thûơc dín Phaâp khuêng böị ăíîm maâu, phaêi ruât

vađo hoaơt ăöơng bñ míơt Ăïịn thúđi kyđ Mùơt tríơn Dín chuê(1936 - 1939), tïn Tríìn Ăònh Long múâi xuíịt hiïơn úênhûông tïn tuöíi chuê nhiïơm, chuê buât, phoâng viïn trïncaâc túđ baâo cöng khai cuêa Ăaêng Öng viïịt nhiïìu thïíloaơi nhû phoâng sûơ ăiïìu tra, chñnh luíơn, höìi kyâ, truýơnngùưn ngoađi tïn chñnh, öng cođn caâc buât danh nhûLûúng Phong hoùơc viïịt tùưt T.Ă.L, L.P Thúđi kyđ bõ lûuăađy úê nguơc Sún La öng cođn viïịt caê kõch baên sín khíịu.Ríịt tiïịc Tríìn Ăònh Long hy sinh súâm (12.1945), tûđăoâ ăïịn nay ăaô 55 nùm Cuđng thúđi gian 55 nùm íịy, díntöơc ta laơi phaêi tíơp trung trñ lûơc vađo tiïịn hađnh liïìn haicuöơc chiïịn tranh vïơ quöịc khöịc liïơt keâo dađi suöịt 30nùm Vò víơy thín thïị, sûơ nghiïơp Tríìn Ăònh Long chûaặúơc quan tím túâi, bõ thúđi gian phuê múđ

Riïng di saên Tríìn Ăònh Long vöịn xuíịt hiïơn taênmaơn trïn caâc baâo cuêa Ăaêng thúđi kyđ 1936 - 1939, cuôngăang lím vađo tònh traơng mai möơt tríìm troơng, trïnbaên giíịy thò öị naât, trïn micröfil thò bõ xûúâc múđ Nïịu

ta khöng coâ biïơn phaâp kõp thúđi khùưc phuơc, thò khöngriïng di saên Tríìn Ăònh Long mađ caê di saên baâo chñ cuêaĂaêng thúđi kyđ 1936 - 1939 cuông ăang úê tònh traơng maimöơt tríìm troơng íịy

Vûđa qua chuâng töi tiïịn hađnh kiïím diïơn vùn baênhoơc di saên Tríìn Ăònh Long gùơp ríịt nhiïìu khoâ khùn,

phíìn lúân taâc phíím cuêa öng ăùng trïn baâo Thúđi Thïị vađ baâo Tin Tûâc, khi khaêo saât caâc kho lûu trûô thû tõch tõnh khöng thíịy söị baâo Thúđi Thïị nađo, baâo Tin tûâc chó

thíịy hai söị bùìng giíịy do Viïơn Baêo tađng caâch maơng

Viïơt Nam quaên lyâ, cođn 43 söị baâo Tin Tûâc trïn Microfil

do phođng baâo chñ Thû viïơn quöịc gia quaên lyâ hiïơn bõxûúâc múđ, vò ta khai thaâc micröfil tûđ nùm 1954 ăïịn naykhöng thûơc hiïơn quy trònh kyô thuíơt baêo quaên Thûviïơn quöịc gia trûúâc coâ maây phiïn baên chûô trïn micröfil

ra giíịy ăaô hoêng tûđ líu khöng víơn hađnh ặúơc, cú quanmíịy líìn böị caâo röơng raôi múđi ngûúđi ăïịn chûôa nhûngchûa thíịy ai ăïịn nhíơn, ăađnh ăem maây xïịp xoâ Ăoâ lađhiïơn traơng möơt söị tû liïơu vađ thiïịt bõ chuýn duđng khaithaâc thöng tin trïn micröfil úê thû viïơn Quöịc gia HađNöơi

Nay ngûúđi nghiïn cûâu sûu tíìm phíìn lúân tuöíi cao,thõ lûơc keâm, khöng thïí tûơ ăoơc trïn micröfil liïn tuơcnhiïìu ngađy ăïí cheâp ra hađng trùm trang tû liïơu Nghôăïịn di saên, ngûúđi nghiïn cûâu sûu tíìm chíịp nhíơn boêtiïìn traê ngûúđi ăoơc thú trïn micröfil cheâp ra vúâi giaâ

15.000ă (mûúđi lùm ngađn ăöìng) möơt trang ặúơc ăöơ 450chûô Luâc ăíìu ngûúđi nhíơn tûúêng dïî ăaơt giaâ nhíơn lađmviïơc nađy nhûng chó sau möơt ngađy thò boê vò ăoơc líutrïn micröfil xûúâc múđ bõ hoa mùưt nhûâc ăíìu.

Giaâm ăöịc Nhađ xuíịt baên Vùn hoơc lađ nhađ vùn nghiïncûâu lyâ luíơn nïn thöng caêm vúâi ngûúđi nghiïn cûâu sûutíìm gùơp khoâ khùn trong khai thaâc di saên Tríìn ĂònhLong Öng ăaô maơnh daơn ăíìu tû kinh phñ húơp ăöìng vúâisinh viïn nghó heđ höî trúơ thïm ngûúđi sûu tíìm ăííynhanh töịc ăöơ khai thaâc tû liïơu Nhúđ coâ höî trúơ íịy mađ

soaơn giaê súâm hoađn tíịt baên thaêo Tuýín tíơp Tríìn Ăònh

Long.

