CHẨN đoán tâm lý (tâm lý y học)

Khám y khoa Thăm khám tâm lýTiếp cận Cơ thể Toàn diện con người đau khổ vì một bệnh cô thể và/ hoặc tâm lý Bệnh sử và tiền căn Tiền căn cá nhân và cha mẹ Tìm hiểu về đời sống riên g tư

CHẨN ĐOÁN TÂM

LÝ

1 Phân tích được những vấn đề chung của chẩn đoán tâm lý.

2 Hiểu và trình bày được phương pháp trong chẩn đoán tâm lý

3 Sử dụng được những test trong chẩn đoán tâm lý cơ bản

Mục tiêu:

Khám y khoa Thăm khám tâm lý

Tiếp cận Cơ thể Toàn diện (con người

đau khổ vì một bệnh cô thể và/ hoặc tâm lý)

Bệnh sử và tiền căn Tiền căn cá nhân và

cha mẹ

Tìm hiểu về đời sống riên g tư và thầm kín, tiền sử xuyên thề hệ, tiền sử phát triển của cá nhân

Cách khám Kiểm tra,

sờ,nắn,nghe gõ Quan sát và lắng ngheCông cụ đánh giá Ống nghe, dụng cụ

tai mũi họng, búa

Xét nghiệm cận lâm sàng

Đồ chơi, hình vẽ, sách, tranh ảnh

Trắc nghiệm tâm lý

So sánh giữa y khoa và thăm khám

tâm lý

Khám y khoa Thăm khám tâm lý

Bảo mật Rất nghiêm túc Rất nghiêm túc

Giao tiếp Chỉ đạo, ít giải thích Từng kỳ, trao đổi ngang

hàng

Điều trị Bằng thuốc/phảu

thuật với phác đồ điều trị đặc thù cho từng loại bệnh

Tâm lý trị liệu thay đổi theo từng cá nhân bệnh nhân và từng lần khám

Thời lượng khám Vài phút Tối thiểu 30 phút

 Chẩn đoán:

- Phương thức dùng để tập hợp thông tin về một người

- Mô tả, xác lập bản chất những đặc điểm tâm lý

cá nhân của nhân cách

Khái niệm

 Mục đích:

Đánh giá trạng thái hiện tại, dự đoán sự phát triển trong tương lai, đưa ra các kiến nghị, theo nhiệm vụ của chẩn đoán tâm lý

 Đối tượng:

Xác định sự khác biệt tâm lý – cá nhân trong điều kiện bình thường cũng như bệnh lý

 Chẩn đoán triệu chứng:

Xác định sự hiện diện của một số đặc điểm tâm lý nào đó.

Chẩn đoán nguyên nhân:

Xác định sự hiện diện (khuyết, thiếu) một đặc điểm, một khía cạnh tâm lý nào đó và nhằm xác định nguyên nhân , đặc biệt trong trường hợp khuyết, thiếu.

 Bảng thứ tự thời gian các sự kiện

Thủ tục hành chánh: Họ tên (đầy đủ), tuổi (năm sinh), tôn giáo (nếu có), nghề nghiệp, nơi công tác

Lịch sử di truyền: Cha mẹ còn sống? Lý do cha mẹ

mất và mất lúc bao nhiêu tuổi? Lúc cha mẹ mất

bệnh nhân bao nhiêu tuổi ? Ông bà (nội, ngoại) mất hay còn? Lý do mất? và mấy tuổi ? (muốn tìm hiểu

di truyền về các bệnh tâm lý, thần kinh, nghiện

rượu, bệnh mãn tính và các loại khác v.v )

Lịch sử cá nhân

Lịch sử bản thân bệnh nhân

Ai chăm sóc lúc sinh ra (thường là cha mẹ)

 Cách đối xử như thế nào?

Có xung đột giữa cha mẹ với nhau?

Ly thân ?

 Ly dị?

Yếu tố môi trường

Thích cha hoặc mẹ hay cả hai?

Tình cảm với anh chị em? Có bị ốm đau lâu tại nhà?

 Thói quen lúc bé

 Sự phát triển lúc bé có bình thường ?

 Mấy tuổi thì hết đái dầm?

 Bao giờ biết đi và biết nói?

Có mút ngón cái, cắn móng tay hoặc có tật gì khác?

Có hay nổi nóng bất chợt?

Đi học ở đâu?

Trình độ học vấn hoặc nghỉ học lúc mấy tuổi ?

 Có bị hỏng thi, có ở lại lớp?

Giỏi về môn nào?

Học với thầy giáo nào lâu nhất?

Có trốn học?

 Tại sao thôi học?

Lịch sử học hành

 Bệnh nhân có giúp đỡ gia đình?

 Có trợ giúp gia đình hay gia đình trợ giúp?

 Ngoài thời gian học ở trường có làm gì khác?

 Sau khi thôi học làm nghề gì?

 Thu nhập hàng tháng?

Lịch sử việc làm

 Làm công việc bao lâu ?

 Có thích công việc hiện tại?

 Tại sao bỏ công việc?

 Nghề nào thích nhất và giỏi nhất?

 Thích làm gì?

 Có phạm pháp lần nào không?

 Nếu có, lúc mấy tuổi?

 Trong hoàn cảnh nào?

 Có thấy hối hận hay bình thường?

 Bản thân có suy nghĩ gì về hành vi phạm pháp của bản thân?

 Có sử dụng chất kích thích?

Lịch sử phạm pháp

Nam Nữ

Tuổi dậy thì ? Tuổi dậy thì?

Mộng tinh, di tinh, xuất tinh Kinh nguyệt, rong kinh, thống kinh

Thay đổi tính tình khi có kinh không?

Quan hệ tình dục lần đầu Quan hệ tình dục lần đầu

Có đồng ý với giới tính của bản

thân Có đồng ý với giới tính của bản thânBạn gái, người yêu, người tình Bạn trai, người yêu, người tình

Phát triển tình dục

 Mấy tuổi lập gia đình (Vợ/Chồng)

 Với ai? (bạn, người quen giới thiệu )

 Có tìm hiểu lâu?

 Ly thân?

 Ly dị?

 Loại thái độ xã hội nào mà bệnh nhân thực hiện suốt cuộc đời

 Sống lẻ loi cô độc một mình

 Hay hòa đồng với mọi người

 Thích giải trí như thế nào

Lịch sử xã hội

o Ước mơ của cuộc đời là gì?

o Tôn giáo nào?Ý thức đối với tôn giáo, mê tín, dị đoan?

o Có cảm thấy rằng nhiều người khác giống tính

mình, xa lánh mình, chỉ trích, lên án, xỏ mình

nhiều?

o Có lánh xa người khác do bối rối hoặc do quá bận việc?

Nguyên tắc

Thực hiện các bước từ dễ đến khó

Riêng trong trường hợp nhằm mục đích giám định, yêu cầu được thay đổi một cách có ý định, có kế hoạch từ trước

CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH CHẨN ĐOÁN TÂM LÝ

 Sử dụng phương pháp quan sát trực tiếp hơn là các test tâm lý: đòi hỏi ít suy luận hơn và cho phép

nghiên cứu mối quan hệ giữa hành vi và môi trường

 Quan sát hành vi có thể là tự nhiên và có kiểm tra

Quan sát trực tiếp

Quan sát có kiểm tra:

Tạo ra một hoàn cảnh trong phòng thí nghiệm về quan sát hành vi dưới rất nhiều điều kiện đại trà

Ví dụ: sử dụng các thang đo lường về lo lắng, về sợ hãi, về hành vi, về đau đớn thể xác, tính tình trầm uất, về khả năng vận động v.v

Quan sát tự nhiên

Khám tâm lý:

Được tiến hành trong một số buổi, mỗi buổi

không kéo dài (từ 30p – 90p)

Những buổi khám tiếp theo nên có những nghiệm pháp lặp lại và có những nghiệm pháp mới

Trắc nghiệm tâm lý

 Test tâm lý là công cụ đã được tiêu chuẩn hóa,

 Dùng để đo lường khách quan một hay một

số khía cạnh của hiện tượng tâm lý hoặc

của nhân cách.

