Chuyên đề chuyên sâu, chuyên đề bồi dưỡng HSG Tỉnh, Tổng hợp đề hay về bài Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm. Đề văn hay về bài thơ Đất Nước. Chuyên đề ôn luyện thi HSG cấp tỉnh, cấp quốc gia. Tuyển tập đề văn hay và khó về bài thơ Đất Nước. Đề ôn thi Đại học về bài thơ Đất Nước
Trang 1CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HSG TỈNH
PHẦN II.
ÔN LUYỆN TÁC PHẨM VĂN HỌC
THÔNG QUA LUYỆN ĐỀ
TÁC PHẨM: ĐẤT NƯỚC (NGUYỄN KHOA ĐIỀM)
Trang 2Đề 1: Từ hiểu biết về đoạn thơ Đất Nước (trích trường ca Mặt đường khát
vọng của Nguyễn Khoa Điềm), hãy làm sáng tỏ ý kiến: “Chất liệu văn hóa dân gian trong đoạn thơ Đất Nước được sử dụng vừa quen thuộc vừa mới lạ”.
Đề 2: Bàn về đoạn thơ Đất Nước, có ý kiến cho rằng: Trong đoạn thơ Nguyễn
Khoa Điềm đã cố gắng thể hiện hình ảnh Đất nước gần gũi, giản dị Đó là cách để đi vào lòng người, cũng là cách nhà thơ đi con đường riêng của mình không lặp lại người khác.
Gợi ý
1.GT
Đất Nước k xa lạ, cao vời mà gần gũi, giản dị, đời thuòng Đất nước được cảm từ chiều dài lịch sử, chiều rộng của không gian địa lý và chiều sâu văn hóa dân tộc nhưng k gợi ấn tượng xa lạ mà rất đỗi thân thuộc Bằng cách này, tác giả đã đưa một vấn đề mang tính chất chính trị trở nên đời thường hóa, dễ
đi vào lòng người Đây là con đường riêng k lăp lại của nhà thơ NKĐ ở mảng
đề tài Đất Nước
2.Lí giải
- NT là lĩnh vực của cái độc đáo NT đòi hỏi sự sáng tạo, mới lạ sáng tác mới để lại dấu ấn trong lòng người đọc
- Đề tài Đất Nước là 1 đề tài quen thuộc ĐN trong cái nhìn ccủa thơ ca xưa thường mang màu sắc linh thiêng, nói đến ĐN, các tác giả thường nhắc đến những bậc minh quân, thánh đế, những vị anh hùng lưu danh trong sử sách NKĐ lại hướng đến những điều giản dị, đời thường, những con người bình dị
vô danh của đất nước, đặt họ trong chiều dài lịch sử, trong chiều rộng địa lý
và chiều sâu văn hóa để khẳng định 1 tư tưởng: Đất nước là của Nhân dân
3 Chứng minh
- ĐN trong chiều sâu văn hóa dân tộc: ĐN có từ bao giờ?
- Đn trong chiều rộng kg địa lý (DN là gì)
- ĐN trong chiều dài lịch sử (Ai làm ra ĐN)
4 Đánh giá
Trang 3- Nhấn mạnh tài năng, nét độc đáo của NKĐ
Đề 3: Bàn về Đất Nước trích từ “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa
Điềm, có ý kiến cho rằng: Tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của
ca dao thần thoại” là tư tưởng chủ đạo, chi phối cả nội dung và hình thức chương V của bản trường ca này
Từ cảm nhận của mình về đoạn trích “Đất Nước”, anh/chị hãy bình luận về ý
kiến trên
Đề 4: Nói về đất nước, Nguyễn Khoa Điềm từng tâm sự: “Đất nước với các
nhà thơ khác là của những huyền thoại của những anh hùng, nhưng với tôi là của những con người vô danh, của nhân dân”.
