Sự hoàn chỉnh đó thể hiện ở những điểm sau: mỗi đoạn văn bao gồm một số câu văn nằm giữa hai dấu chấm xuống dòng, có liên kết với nhau về mặt hình thức, thể hiện bằng các phép liên kết[r]
Trang 1A PHẦN LÍ THUYẾT Cách làm đoạn văn nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lí
I KHÁI NIỆM
Nghị luận xã hội có phạm vi rất rộng: từ bày tỏ thái độ trước một sự việc, hiện tượng trong đời sống đến bàn luận vế những vấn đề chính trị, tư tưởng; từ những biểu hiện nhỏ liên quan tới vấn đề lối sống, cách ứng xử đến những vấn đề lớn như
tư tưởng, đạo đức, triết lí sống
Trong chương trình Tập làm vãn lớp 9, các em HS được tiếp cận hai dạng nghị luận xã hội: nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống và nghị luận vê một vấn
đề tư tưởng, đạo lí
Trong chuyên đề này, thầy tập trung hướng dẫn các em về cách làm đoạn văn nghị luận về một tư tưởng đạo lí Nghị luận về một tư tưởng đạo lí là sử dụng các thao tác lập luận để làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến đạo đức, tư tưởng, lối sống, cách sống của con người trong xã hội
Ví dụ một số đề bài mẫu nghị luận về tư tưởng đạo lí như sau:
Đề 1 Suy nghĩ của em về câu nói: “Học, học nữa, học mãi” của Lênin
Đề 2 Trình bày những suy nghĩ của em về truyền thống “Lá lành đùm lá rách/ lá rách ít đùm lá rách nhiều” của dân tộc ta
Em nghĩ gì về sự vô cảm, thờ ơ trong xã hội hiện đại ngày nay?
Suy nghĩ của em về ý thức tự giác của mọi người trong việc chung tay phòng chống dịch Covid 19 hiện nay
…………
Nhìn chung, một số vấn đề về tư tưởng đạo lí bao gồm: Lí tưởng – lẽ sống, Quan
hệ xã hội, Đạo đức – tâm hồn, Quan hệ gia đình và Cách ứng xử
II PHƯƠNG PHÁP LÀM BÀI
1 Thế nào là đoạn văn?
Đoạn văn là bộ phận của văn bản, có chủ đề thống nhất, có kết cấu hoàn chỉnh được đánh dấu từ chỗ viết hoa lùi đầu dòng đến chỗ chấm xuống dòng
Có thể thấy về mặt nội dung, đoạn văn là một ý hoàn chỉnh ở một mức độ nhất định nào đó về logic ngữ nghĩa, có thể nắm bắt được một cách tương đối dễ dàng
Mỗi đoạn văn trong văn bản diễn đạt một ý, các ý có mối liên quan chặt chẽ với nhau trên cơ sở chung là chủ đề của văn bản Mỗi đoạn trong văn bản có một vai trò chức năng riêng và được sắp xếp theo một trật tự nhất định: đoạn mở đầu văn bản, các đoạn thân bài của văn bản (các đoạn này triển khai chủ đề của văn bản thành các khía cạch khác nhau), đoạn kết thúc văn bản
Trang 2Mỗi đoạn văn bản khi tách ra vẫn có tính độc lập tương đối của nó: nội dung của đoạn tương đối hoàn chỉnh, hình thức của đoạn có một kết cấu nhất định
Về mặt hình thức, đoạn văn luôn luôn hoàn chỉnh Sự hoàn chỉnh đó thể hiện
ở những điểm sau: mỗi đoạn văn bao gồm một số câu văn nằm giữa hai dấu chấm xuống dòng, có liên kết với nhau về mặt hình thức, thể hiện bằng các phép liên kết; mỗi đoạn văn khi mở đầu, chữ cái đầu đoạn bao giờ cũng được viết hoa và viết lùi vào so với các dòng chữ khác trong đoạn
2 Các kiểu đoạn văn thường gặp
Đầu tiên chúng ta sẽ tìm hiểu về 5 kiểu đoạn văn nghị luận xã hội bao gồm diễn dịch, quy nạp, tổng phân hợp, móc xích, song hành
Phương pháp diễn dịch: Là cách trình bày đi từ ý khái quát đến ý cụ thể Câu
mang ý khái quát (câu chủ đề) đứng ở đầu đoạn văn Những câu còn lại trong đoạn làm nhiệm vụ triển khai, làm sáng rõ ý của câu chủ đề