SÚ BÖƠ VÏÌ GIAÂ TRÕ

Sinh thúđi Tríìn Ăònh Long lađm baâo, viïịt vùn, hoaơtăöơng sín khíịu chùưc rùìng khöng ắnh ăïí lûu danh, mađnhùìm muơc ăñch tuýn truýìn chuê nghôa Cöơng saên vađvíơn ăöơng nhín dín tham gia caâch maơng giaêi phoângdín töơc, nhû thïị lađ vùn dô taêi ăaơo röìi Toađn böơ taâcphíím cuêa Tríìn Ăònh Long tuy múâi ăùng taêi trïn caâcbaâo nhûng thûơc sûơ giaâ trõ trúê thađnh di saên khöng chócuêa riïng Tríìn Ăònh Long mađ cođn nùìm trong di saênchung cuêa Ăaêng, cuêa dín töơc, cíìn ặúơc gòn giûô, kïịthûđa

Tiïịc rùìng di saên Tríìn Ăònh Long nay coâ böơ phíơnlûu laơc ra nûúâc ngoađi, cođn úê trong nûúâc híìu hïịt ăangtrong tònh traơng mai möơt tríìm troơng, coâ böơ phíơn nhû

hai kõch baên sín khíịu: Bïn ặúđng dûđng bûúâc vađ Tònh

trong trùưng chó thíịy tïn ghi trong danh muơc lûu trûô

chûâ chûa thíịy taâc phíím Ăoâ lađ nhûông haơn chïị khaâch

quan mađ ngûúđi sûu tíìm khöng khùưc phuơc hïịt khi biïn

soaơn Tuýín tíơp Tríìn Ăònh Long.

Song Tuýín tíơp Tríìn Ăònh Long víîn hiïơn diïơnnhûông taâc phíím tiïu biïíu nhíịt trong di saên cuêa öng,

ăoâ lađ höìi kyâ Ba nùm úê Nga Xö Viïịt, phoâng sûơ Möơt

cuöơc ăiïìu tra muöịi, truýơn ngùưn Möơt ăïm u aâm vađ

ăíy cuông lađ nhûông taâc phíím tiïu biïíu cuêa thúđi kyđĂaêng laônh ăaơo ăíịu tranh cöng khai trïn phûúng diïơnngön luíơn vúâi chñnh quýìn thûơc dín phong kiïịn,thùưng lúơi, lađm keê thuđ hoaêng súơ phaêi vöơi vađng duđng vuôlûơc ăađn aâp Nhû thïị cađng cho thíịy roô baâo chñ caâchmaơng lađ möơt phûúng tiïơn vuô khñ sùưc beân cuêa Ăaêng vađTríìn Ăònh Long lađ ngûúđi chiïịn sô sûê duơng phûúng tiïơnvuô khñ baâo chñ íịy ăaơt hiïơu quaê cao

Cuông qua Tuýín tíơp nađy cođn cho thíịy Tríìn ĂònhLong cuđng vúâi caâc öng Trûúđng Chinh, Tríìn Huy Liïơu,Voô Nguýn Giaâp lađ nhûông chiïịn sô caâch maơng tiïìnböịi múê ra con ặúđng baâo chñ caâch maơng Viïơt Nam vađsûơ nghiïơp Vùn hoơc Nghïơ thuíơt caâch maơng Viïơt Nam.Trûúâc caênh ăíịt nûúâc bõ thûơc dín Phaâp xím lûúơc caitrõ nhiïìu thíơp kyê, nhín dín ta phaêi söịng kiïịp nö lïơlíìm than, Tríìn Ăònh Long cuông nhû nhiïìu trñ thûâc

treê ýu nûúâc xuíịt dûúng tòm ặúđng cûâu nûúâc, öngặúơc trûơc tiïịp nhíơn thûâc Chuê nghôa Cöơng saên tûđ qúhûúng Caâch maơng thaâng Mûúđi, sau ăoâ öng trúê vïì Töíquöịc trúê thađnh möơt chiïịn sô caâch maơng tiïìn böịi, chiïịnăíịu cöịng hiïịn caê cuöơc ăúđi goâp phíìn vađo sûơ nghiïơp ăíịutranh giaêi phoâng dín töơc, ăöơc líơp ăíịt nûúâc Nay qua

di saên cođn cho thíịy Tríìn Ăònh Long lađ nhađ baâo, nhađvùn, nhađ hoaơt ăöơng sín khíịu, öng xûâng ăaâng lađ nhínvíơt vùn hoâa Viïơt Nam xuíịt hiïơn nûêa ăíìu thïị kyê XX

*

* *

Quaâ trònh lađm Tuýín tíơp Tríìn Ăònh Long, soaơn giaê

ặúơc caâc caân böơ chuýn mön Thû viïơn Quöịc gia, Trungtím lûu trûô Quöịc gia I, Viïơn Baêo tađng caâch maơng Viïơt

Nam, Phođng lûu trûô baâo An Ninh thïị giúâi (Böơ Nöơi

Vuơ) Caâc võ cûơu tuđ chñnh trõ Sún La: cuơ Mai Vi, cuơNguýîn Ăûâc Tím, cuơ Hoađng Cûúng, cuơ Höìng Trang,cuơ Nguýîn Vùn Trín vađ nhađ vùn Hoơc Phi cuđng thúđilađm baâo vúâi Tríìn Ăònh Long giuâp ăúô taơo ăiïìu kiïơncho tra cûâu, cung cíịp cho nhûông dûô kiïơn tin cíơy ăïí

hoađn thađnh taâc phíím, nay xin chín thađnh caêm ún caâcquyâ cú quan vađ caâc võ.

Tuýín tíơp Tríìn Ăònh Long íịn hađnh líìn ăíìu khöng

traânh khoêi khiïịm khuýịt, mong ăöơc giaê xa gíìn thiïơnchñ chó giaâo böí sung cho nhûông thiïịu soât, chuâng töixin tiïịp nhíơn ăïí sau nađy coâ ăiïìu kiïơn taâi baên saâch seôsûêa chûôa, hoađn thiïơn hún

Hađ Nöơi, Haêi Dûúng, muđa haơ nùm 2000

L.Th.H

MÖƠT CUÖƠC ĂIÏÌU TRA MUÖỊI

(Phoâng sûơ)

TIÏÍU DÍÎN: - Trong thúđi kyđ thûơc dín Phaâp thöịng trõ, chuâng giûô ăöơc quýìn viïơc quaên lyâ saên xuíịt, phín phöịi vađ xuíịt khííu muöịi - möơt nhu cíìu quan troơng trong ăúđi söịng hađng ngađy cuêa moơi ngûúđi Chuâng duđng nhiïìu thuê ăoaơn tađn nhíîn ăïí aâp bûâc, boâc löơt, hađnh haơ ngûúđi dín lađm muöịi.

Tríìn Ăònh Long ặúơc phín cöng tòm hiïíu vïì ăúđi söịng cuêa dín lađm muöịi úê möơt vuđng tûúng ăöịi ăiïín hònh - vuđng biïín Nam Ăõnh, vađ xíy dûơng cú súê caâch maơng trong nhín dín lao ăöơng úê ăíy Anh ăaô viïịt thiïn phoâng sûơ ăiïìu tra nađy, phaên aânh sinh ăöơng, chín thûơc vïì ăúđi söịng ngûúđi dín lađm muöịi, nhûông ýu cíìu vađ nguýơn voơng chñnh ăaâng cuêa hoơ ăođi nhađ cíìm quýìn thay ăöíi chñnh saâch ăöơc quýìn vö lyâ ăïí caêi thiïơn ăúđi söịng.

Tònh caênh ăoâi khöí vađ nhûông tiïịng kïu ca thöịngthiïịt cuêa dín lađm muöịi ăaô thuâc giuơc möơt vađi öng Nghõviïn phaêi lïn tiïịng giûôa ăaơi Höơi nghõ ăïí toê roô caâch

sinh nhai bõ trùm ăiïìu ûâc baâch cuêa hoơ, ăaô bùưt buöơcChñnh phuê phaêi tíơp húơp möơt buöíi Höơi ăöìng göìm coâ ăaơibiïíu Chñnh phuê, öng Chaânh Ăoan, caâc öng Nghõ viïnvađ ăaơi biïíu caâc nhađ lađm muöịi ăïí bađn ắnh vïì phûúngphaâp caêi caâch víịn ăïì muöịi Nhûng viïơc can thiïơp cuêamíịy öng Nghõ viïn, viïơc bađn baơc cuêa Chñnh phuê, hònhnhû chó lađm ăïí líịy lïơ, vò hún nûêa nùm ăaô qua, nhûôngtiïịng than vaôn, nhûông tiïịng töị caâo sûơ hađ hiïịp, aâp bûâccuêa Tíy Ăoan mađ caâc nhađ lađm muöịi noâi trùưng ngaygiûôa Höơi ăöìng, ăïịn bíy giúđ khöng nhûông khöng coâ kïịtquaê gò, traâi laơi, tònh caênh cuêa dín lađm muöịi cađng khöícûơc hún nûôa.

Nhûông tin tûâc, nhûông lúđi than vaôn kïu ca hađngngađy úê caâc vuđng lađm muöịi ặa laơi, cađng cho chuâng töithíịy con ặúđng sinh hoaơt cuêa dín lađm muöịi ăaô ăïịn

bûúâc quaâ cuđng quíîn Trong cuöịn Víịn ăïì dín cađy, anh

Qua Ninh ăaô noâi qua vïì hoađn caênh khöịn khöí cuêa dínlađm muöịi, cho ặúơc roô rïơt hún, xaâc thûơc hún chuâng töiphaêi ăïịn tíơn núi ăïí xem xeât Möơt ăiïìu caâc baơn cíìnnhúâ lađ cuöơc ăiïìu tra cuêa chuâng töi chó chuâ yâ vïì ặúđngsinh hoaơt cuêa dín lađm muöịi, chûâ khöng coâ tñnh caâch

vïì nghïì nghiïơp nghôa lađ khaêo xeât vïì caâch thûâc lađmmuöịi.

Ö tö chó chaơy Chúơ Cöìn, phaêi möơt hađo xe tay nûôa múâitúâi Vùn Lyâ Nhûng ngay cuöịi phöị Chúơ Cöìn ăaô phaêngphíịt thíịy hònh aênh ăöơc ăoaân, ngang ngûúơc cuêa nhađĂoan, hònh aênh tiïìu tuơy, nhùn nhoâ cuêa ăaâm dín lađmmuöịi Hai caâi hònh aênh luön gíìm gûđ híơm hûơc úê chungquanh haơt muöịi Caâi hònh aênh íịy noâ ím thíìm chûâachíịt trong 6 caâi kho bùìng ăaâ lúơp böìi, to lúân, ăöì söơặâng sûđng sûông úê trong hađng giíơu dađi mađ ngoađi coâbiïín ăïì míịy chûô : "Kho muöịi"

Phaêi! Ăíy chñnh lađ kho trûô muöịi, nïịu khöng muöịnnoâi lađ kho trûô möì höi, nûúâc mùưt, trûô bao nöîi phíîn uíịt,ăoâi khöí cuêa hađng vaơn dín söịng vïì nghïì lađm muöịi.

Ăi khoêi kho muöịi nađy chûđng 300 thûúâc vïì phña taymùơt, caâch ặúđng caâi chûđng 200 thûúâc ăaô thíịy nhûôngruöơng muöịi nöịi liïìn nhau, dađi dùìng dùơc, röơng bao la,trïn ăiïím lö nhö nhûông möịc queât vöi trùưng nhû cöơt lođmöơt úê bïn ặúđng Nhûông möịc íịy lađ cuêa nhađ Ăoan bùưttröìng ăïí biïn söị ăaânh díịu tûđng thûêa ruöơng möơt.Bùưt ăíìu tûđ chöî nađy lađ thuöơc vïì töíng Tín Khai, möơttöíng sinh saên muöịi nhiïìu nhíịt Vùn Lyâ chó lađ möơt ắaphíơn trong töíng nađy, song ngûúđi ta quen goơi caê möơtvuđng nađy lađ vuđng Vùn Lyâ, vò úê Vùn Lyâ coâ ăöìn, coâ nhađĂoan, coâ nhađ Giíy theâp, bao nhiïu muöịi lađm xong ăïìuăem caê vïì ăíịy

CHUNG QUANH RUÖƠNG MUÖỊI

Doơc theo miïìn Duýn Haêi dađi hún 20 cíy söị, bùưtăíìu tûđ Cöìn Trođn ăïịn Quíịt Lím, söị ruöơng vúô ăïí lađmmuöịi coâ ăïịn 1.200 míîu ta Trong 1.200 míîu ruöơngmuöịi thò :

Haơ Traơi: 200 míîuCöìn Trođn: 100 míîuTín Khai : 700 míîuQuíịt Lím: 200 míîuMöîi míîu ruöơng muöịi phaêi coâ tûđ 2 ăïịn 4 gia ằnhlađm, nghôa lađ möîi míîu phaêi coâ 10 ngûúđi khoeê maơnhvađ ñt nhiïìu treê con giuâp thïm sûâc

ÚÊ miïìn nađy, töíng cöơng coâ gíìn 10.000 ngûúđi söịng vïìnghïì lađm muöịi Ngoađi haơt muöịi ra hoơ khöng coâ kïịsinh nhai gò khaâc Ruöơng vûúđn ríịt ñt, vò gíìn nûúâc mùơnkhöng tröìng cíịy ặúơc gò Chađi lûúâi cuông chaê coâ gò, vòmiïìn nađy ñt caâ, vađ dín cuông khöng coâ vöịn ăïí sùưmduơng cuơ Muöịi lađ möịi lúơi ăöơc nhíịt cuêa ăúđi söịng dínchuâng úê ăíy Dín lađm muöịi coâ thïí chia ra lađm 4 haơng:

1 Haơng coâ ruöơng vûđa lađm líịy, vûđa cho lađm reô,chiïịm 1%

2 Haơng coâ ruöơng lađm líịy, chiïịm 60%

3 Haơng ăi thú, lađm reô, chiïịm 37%

4 Haơng lađm cöng nhíơt, chiïịm 2%

Caâch cho lađm reô: cûâ ặúơc 10 phíìn thò chuê ruöơng ùn

4 phíìn, ngûúđi lađm reô ùn 6 phíìn

Caâch traê cöng nhíơt möîi ngađy lađm xong ặúơc baonhiïu muöịi chia lađm hai, chuê ruöơng líịy ặât ăi möơtnûêa, cođn möơt nûêa thò chia cho nhûông ngûúđi lađm cöngnhíơt, nïịu coâ 7 ngûúđi thò chia lađm 7, trong ăoâ coâ caêmöơt phíìn ngûúđi chuê ruöơng, vò hoơ cuông cuđng lađm vúâinhûông nhín cöng kia Lađm nhû víơy ngađy nađo nhiïìunhíịt ặúơc 0,25ă, vađ ñt nhíịt ặúơc 0,06ă

Muöịn vúô möơt ruöơng ăïí lađm muöịi thò phaêi xin pheâpnhađ Ăoan Nïịu nhađ Ăoan cho thò dín lađng cuông phaêituín theo möơt caâch maây moâc Vúô möơt míîu ruöơng muöịiphaêi töịn hïịt 200ă, ăoâ lađ tiïìn ăíơp ăíịt, xíy nïì vađ sùưmduơng cuơ Tiïìn nađy coâ khi nhađ Nöng phöị Ngín hađng boêcho vay röìi do nhađ Ăoan trûđ díìn möîi khi ăem muöịiăïịn nöơp

THÒ GIÚĐ VAĐ CUNG CAÂCH LAĐM VIÏƠC

Möîi míîu ruöơng lađm muöịi coâ 42 caâi "nïì" ăïí phúimuöịi Nïì xíy bùìng ximùng vađ vöi caât, möơt bïì 3 thûúâc,möơt bïì 6 thûúâc, síu chûđng 3 phín Nûúâc bïí ăaô loơc röìithò ăöí lïn nïì nađy phúi nùưng thađnh ra muöịi Trûđ nïì ralađ ăíịt baôi bùìng phùỉng duđng ăïí phúi caât, caât ăoâ duđngăïí loơc nûúâc bïí, líịy chíịt mùơn röìi ăöí vađo "chaơt" (bïí ăïíặơng nûúâc muöịi ăaô loơc), ăïí trûô ăíịy Gùơp trúđi nùưng,múâi muâc nûúâc úê "chaơt" ăöí lïn nïì phúi líịy muöịi

Ngûúđi lađm muöịi phaêi díơy tûđ 3 giúđ saâng, khöng ùnuöịng gò, phaêi ra ruöơng ngay Bùưt ăíìu vađo cöng viïơcdaôi caât ra phúi, röìi ăöí nûúâc vađo nïì, röìi dúô "chaơt" Ăïịn

9 giúđ vïì nhađ ùn cúm, chûđng 12 giúđ laơi ra ruöơng, thucaât phúi laơi, loơc nûúâc vađo "chaơt", xong phaêi ngöìi chûơcsùĩn ăïí dúô muöịi Hoơ ngöìi chúđ chûơc nhû möơt ặâa ùnmađy, chúđ chung quanh mím chaâo chuâng sinh, hïî öngthíìy cuâng dûât tiïịng moô lađ xö nhau vađo cûúâp Thò úêăíy cuông víơy, tuy dín lađm muöịi khöng phaêi cûúâp cuêa

ai, song phaêi vöơi vađng híịp tíịp quaâ ùn cûúâp Vò nïịuchíơm seô bõ ngûúđi ta tùơng cho nhûông caâi "cađ vaơt" choâiăïịn xûúng.

Ăuâng hai giúđ rûúôi, trïn chođi caâc cíơu lñnh Ăoan ặângcanh, keâo cúđ lïn, thò ngûúđi noơ phaêi giuâp ngûúđi kia xuâmnhau vađo lađm öì aơt cho ăïịn 3 giúđ phaêi xong hïịt, nghôalađ trong nûêa giúđ phaêi líịy muöịi cho xong Caâc öng TíyĂoan bùưt phaêi lađm nhanh choâng nhû víơy, ăïí dín lađmmuöịi khöng thïí chuöìn muöịi ăem baân líơu thúị ặúơc.Nhûng cuông cođn may lađ dín ặúơc líịy muöịi lađm hai

"phuđa" (Fois) (1) Theo ăuâng tiïịng dín lađm muöịi duđng,nïn dín úê ruöơng ăíìu nađy múâi giuâp dín úê ruöơng ăíìukia ặúơc, chûâ líịy lađm möơt "phuđa" thò khöng tađi nađolíịy kõp

Líịy xong muöịi, dín laơi phaêi xe hay gaânh ăïịn tíơnkho ăïí nöơp Tûđ ruöơng muöịi ăïịn kho phaêi ăi tûđ 1 ăïịn

3 cíy söị, hai bïn coâ lñnh keđm ăi nhû keđm tuđ, nïịu ăichíơm seô bõ roi song vuơt ăiïịng ngûúđi

Sau bao nhiïu nöîi khöí cûơc, víịt vaê, bao nhiïu nöîi lolùưng, súơ haôi, bao nhiïu taơt tai, ăaâ ăñt, dín lađm muöịitraê ặúơc muöịi vađo kho, lônh ặúơc caâi theê vïì, thïị lađ

(1) Phua: líìn, phiïn ím tiïịng Phaâp "fois"

nheơ núơ, thoaât naơn ặúơc möơt ngađy höm íịy Traê ặúơcmuöịi vađo kho xong cuông ăaô 6 giúđ rûúôi chiïìu, thu xïịpăöì ăaơc vïì ăïịn nhađ lađ vûđa ăuâng 7 giúđ Víơy lađ hoơ lađmviïơc tûđ 3 giúđ saâng ăïịn 7 giúđ töịi, tíịt caê lađ 16 giúđ Trûanghó ặúơc 3 giúđ vïì nhađ ùn cúm Xong 3 giúđ nghó trûaíịy, lùưm khi khöng cođn míịy phuât, lùưm khi ặúng cíìmbaât cúm ùn mađ bíịt thònh lònh trúđi ăöí mûa, cuông phaêiboê caê cúm mađ chaơy ra ruöơng lo gaơt muöịi vađo "chaơt",thu líịy caât, keêo nûúâc mûa lađm nhaơt ăi thò laơi phaêi ăïịn

3 ngađy múâi phúi ặúơc muöịi Víơy tñnh trung bònh dínlađm muöịi phaêi lađm viïơc ăïịn 14 giúđ trong möơt ngađy

SÖỊ TIÏÌN KIÏỊM ẶÚƠC MÖÎI NØM

Lađm möîi ngađy 14 giúđ dûúâi bao nöîi cûơc nhoơc, ăauăúân, súơ haôi, höịt hoaêng, ta haôy tñnh xem möîi nùm, möơtgia ằnh lađm muöịi kiïịm ặúơc bao nhiïu

Möîi möơt míîu ruöơng töịt nhíịt nhû úê Tín Khai, gùơpặúơc trúđi nùưng to möîi ngađy sinh saên ặúơc 400 kilömuöịi Ruöơng xíịu nhû úê Haơ Traơi möîi ngađy chó ặúơc

250 kilö Cûâ 100 kilö nhađ Ăoan traê cho 0,75ă Song

chó ặúơc lônh 0,70ă thöi, vò möîi 100 kilö phaêi "ăïí ra0,05ă" ăoâng sûu chung cho caê töíng goơi lađ tiïìn phuơăinh Nhađ nûúâc chúi caâi löịi trõch thûúơng, nùưm ăùìngchuöi, khöng nhûông ngûúđi lađm muöịi phaêi ăoâng sûucho mònh, mađ cođn phaêi ăoâng cho dín cuđng ăinh nûôa.Nhađ Ăoan giûô laơi nhû víơy, cûâ hïịt möơt muđa muöịi, trûđtiïìn ăoâng sûu cho caê töíng cuông cođn thûđa túâi 2,3 ngađnăöìng Ăoâ lađ nhađ Ăoan noâi víơy, dín cuông chó biïịt víơy.Söị tiïìn thûđa ăoâ thò nhađ Ăoan líịy möơt nûêa, chia cholađng möơt nûêa Möơt nûêa nhađ Ăoan líịy, baêo ăïí xíycöịng, laât ặúđng, dín cuông chó biïịt víơy Cođn möơt nûêachia cho lađng, thò lađng khöng ặúơc tiïu, mađ phaêi duđngăïí ăùưp ăï, mua ăaâ boê keđ Caâi löịi huơt tiïìn vađ chia tiïìnnađy noâ bíịt cöng, ûâc hiïịp möơt caâch roô rïơt quaâ, töikhöng cíìn phaêi chó trñch nûôa, haôy cíìn quay laơi vúâi caâitñnh trïn kia Líịy söị trung bònh thò möîi ngađy möơtmíîu saên xuíịt ặúơc 300 kilö, baân ặúơc 0,70ă möơt trùmkilö, cöơng lađ 2,10ă, möîi míîu trung bònh coâ 3 gia ằnhlađm Nïịu ngađy nađo cuông ặúơc 2,10ă thò 3 gia ằnh nađytröng vađo ăíịy cuông taơm no ăuê Song tûđ nùm 1936Nghõ ắnh chó cho lađm möîi nùm 6 thaâng thöi Mađtrong 6 thaâng ặúơc lađm ăoâ thò chó ặúơc chûđng baêy,

taâm mûúi ngađy nùưng Nghôa lađ möîi nùm chó lađm muöịiặúơc 70 ăïịn 80 ngađy Víơy tñnh saât söị lúơi tûâc hađng nùmcuêa möîi míîu ruöơng muöịi ặúơc 200ă lađ nhiïìu nhíịt.Trong söị 200ă nađy cođn phaêi trûđ ăi 30ă tiïìn muaximùng, vöi, caât ăïí chûôa nïì, vađ 10ă sùưm caâc thûâ duơngcuơ Víơy lađ möîi nùm möơt míîu chó kiïịm ra ặúơc 160ă.Söị tiïìn íịy phaêi chia cho 3 gia ằnh vađ coâ khi chia lađm

4 nûôa Ăöí ăöìng möîi gia ằnh möơt nùm kiïịm ặúơc 50ălađ nhiïìu nhíịt 50ă möơt nùm, möîi thaâng hún 4ă Möîigia ằnh ñt nhíịt lađ 5 miïơng ùn Vúâi 4 ăöìng mađ nuöi 5miïơng ùn trong 1 thaâng, caâc baơn ăaô thíịy roô sûơ thiïịuthöịn ăïịn bûơc nađo Ăíy lađ múâi tñnh ăïịn 1 gia ằnh coâruöơng lađm líịy, chûa tñnh ăïịn haơng phaêi thú ruöơnglađm reô vađ haơng lađm cöng nhíơt Tònh caênh cuêa haihaơng sau, cođn khöí cûơc gíịp míịy líìn nûôa Ăíy cuôngchûa tñnh ăïịn nhûông söị tiïìn nhađ Ăoan phaơt bíịtthûúđng, chûa tñnh ăïịn söị tiïìn laôi mađ dín ngheđo phaêilônh "theê non" "Theê non" möơt caâch boâc löơt mađ cođnặúơc hađm ín Nhûông ngađy mûa, dín ngheđo phaêi ăïịnvay chuê núơ 1,10ă vïì ùn Höm nùưng coâ muöịi ăem nöơpkho phaêi traê hoơ 10 caâi theê giaâ 1,40ă Bíịt cûâ höm nayvay, mađ mai coâ muöịi cuông phaêi traê 10 theê Víơy lađ hoơ

cho vay 1,10ă trong möơt ngađy mađ ặúơc laôi 0,30ă Tñnh

ra laôi thaâng ăïịn 900 phín Trong 6 thaâng khöng ặúơclađm muöịi, mađ phaêi ùn núơ chúđ ăïịn muđa thò chuê núơcađng khe khùưt vađ laôi cađng nùơng Möơt boơn chó nguýnkiïịm ùn vïì caâch cho vay laôi, vò hïịt thaêy dín lađm muöịi(trûđ möơt söị ríịt ñt), khöng möơt ai traânh khoêi naơn vay