Bằng cảm nhận của anh chị về đất nước trong đoạn trích “Đất Nước” (trích trường ca Mặt đường khát vọng) của Nguyễn Khoa Điềm, hãy làm sáng tỏ ý
kiến trên
Đề 5: Tình yêu đất nước và tình yêu đôi lứa trong giai đoạn văn học
1945-1975 luôn đan xen hài hòa tạo nên tình yêu cao đẹp của con người Việt Nam
Hãy phân tích “Đất Nước” (Nguyễn Khoa Điềm) và “Sóng” (Xuân Quỳnh) để
làm sáng tỏ nhận định trên
Gợi ý
Câu 2 (5 điểm):
1 Mở bài
- Tình yêu là đề tài muôn thuở trong thơ ca và có thể nói đây là đề tài rất quen thuộc nhưng chưa bao giờ cũ Đã có biết bao nhà văn, nhà thơ đã viết về
đề tài này nhưng ở mỗi cách nhìn khác nhau, tình yêu lại hiện lên với những dáng hình và màu sắc khác nhau Nổi bật trong mảng đề tài này là tình yêu đất nước và tình yêu lứa đôi Văn học giai đoạn 1945 - 1975 đã thể hiện sự
Trang 4đan xen hài hòa giữa hai tình yêu này Và có thể nói, “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm và “Sóng” của Xuân Quỳnh đã thể hiện rất thành công sự kết hợp hài hòa này, tình yêu lứa đôi hòa quyện nồng thắm trong tình yêu đất nước tạo nên vẻ đẹp của con người Việt Nam
2 Thân bài
a) Khái quát chung
- “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm:
Thơ ca giai đoạn 1945 — 1975 có nhiều sáng tác đặc sắc về đặc sắc về đề tài đất nước như Mũi Cà Mau của Xuân Diệu, Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng của Chế Lan Viên, Các sáng tác đó đều tái hiện rất sinh động hình ảnh của đất nước trên các phương diện khác nhau và có sức sống lâu bền trong lòng độc giả bời những đóng góp riêng độc đảo Nằm trong nguồn cảm hứng chung đó, trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa Điềm, tiêu biểu là chương “Đất Nước” có những đóng góp đặc sắc cho đề tài này Với giọng điệu giàu chất suy tư, cảm xúc dồn nén, Nguyễn Khoa Điềm mang đến cho người đọc một cách nhìn mới mẻ về đất nước, vẻ đẹp của đất nước được phát hiện ờ chiều dài của lịch sử, chiều rộng của không gian địa lí và chiều sâu của không gian văn hóa, tinh thần, truyền thống của dân tộc Ba phương diện này được thể hiện trong sự gắn bó và thống nhất xuyên suốt đoạn trích Đất Nước và cùng hướng tới một tư tưởng cốt lõi: “Đất nước của nhân dân”
- “Sóng” của Xuân Quỳnh
+ Xuân Quỳnh viết Sóng vào năm 1967 trong chuyến đi thực tế tại vùng biển Diêm Điền (Thái Bình), in trong tập Hoa dọc chiến hào (1968), là một bài thơ đặc sắc viết về tình yêu, mang đậm phong cách thơ Xuân Quỳnh
+ “Sóng” được xem là bài thơ tình thuộc hàng kiệt tác nghệ thuật trong thơ ca Việt Nam hiện đại Hình tượng trung tâm của bài thơ là “sóng” vả vì thể mà mạch thơ cũng giống như từng lớp sóng trào dâng Ngoài ra, “Sóng” còn ẩn
dụ cho tình yêu, nỗi nhớ của “em” - của nhân vật trữ tình Có những lúc sóng
Trang 5và em hợp thành cặp hình ảnh song hành, quấn quýt, soi chiếu vào nhau tô đậm vẻ đẹp tâm hồn của người phụ nữ Việt Nam khi yêu với tất cả các sắc thái, cung bậc của nỗi nhớ, lòng yêu: một tình yêu thủy chung, bền bỉ và nhiều trắc trở trong cảm thức hợp - tan thời chiến
b) Hình ảnh “Đất Nước” trong thơ Nguyễn Khoa Điềm:
Đất nước hiện lên thật gần gũi, quen thuộc