Phương pháp quy nạp: Là cách trình bày đi từ những ý cụ thể, ý nhỏ để rút
ra ý tổng quát, ý lớn Câu mang ý khái quát (câu chủ đề) đứng ở cuối đoạn văn, chốt lại nội dung chính của toàn đoạn Những câu bên trên làm nhiệm vụ triển khai nội dung
Phương pháp tổng – phân – hợp: Là cách trình bày đi từ ý chung đến ý cụ
thể và được kết lại bằng một câu mang tính khái quát cao Câu mở đoạn làm nhiệm
vụ dẫn dắt, giới thiệu nội dung, những câu tiếp sẽ triển khai cụ thể nội dung và câu kết đoạn là chốt lại vấn đề Đây là các kiểu đoạn văn nghị luận xã hội lớp 9 thường gặp nhất trong các đề thi tuyển sinh vào lớp 10
Phương pháp móc xích: Là cách trình bày ý nọ có sự móc nối ý nọ với ý kia,
câu sau phát triển, giải thích ý của câu trước Câu sau liên kết, móc nối với câu trước qua việc lặp lại một vài từ ngữ của câu trước
Phương pháp song hành: Là cách trình bày các câu ngang nhau, không có câu
nào bao chứa câu nào Các câu trong đoạn văn sẽ cùng phối hợp với nhau để làm sáng tỏ nội dung cần truyền đạt
3 Cách làm đoạn văn nghị luận xã hội về một vấn đề tư tưởng đạo lí theo công thức 4 bước
Bước 1: Giải thích từ ngữ trọng tâm: Khái niệm, nghĩa đen, nghĩa bóng (nếu có)
Giải thích ý nghĩa tổng quát có trong câu nói, nhận định, câu chuyện mà đề bài nêu lên
Bước 2: Lần lượt bàn luận, phân tích các mặt đúng của vấn đề cần nghị luận Học
sinh nên đi từ những biểu hiện, tác dụng hoặc hiệu quả, tầm quan trọng của tư tưởng, đạo lí, sau đó nêu lên những dẫn chứng minh họa xác đáng Nếu là đoạn văn nghị
Trang 3luận bác bỏ thì các em cũng lần lượt bàn luận, phân tích, phê phán các mặt trái của
vấn đề, sau đó chỉ ra những thực trạng, tác hại và hậu quả của vấn đề đó đến các mặt của đời sống hay con người,…
Bước 3: Mở rộng vấn đề cần nghị luận bằng cách giải thích, chứng minh Mở rộng
bằng cách đào sâu vào vấn đề đang phân tích, những khía cạnh liên quan Hoặc mở rộng bằng cách lật ngược lại vấn đề, đặt những giả thiết đối lập để đem lại một góc nhìn khác cho vấn đề cần nghị luận
Bước 4: Bước cuối cùng, học sinh phải rút ra bài học cho bản thân Đặc biệt, các
em phải thể hiện rõ ràng quan điểm cá nhân của chính mình: nếu là những biểu hiện tốt thì nêu rõ sự ngợi ca, suy tôn Còn nếu là những biểu hiện xấu thì phải cực lực lên ác, bác bỏ, phê phán
B ĐỀ LUYỆN TẬP KÈM LỜI GIẢI MẪU
“Người ta bảo ở bên Palestine có hai biển hồ Biển hồ thứ nhất gọi là biển Chết Đúng như tên gọi, không có sự sống nào bên trong cũng như xung quanh biển
hồ này Nước trong hồ không có một loại cá nào có thể sống nổi mà người uống cũng bị bệnh Không một ai muốn sống ở gần đó Biển hồ thứ hai là Galilê Đây là biển hồ thu hút khách du lịch nhiều nhất Nước ở biển hồ lúc nào cũng trong xanh mát rượi, con người có thể uống được mà cá cũng có thể sống được Nhà cửa được xây cất rất nhiều ở nơi đây Vườn cây ở đây tốt tươi nhờ nguồn nước này
Nhưng điều kỳ lạ là cả hai biển hồ này đều được đón nhận nguồn nước từ sông Jordan Nước sông Jordan chảy vào biển Chết Biển chết đón nhận và giữ lại riêng cho mình mà không chia sẻ, nên nước trong biển Chết trở nên mặn chát Biển
hồ Galile cũng đón nhận nguồn nước từ sông Jordan rồi từ đó mà tràn qua các các
hồ nhỏ và sông lạch, nhờ vậy nước trong biển hồ này luôn sạch và mang lại sự sống cho cây cối, muông thú và con người.”