Phân loại các loại trắc nghiệm tâm lý

 a Trắc nghiệm nhận thức ( trí tuệ)

- Đo mức độ trí thông minh và rà soát những rối loạn

về trí thông minh

- Bình thường không bị tổn thương

- Tổn thương ở chức năng nhận thức cụ thể nào 9 chú

ý, tập trung, trí nhớ )

 b Trắc nghiệm nhân cách

Đánh giá những nét tính cách và các khía cạnh xúc cảm- tình cảm

Trắc nghiệm phân loại:

 Xác định nhân cách của một người

 Có 550 câu hỏi: «đúng», «sai» «tôi không biết»

 Câu hỏi: ứng xử xã hội, sở thích, tình cảm, quan điểm

Khách thể thuộc dạng nhân cách nào trong số nghi bệnh(lo lắng về sức khỏe), trầm cảm,

hystery, hoang tưởng, tâm thần phân liệt

Giúp xác định ba loại chân dung chính: tâm

căn, loạn thần, và rối loạn hành vi

 Các thang lượng giá

xong hãy nhắc lại Khi nhắc lại không cần theo thứ tự”.

- Đọc 10 từ với vận tốc đều, khoảng 1 từ/giây, giọng đều, rõ ràng.

- Ghi lại tất cả những từ bệnh nhân tái hiện vào văn bản.

- Hướng dẫn lần hai “Bây giờ tôi đọc lại Đây là bài tập học thuộc lòng nên những lần sau này , anh (chị) nhắc lại

những từ tôi vừa đọc”.

- Bài tập làm từ 5 -10 lần tùy theo mục đích nghiên cứu.

KHẢO SÁT TRÍ NHỚ

Những điểm lưu ý: Không nhắc gợi cho bệnh nhân;

không để bệnh nhân tái hiện quá lâu; sau lần hai, không nhắc lại hướng dẫn mà đọc luôn

- Ghi lại nhận xét về hành vi, thái độ, cảm xúc của

bệnh nhân trong quá trình làm bài

+ Xử lí kết quả:

- Lập đường cong học thuộc: trục tung biểu hiện từ tái hiện đúng, trục hoành là từng lần làm

- Phân tích các lỗi mắc phải: từ bịa, gắn nghĩa v.v

- Nhận xét về mối quan hệ giữa thứ tự từ đã đọc với thứ tự từ hiện, tần xuất tái hiện từ

Test trí nhớ WECHSLER

Test trí nhớ Wechsler gồm 7 tiểu test (item) nhằm khảo sát các khía cạnh khác nhau của trí nhớ.

Thông tin cá nhân - xã hội: Gồm 6 câu hỏi chung về cá

Nhớ dãy số: Tái hiện lần lượt từng dãy số với số lượng tăng

dần theo chiều xuôi và ngược.

Tái hiện thị giác: Tái hiện 4 hình vẽ cho trước.

Nhớ liên tưởng: 10 cặp từ gồm 6 cặp dễ và 4 cặp khó liên

tưởng được trình bày trong 3 lần theo thứ tự khác nhau.

+ Tài liệu : Bộ test trí nhớ Wechsler (Giấy bút; mẫu biên

bản; đồng hồ bấm giây.)

Cách tiến hành

- Tiến hành từng bước theo hướng dẫn trong test

 Ghi kết quả vào mẫu biên bản

Bảng SCHULTE

Tài liệu : 5 bảng Schulte (Đồng hồ bấm giây)

Cách thực hiện:

- Hướng dẫn :“Bây giờ anh (chị) hãy lần lượt tìm các số

từ 1,2,3 cho đến 25 Hãy làm nhanh nhưng bình

Phân tích:

Nhận xét về sự di chuyển chú ý trên cơ sở:

- Tính thời gian trung bình đọc bảng

 Về sự biến thiên thời gian trong từng bảng và qua các bảng

Bảng BOURDON

+ Tài liệu :

 Bảng Bourdon in sẵn ( gồm 50 dòng, mỗi dòng 50 chữ cái) Tất cả có 8 loại chữ nằm theo trật tự ngẫu nhiên

 Đồng hồ bấm giây

- Bút

gạch sẵn A C K).Trong quá trình làm tôi sẽ đánh dấu từng phút Hãy làm thật nhanh nhưng không đượcbỏ lỗi”.

Đánh dấu từng phút trên bảng Bourdon của bênh

nhân

- Dừng lại sau 10 phút

Xử lí và phân tích kết quả:

- Tính các chỉ số: Độ chính xác của từng phút.

Cx = (Đ x 100)/ (Đ+S)

Đ- Số chữ cái đánh dấu đúng.

S- Số chữ cái đánh dấu sai hoặc bỏ sót.

- Năng suất của từng phút.

N = Ts x Cx (làm tròn số)

Ts= Tổng các chữ đọc trong 1 phút

- Tính trung bình của 2 chỉ số trên.

- Nhận xét về : Khả năng phân bố và di chuyển chú ý Khả năng lao động trí tuệ.

- Gạch một hoặc hai loại chữ cái.

- Chỉ gạch những chữ cái cùng với chữ ở đầu hàng

- Chia làm 2 loạt, loạt đầu thực hiện trong điều kiện bình thường và loạt sau trong điều kiện gây nhiễu.Ngoài ra còn có thể có các cách làm khác

Tài liệu:

 Mẫu Pictogram in sẵn gồm 16 khái niệm với các

mức độ trừu tượng khác nhau

- Bút màu, giấy, đồng hồ bấm giây

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

TƯ DUY

Xử lí và phân tích kết quả

Phân tích nội dung hình vẽ và giải thích các dấu hiệu

 Hoàn cảnh cụ thể: Bệnh nhân vẽ một hình cụ thể Ví

dụ cảnh chia quà để nhớ sự công bằng Hình vẽ cụ

thể quá nhiều những chi tiết hoặc bệnh nhân cho

rằng chỉ có thể giải thích được còn rất khó vẽ hình

v.v đều xếp vào dấu hiệu này

- Khái quát giả: Hình vẽ không có nội dung chỉ là đường nét đơn giản Hình vẽ, giải thích thể hiện sự liên

tưởng ngẫu nhiên, ví dụ : vẽ hình tam giác để nhớ lại

từ luồng gió mát vì hình tam giác có 3 cạnh và luồng gió mát có 3 từ Hình vẽ, giải thích mang tính kỳ dị hoặc siêu trừu tượng

 Màu sắc cá nhân: Hình vẽ thể hiện cái tôi hoặc những lời giải thích luôn xuất phát từ kinh nghiệm cá nhân, gắn liền với bản thân.

- Phù hợp: Hình vẽ cụ thể nhưng giải thích mang tính chung, khái quát, ví dụ: vẽ cái cuốc để nhớ “lao động nặng” Các ký hiệu thông dụng mang tính khái quát cao, ví dụ mũi tên đi lên để nhớ “phát triển”

• Màu sắc mà bệnh nhân dùng để vẽ hình.

• Thời gian tiềm tàng và thời gian vẽ hình

• Nhận xét về trí nhớ gián tiếp, so sánh với kết quả nhớ trực tiếp (10 từ)

• Các phản ứng cảm xúc, hành vi trong quá trình làm bài

Nhận xét

• Thay đổi số lượng khái niệm cần nhớ

• Trong một số trường hợp có thể “cài” một số từ

nhân có trình độ văn hóa dưới 7/10

Một số cách làm khác:

 Khái niệm về chỉ số IQ

Thuật ngữ IQ lần đầu tiên được V.Stern đưa ra năm

1912 sau đó được sử dụng trong test trí tuệ

Standford Binet trên cơ sở cải tiến test trí tuệ đầu tiên Binet-Simon (1905) Lúc ban đầu IQ được tính theo

công thức :

IQ=(MA x 100 %)/CA

MA-tuổi trí tuệ

CA - tuổi thực (tính đến thời điểm làm test)

Theo công thức trên, nếu đứa trẻ 5 tuổi, thực hiện

được các bài tập trí tuệ của trẻ 6 tuổi thì nó có MA=6 và IQ=20

TEST TRÍ TUỆ

Gồm 29 câu hỏi về những kiến thức thông thường vớimức độ tăng dần Mỗi câu đúng cho 1 điểm Tối đa là

29 điểm

Thông hiểu chung:

Có 14 câu hỏi về những đặc điểm, hành vi trong 1

hoàn cảnh cụ thể, cách xử thế hoặc sự thông hiểu cácchuẩn mực xã hội

Ví dụ: người điếc bẩm sinh cũng bị câm?

Tùy theo mức độ khái quát của câu trả lời mà cho điểm

từ 0–2 Tối đa là 28 điểm

Giống như so sánh khái niệm ở đây chỉ cần nói điểmgiống nhau của 2 sự vật Tùy theo mức độ khái quátcủa câu trả lời mà cho 0,1 hoặc 2 điểm Tất cả có 13cặp từ, điểm tối đa là 26.

Nhớ dãy số:

Yêu cầu bênh nhân tái hiện lần lượt từng dãy số với sốlượng tăng dần tối đa là dãy số 9 số Sau đó tái hiệncác dãy số khác cũng với số lượng tăng dần nhưng

theo chiều ngược Dãy số tối đa là 8 số Điểm tối đa là17

So sánh

 Bệnh nhân phải định nghĩa và giải thích ý nghĩa 40 từ với mức độ trừu tượng tăng dần Tùy theo mức độ

khái quát của câu trả lời mà cho 0, 1 hoặc 2 điểm Tối

đa 80 điểm

Ký hiệu số:

Cho trước từng kí hiệu đi kèm với mỗi số từ 1 đến 9 Yêu cầu bệnh nhân điền kí hiệu tương ứng vào 100 ô đã

đánh số nhưng nằm theo trật tự ngẫu nhiên Từ ô thứ

11 bắt đầu tính thời gian Giới hạn là 90 giây Mỗi ô

đúng được tính 1 điểm Tối đa 20 điểm

Vốn từ

Khối Koos:

Bệnh nhân phải ghép các khối để tạo hình trong mộtthời gian hạn định mức độ tăng dần 4 bài sau cùngnếu hoàn thành sớm hơn hạn định thì được công thêmđiểm Tối đa 48 điểm

Xắp xếp trình tự các bức tranh:

Tất cả có 8 bộ tranh với số lượng khác nhau Yêu cầubệnh nhân xắp xếp lại các bức tranh đó (từng bộ)

theo đúng trật tự sự kiện Tùy theo thời gian và bộ

tranh khác nhau, điểm cũng khác nhau Tối đa 36

điểm

Có 4 hình đã được cắt rời thành nhiều mãnh

Nhiệm vụ của bệnh nhân là phải ghép lại từng hình

trong khoảng thời gian hạn định

Nếu hoàn thành sớm hơn được tính thêm điểm

Tối đa là 46 điểm

Điểm thô của từng tiểu test được qui ra điểm chuẩn

Trên cơ sở tổng số điểm chuẩn tra bảng tìm IQ Có thểtính IQ cho phần dùng lời và phần thực thi

Ghép hình

Tài liệu: bộ test Raven đã được in sẵn

Cách tiến hành: Yêu cầu bệnh nhân tìm một hình nhỏ

trong số hình đã đánh số bên dưới để đưa vào hình lớn (còn để trống một chỗ là phù hợp nhất) Làm lần lượt từng bài Không giới hạn thời gian.

Xử lý kết quả: Mỗi bài đúng cho 1 điểm Tổng cộng có

60 bài chia ra 5 loạt

Từ tổng số điểm tra bảng tìm IQ Hoặc có thể tính theo các mức sau:

Test Raven

1 Mức I– trí tuệ phát triển cao (đúng 57-60)

2 Mức II– trên trung bình (45-56)

3 Mức III– trung bình (15-44)

4 Mức IV– dưới trung bình (3-14)

5 Mức V– khuyết tật trí tuệ (dưới 3 bài đúng)

ỨNG DỤNG CHẨN ĐOÁN TÂM LÝ TRONG LÂM SÀNG