+ Nguyễn Khoa Điềm miêu tả về quá trình hình thành và phát triển của đất nước bằng tư duy rất mới mẻ Quan điểm quen thuộc khi định danh về đất nước thường dựa vào những khảo sát 1 lịch sử, khoa học hay những biểu hiện của văn hóa, địa lí Nó là những cách đánh giá khoa học, đúng đắn nhung cũng vì thế mà làm cho hình ảnh của đất nước trở nên xa lạ, tách biệt với nhân dân Còn trong cách đánh giá của Nguyễn Khoa Điềm, tác giả dựa vào những câu chuyện cổ tích, ca dao, truyền thuyết để kiến giải về đất nước, để khẳng định đất nước vốn dĩ là hình ảnh gắn bó, gần gũi với nhân dân đồng thời nhân dân mới là người khai sinh ra đất nước
Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
Đất Nước có trong những cái "ngày xửa ngày xưa " mẹ thường hay kể
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc
Tóc mẹ thì bới sau đầu
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng
Đất Nước có từ ngày đó
Đất nước tồn tại trong đời sống, tiềm thức của nhân dân Vì “Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi”, đất nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa” mà
mẹ thường hay kể Điều đó khẳng định với chúng ta, đất nước là một hình ảnh tồn tại lâu bền bời vì mỗi con người Việt Nam sinh ra và lớn lên đều đã thấy đất nước mình với lịch sử và dáng hình của nó Đất nước còn tồn tại trong cái
Trang 6“ngày xửa ngày xưa” của những câu chuyện cổ tích dân gian Mà chuyện cổ tích lại là sản phẩm trong đời sống văn hóa - tinh thần của nhân dân cho nên
có thể nói, đất nước có bóng trái tim, tiềm thức của con người Việt Nam
- Đất nước không chỉ có trong tiềm thức, kí ức mà đất nước còn là những điều gần gũi, thân quen ngay trong đời sống vật chất của con người Nguyễn Khoa Điềm luôn dẫn người đọc đến một triết luận, cái hiện tại lớn lên từ trong quá khứ, cái lớn lao bắt đầu từ cái nhỏ bé, bình dị: “Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn” Hai chữ “miếng trầu”gợi cho người đọc nghĩ về phong tục, tập quán ngàn đời của dân tộc (“Miếng trầu là đầu câu chuyện”, “Miếng trầu nên dâu nhà người”), miếng trầu trong cổ tích Trầu cau mang truyền thống nhân văn cao đẹp của tâm hồn dân tộc Đất Nước thật lớn lao kì vĩ nhưng chẳng phải bắt đầu từ những điều nhỏ bé đó sao!
- Đất Nước còn có trong những tập tục, thói quen, ngôn ngữ, tên gọi,., tất cả những gì có trong đời sống của con người: “Tóc mẹ thì bới sau đầu/ Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn/ Cái kèo, cái cột thành tên/ Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng Đất Nước thật không xa lạ mà ở ngay bong thói quen bới tóc sau đầu của mẹ, trong tình nghĩa sâu nặng vợ chồng, trong ngôi nhà ấm áp, trong hạt gạo trắng ngần một nắng hai sương, trong sự hình thành của ngôn ngữ dân tộc — cái kèo, cái cột cũng thành tên
- Đất Nước không chỉ hình thành từ trong không gian tình thần, trong kí ức
mà đất nước còn lớn lên cùng chiều dài lịch sử, gắn với truyền thống đấu tranh giữ nước của dân tộc: “Đất Nước lớn lẽn khi dân mình biết bồng bế mà đánh giặc” Câu thơ nhắc nhở ta về với cội nguồn, với truyền thuyết Thánh Gióng - hình ảnh cậu bé vươn vai thành báng sĩ nhổ be đánh đuổi giặc n ra khỏi bờ cõi — là biểu tượng sức mạnh quật cường của đất nước đứng lên trong suốt bốn ngàn năm lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc
+ Và bên dải đất hình chữ s ấy đã cỏ một dân tộc quần tụ "Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ”
Trang 7Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay
Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước
=> Nguyễn Khoa Điềm đã vận dụng khéo lẻo cả ba mật cổ tích, ca dao, tục ngữ để lí giải về đất nước Một tình yêu đất nước thầm kín, sâu lắng đã được nhà thơ thể hiện trong quá trình tìm hiểu, lí giải về nguồn gốc của đất nước Phải có một tình yêu nước nồng nàn, rất thiết tha thì Nguyễn Khoa Điềm mới thấy được đất nước trong câu chuyện cổ mẹ kể, trong miếng trầu với truyền thuyết về sự thủy chung trong tình cảm của vợ chồng, anh em, trong cây tre Thánh Gióng chống ngoại xâm Và trong tình yêu lớn đó là một tình cảm riêng tư, tình yêu lứa đôi:
Đất là nơi anh đến trường
Nước là nơi em tắm
Đất Nước là nơi ta hò hẹn
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn tay trong nỗi nhớ thầm
+ Với tư duy nghệ thuật sắc sảo, sáng tạo, nhà thơ đã tách thành hai yếu tố Đất - Nước để tạo nên nhiều liên tưởng bất ngờ, sinh động Đất gắn với anh, Nước gắn với em Khi anh và em yêu nhau thì đất nước gắn bó, hòa quyện vẹn tròn, to lớn Sự hòa hợp của "Đất” và "Nước” để tạo thành "Đất Nước” không chỉ là ngôn ngữ Đất nước còn là văn hóa, mà còn là “Thời gian đằng đẵng/ Không gian mênh mông
+ Đất nước là không gian sinh tồn rất gần gũi, thân quen; con đường anh đến trường, bến nước em tắm, mảnh đất ta sinh ra và lớn lên, mà còn là quê hương của tinh thần, tình yêu đôi lứa “nơi ta hò hẹn”, "nơi em đánh rơi chiếc khăn tay trong nỗi nhớ thầm” Điều đó khẳng định Đất Nước không chi gắn với những phong tục tập quán, truyền thống lao động mà còn gắn liền với tình câm cá nhân Tình yêu của đôi trai gái thật đẹp Đó là một tình yêu gắn liền với đất nước, với quê hương và họ cũng sẽ gạch nổi con đường người đi trước:
Yêu nhau và sinh con đè cái
Trang 8Gánh vác phần người đi trước để lại
Dặn dò con cháu chuyện mai sau
Trong đời sống mỗi con người, ai cũng phải biết yêu, yêu quê cha đất tổ, yêu
vợ chồng, con cái Đó là một tình cảm thiêng liêng, là mối ràng buộc với cuộc sống hiện tại
c) Sóng
Sóng của Xuân Quỳnh thể hiện tình yêu nồng nàn, mãnh liệt và ước vọng về một tình yêu cao thượng, thủy chung
Đằng hình tượng sóng, Xuân Quỳnh đã diễn tả về tình yêu của người phụ nữ:
Dữ dội và dịu êm
Ồn ào và lặng lẽ
Sông không hiểu nổi mình
Sóng tìm ra tận bể
Khổ thơ sử dụng nghệ thuật đối ý song hành khiến người đọc ngỡ ngàng trước khám phá thi vị của tác giả về tính cách của sóng Sóng biển luôn tồn tại những trạng thái tưởng chừng như đổi lập: dữ dội đấy rồi lại dịu êm, ồn ào đấy nhưng rồi lặng lẽ Thông qua tính cách của sóng, nhà thơ muốn nói đến trái tim người phụ nữ đang yêu cũng giống như những con sóng đó Dầu “dữ dội” và “ồn ào” đến đâu sóng vẫn không đánh mất bản chất “dịu dàng”, "im lặng” như người phụ nữ Á Đông hiện đại mà vẫn giữ được nét đằm thắm, trữ tình
Khát vọng nhận thức của nhân vật trữ tình: tương quan sông - bể vẽ ra một hành trình không gian, một hành trình nhận thức Từ sông đến bể là từ cái hữu hạn đến cái vô cùng Sóng dứt khoát từ bỏ sự chật chội, tù túng để đến với chân trời bao la, phóng khoáng Tình yêu cũng sống như sóng luôn mang trong mình những khát vọng về không gian lớn lao, vĩnh hằng
Chưa có một định nghĩa nào về tình yêu và chúng chưa ai tìm được ngọn nguồn của nó:
Sóng bắt đầu từ gió
Trang 9Gió bắt đầu từ đâu?