(Hai biển hồ – Trích Bài học làm người – NXB Giáo dục)
Em hãy viết một đoạn văn khoảng 200 từ về bài học cuộc sống mà mình rút
ra qua câu chuyện “Hai biển hồ” ở trên
Đáp án tham khảo từ tuyển tập những bài văn nghị luận xã hội đạt giải quốc gia
Bước 1: Giải thích ý nghĩa câu chuyện
Nghĩa đen theo khoa học: Biển Chết là do vị trí hồ không thuận lợi, xung quanh không có kênh rạch hay lối thoát nước nên nước từ thượng nguồn đổ về đây
bị ứ đọng, dần dần sẽ tích tụ lượng muối lớn, làm cho nồng độ muối trong nước quá cao Nước quá mặn dẫn đến không có sinh vật nào tồn tại được nên mới gọi là biển Chết Còn biển Galile cũng đón nhận nguồn nước từ sông Jordan rồi từ đó tràn qua
Trang 4các hồ nhỏ và sông lạch, nhờ vậy nước trong hồ này luôn sạch và mang lại sự sống cho cây cối, muông thú và con người
Nghĩa ẩn dụ: Biển Chết là ẩn dụ cho những người ích kỉ, thiếu lòng vị tha, chỉ biết sống cho riêng mình còn biển Galile biểu tượng cho mẫu người giàu lòng vị tha, biết sống vì người khác, luôn mở rộng vòng tay cho và nhận Thông qua hai hình ảnh trên chúng ta rút ra được bài học cuộc sống: Trong cuộc sống con người biết cho
đi thì sẽ nhận lại được
Bước 2: Phân tích
Cho đi là san sẻ yêu thương, giúp đỡ người khác từ tấm lòng khi họ gặp khó khăn, hoạn nạn Còn nhận là được sự quan tâm, giúp đỡ, chia sẻ từ người khác Sự quan tâm, giúp đỡ, chia sẻ đó nhiều khi xuất phát từ những gì ta cho đi Nhưng ta cho đi không phải mong nhận lại những thứ đó mà chủ yếu là sẽ mang lại niềm vui, sự thanh thản và hạnh phúc cho con người
Vì sao trong cuộc sống thì nên cho đi? Cuộc sống không phải bao giờ cũng bằng phẳng, nên con người cần đến sự giúp đỡ của người khác Vì thế sự cho đi sẽ giúp những con người khó khăn, hoạn nạn, cần chia sẻ để vượt qua được giai đoạn khó khăn, thử thách, giúp họ vững tin và hạnh phúc hơn trong cuộc sống
Cuối cùng, con người sống trong một cộng đồng nên phải biết chia sẻ, gắn kết Sự cho đi sẽ tạo nên mối quan hệ tốt đẹp giữa con người với con người, giúp con người tồn tại và phát triển tốt hơn
Bước 3: Mở rộng vấn đề
Ta mở rộng vấn đề bằng cách đặt ra câu hỏi Làm thế nào để cho đi? Ta cho
đi bằng cách biết quan tâm, yêu thương người khác, biết sống bao dung, rộng lượng Ta rèn giũa bản thân cẩn thận để có thể sống cho đi nhiều hơn
Bước 4: Kết thúc
Cho đi là một lối sống đầy nhân ái, văn minh mà con người nên có trong cuộc sống Để cuộc sống trở nên tốt đẹp và ý nghĩa hơn, mỗi con người đều nên biết cách sống cho đi
C BÀI TẬP VẬN DỤNG
1 Đề bài
Em hãy viết đoạn văn nghị luận không quá 200 chữ trình bày suy nghĩ của
em về sự vô cảm, thờ ơ trong xã hội hiện đại ngày nay?
2 Yêu cầu HS
+ Tìm hiểu kĩ đề
Trang 5+ Tìm ý và lập dàn ý theo 4 bước (làm ra giấy nháp)
+ Viết hoàn chỉnh đoạn văn (làm vào giấy kiểm tra)
Nộp cả bản nháp và bài viết cho giáo viên vào ngày đầu tiên trở lại trường