"theê non"

Ăíy múâi lađ noâi ăïịn tònh traơng dín lađm muöịi úê miïìnruöơng töịt vađ úê gíìn kho muöịi Tònh traơng dín lađmmuöịi úê Kiïn Chñnh vađ Cöìn Trođn cođn cûơc khöí hún nûôa.Hai núi nađy úê xa kho muöịi, nïn phaêi thú thuýìn chúêhïịt 0,15ă möơt trùm kilö, vađ hïịt 0,025ă tiïìn ăöơi tûđthuýìn vađo kho, tíịt caê hïịt 0,175ă möîi 100 kilö Ngoađi

ra cođn phaêi trûđ möîi 100 kilö 0,05 tiïìn phu ăinh vađ0,05ă tiïìn núơ Nhađ nûúâc Nhûông núi úê xa kho ặúơc traê0,80ă möơt trùm kilö, song phaêi chi phñ hïịt caê lađ0,275ă, víơy möîi 100 kilö chó cođn lônh ra ặúơc 0,525ă.Nhû víơy lúơi tûâc hađng nùm cuêa möîi míîu khöng ặúơcăïịn 200ă mađ chó ặúơc ăöơ 150ă Tiïìn thu vađo ñt hún,mađ tiïìn phaêi chi cuông khöng keâm gò caâc núi khaâc, nïntònh caênh dín úê Kiïn Chñnh vađ Cöìn Trođn laơi cađng ăoâikhöí hún nûôa

MÖƠT TÑ LÕCH SÛÊ

Kïí tûđ khi ngûúđi Phaâp chûa haơ thađnh Nam Ăõnh,chïị ăöơ "Rïgi" (Reâgie = ăöơc quýìn thûúng chñnh) chûarúđi "goât ngoơc" ăïịn chöịn ăöìng chua nûúâc mùơn, dínchuâng cođn ặúơc quýìn tûơ do lađm muöịi, thò dín cû úêmiïìn nađy víîn ặúơc söịng möơt caâch bònh tônh, no ăuê vúâinghïì lađm muöịi Möîi möơt sïì muöịi (20kilö) baân ặúơcsaâu, baêy hađo Vúâi caâi giaâ muöịi íịy, dín chuâng coâ thïíthu ặúơc söị lúơi tûâc ăuê cung cíịp cho nhûông moân chiphñ hađng nùm, coâ khi cođn dû díơt lađ khaâc Vui veê, ýnöín, no ăuê Nhûng giûôa caâi caênh thaâi hođa bònh tônh íịy,möơt höm noơ, möơt võ hung thíìn ăïịn quíịy nhiïîu, phaâphaâch Röìi tûđ ăíịy, caâi caênh ïm vui kia möîi ngađy möơttruơy laơc, tađn phaâ khöng cođn coâ löịi mađ ra, khöng cođncoâ phûúng mađ söịng Võ hung thíìn ăoâ tûâc lađ Tíy Ăoanvíîn nghiïîm nhiïn höịng haâch giûôa thanh thiïn, baơchnhíơt ăïịn bíy giúđ, khöng buđa pheâp nađo trûđ nöíi Duđrùìng híìu khùưp dín lađm muöịi ăïìu theo ăaơo Gia tö,

hađng ngađy coâ ặâc cha che chúê, cíìu nguýơn cho mađcuông khöng trûđ nöíi hay lađm giaêm búât uy quýìn võhung thíìn kia Traâi laơi caênh thöịng khöí laơi cađng thïmthöịng khöí Trûúâc khi thi hađnh chïị ăöơ "Rïgi", nhađĂoan cuông lađm böơ cöng bùìng, phaâi ngûúđi vïì bùưt dínkhai söị muöịi lađm möîi ngađy, möîi nùm vađ giaâ muöịi lađbao nhiïu Laơ gò ăaâm dín qú hiïìn lađnh, nhu nhûúơcthíịy Tíy vïì hoêi han tra xeât ăaô lo súơ, cuöịng quyât.Tûúêng ăíu hoơ hoêi ăïí ăaânh thúị, nïn söị muöịi lađm thòkhai búât ăi, mađ giaâ tiïìn baân muöịi thò khai ñt laơi Giaâthûúđng baân 6,7 hađo möơt sïì, mađ laơi khai vúâi nhađ Ăoanbaân möîi sïì lađ 1 hađo Vúâ ặúơc chöî khúđ daơi ăoâ sau khithi hađnh chïị ăöơ "Rïgi" nhađ Ăoan cûâ viïơc traê cho dín

1 hađo möơt sïì Thûơc lađ cöng bùìng, thûơc lađ nhín ăaơo.Ăaô troât khai nhû thïị röìi, dín cođn kïu ca gò nûôa Thïịlađ möîi möơt sïì muöịi dín míịt ặât ăi 5,6 hađo Röìi traêiqua bao nhiïu nùm trûúđng, ăöìng baơc möîi ngađy möơt haơgiaâ, giaâ hađng hoâa, giaâ gaơo ăùưt lïn gíịp hai, ba mađ caâigiaâ 0,10ă möơt sïì kia ăïịn bíy giúđ múâi lïn ặúơc ăïịn0,14ă Ngoaênh laơi caâi caênh no íịm höìi xûa, míịy önggiađ khöng khoêi muêi lođng rúi lïơ

NHAĐ ĂOAN

Ăöịi vúâi dín lađm muöịi, hïî noâi ăïịn nhađ Ăoan tûâc lađnoâi ăïịn sûơ khuêng khiïịp, run súơ, uíịt ûâc, cùm húđn, khöícûơc, ăoâi reât Hoơ míịt ùn, míịt nguê öịm o, gíìy mođn vònhađ Ăoan Hoơ míịt vúơ, míịt con, tan nhađ, naât cûêa vònhađ Ăoan Dín qú súơ nhađ Ăoan hún hïịt thaêy caâc thûâsúơ Thò ăíy ta haôy xem nhađ Ăoan lađm viïơc: 11 giúđ rûúôilađ luâc muöịi bùưt ăíìu nöíi böng, nhûông chuâ lñnh Ăoan ăaôtïì chónh caê trïn caâc chođi ăïí coi chûđng, ăïí thuâc giuơc,tûđng cûê chó, tûđng viïơc lađm cuêa nhûông ngûúđi lađm muöịi.Hai giúđ rûúôi nöíi hiïơu dúô muöịi, nïịu ai líịy chíơm haylađm luơng sú yâ, luâng tuâng lađ bõ ngûúđi ta quíịt vađo lûng,vađo ăíìu khöng tiïịc tay, bùìng nhûông caâi "cađ vaơt" vûđarùưn vûđa deêo Ăöơi muöịi ăïịn kho ăi chíơm cuông bõ ăođn.Röìi luâc ăoâng muöịi laơi quaâ lïơ nûôa Nùm ngoaâi, möîi sïìmuöịi cín nùơng 24 kilö thò ặúơc tñnh lađ 20 kilö, vò phaêitrûđ bò 2 kilö vađ trûđ hao 2 kilö Nhûng nùm nay sïìphaêi cín nùơng 26 kilö mađ víîn chó ặúơc tñnh 20 kilö.Trûđ bò vađ trûđ hao míịt 4 kilö, dín khöng hiïíu cođn 2kilö líịy dû ra nûôa ăïí trûđ vađo khoaên gò? Cuông caâi sïìíịy nùm ngoaâi cín 24 kilö, thò ngûúđi ta chó gaơt cho

bùìng lađ ăuâng Song nùm nay phaêi cín lïn thađnh26kilö, nïn khi ăong phaêi rung, phaêi lùưc cho muöịixuöịng chùơt Ăong röìi ăöơi vađo kho, gíìn túâi cûêa hai chuâlñnh cíìm sïì lùưc xem muöịi cođn xuöịng ặúơc nûôa khöng.Caâch 4 thûúâc nûôa, hai chuâ lñnh khaâc laơi lùưc möơt líìnnûôa Töơi nghiïơp cho caâi ăíìu dín lađm muöịi, ăaô ăöơinùơng, laơi phaêi lùưc ăi lùưc laơi 2 líìn röìi mađ ăaô ặúơc ýnăíu Ăïịn cûêa öng Tíy Ăoan cíìm caâi duđi ăíơp maơnhvađo sïì, röìi thoơc maơnh möơt caâi vađo muöịi, nïịu muöịikhöng luông xuöịng, öng íịy múâi phaât theê cho ăem vađokho ăöí, nïịu luân möơt chuât bùưt ăem ra cín laơi Cín laơinïịu thiïịu khöng túâi nûêa kilö thò nhađ Ăoan khöng chobuđ thïm mađ bùưt phaêi phaơt 3ă vađ 2,10ă tiïìn buât giíịy.Coâ núi phaơt túâi 7ă caê thaêy Nïịu khöng coâ tiïìn nöơpphaơt thò 3 ngađy khöng ặúơc lađm muöịi Caâch phaơt nhûvíơy ríịt bíịt cöng, dín qú súơ Tíy Ăoan nhû coơp, khinađo daâm ăong sai Song coâ ăöi khi ăong thiïịu chuâtẳnh lađ vò muöịi coâ khi nheơ khi nùơng Muöịi phúi gùơpặúơc nùưng to thò chùưc höơt mađ nùơng Muöịi gùơp nùưng beâthò böìng höơt mađ nheơ Nhûng nhađ Ăoan cûâ phaơt Oanûâc, kïu khoâc mùơc kïơ Ngoađi löịi phaơt nađy, nhađ Ăoancođn nhiïìu caâch phaơt nûôa Líịy muöịi chíơm, phaêi phaơt,dúô muöịi cođn soât: phaêi phaơt, líịy möơt baât muöịi vïì nhađ

ùn, phaêi phaơt, giíịu möơt baât nûúâc "chaơt" nûúâc muöịi úênhađ, phaêi phaơt Möîi líìn phaơt ñt nhíịt 3ă Möơt khi nhađ