Em cũng không biết nữa
Khi nào ta yêu nhau
Xuân Quỳnh cũng không nằm ngoài quy luật đó, băn khoăn đi kiếm tìm câu trả lời mà chính ông hoàng thơ tình Xuân Diệu còn lúng túng: “Đố ai cắt nghĩa được tình yêu” Cỏ lẽ tình yêu là một loại cảm xúc thật khó nắm bắt, thật khó diễn tả bằng lời Điều này khiến cho ta liên tưởng đến cô gái trong câu hát dân gian bối rối trả lời mẹ: “Yêu nhau cởi áo cho nhau/ Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió bay” Lời nói dối thật dễ thương làm sao, nỏ là "tiếng vâng không nói ra của tình yêu”, như cách nói ý nhị của Hoàng Phủ Ngọc Tường khi viết
về Hương giang trong bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” Cũng như vậy,
từ cái lắc đầu dễ thương rồi lặng lẽ trải lòng mà không thốt lên lời đã bộc lộ
sự tinh tế, thông minh và khiêm nhường của nhân vật trữ tình - tác giả - một hồn thơ con gái “Sóng bắt đầu từ gió” như tình yêu bắt đầu từ nỗi nhớ
Tình yêu muôn đời là điều bí mật Nhưng khi đã yêu và gắn bó với nhau, họ
sẽ nhìn chung về một hướng:
"Dẫu xuôi về phương bắc
Dầu ngược về phương nam"
Sử dụng hàng loạt những hình ảnh đổi lập, đặc biệt là nói ngược với cách nói thông thường: xuôi bắc, ngược nam Sự mất tín hiệu của lí trí trong thơ ca đôi khi là điều kiện cho sự xốn xang của cảm xúc Ở đây, nhân vật trữ tình muốn nhấn mạnh: trong trời đất có bốn phương tám hướng còn em chỉ có duy nhất một phương, đó là phương anh
Nhân vật trữ tình - tác giả mang một tình yêu nồng nàn, tha thiết Đó là tình yêu vượt mọi không gian, thời gian, mọi cách trở để đến với người mình yêu
Đó là một tình yêu luôn rạo rực, nồng thắm và không bao giờ nguôi ngoai:
"Lòng em nhớ đến anh
Cả trong mơ còn thức."
Nếu như thông qua sóng chỉ thấy được tình yêu lứa đôi, với đời sống phong
Trang 10phủ trong tâm hồn mỗi con người thì thật là thiếu sót ở khổ cuối, Xuân Quỳnh
đã cho thấy khát vọng tình yêu cao thượng:
"Làm sao được tan ra
Thành trăm con sóng nhỏ
Giữa biến lớn tình yêu
Để ngàn năm còn vỗ"
Tình yêu cá nhân rồi cũng sẽ phai mờ, đổi thay theo thời gian, chính vì vậy Xuân Quỳnh mong muốn được “tan ra”, được hòa mình vào nhịp sống chung của đất nước, góp tình yêu nhỏ bé của mình vào tình yêu vĩ đại của dân tộc Trong thời điểm, cuộc chiến đấu đang diễn ra gay go, ác liệt thì sự hi sinh cá nhân thật là đáng quý Chính mong ước đó đã làm cho tình yêu của Xuân Quỳnh trong sáng hơn, cao đẹp hơn
d) Đánh giá chung:
Đoạn thơ Đất Nước của Nguyễn Khoa Điềm đã khắc họa sâu hơn về tình yêu đất nước, con người Việt Nam trong khi Sóng của Xuân Quỳnh lại tô đậm nét đẹp của tình yêu đôi lứa
Với Nước, Nguyễn Khoa Điềm đã khắc họa chân thật tình yêu với đất nước bốn nghìn năm lịch sử, trong đó có anh, có em:
Trong anh và em hôm nay
Đều có một phần của đất nước
+ Một sự kết hợp hài hòa giữa cái chung và cái riêng, Nguyễn Khoa Điềm đã cho ta biết yêu quý đất nước vì nó là mồ hôi và xương máu của biết bao thế hệ:
Họ giữ và truyền cho ta hạt lúa ta trồng
Họ chuyền lửa qua mỗi nhà, từ hòn than qua con cúi
Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nổi
Họ gánh theo tên xã, tên làng trong môi chuyển di dân
Họ đắp đập, be bờ cho những người sau trồng cây trái
Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm