Di sản văn hóa phi vật thể Vĩnh Phúc

Đọc sớ (chúc văn): Trước đọc chữ Hán nay Quốc ngữ.. VUII[r]

Trang 3

D sòn Vớn hóa Phi vá t thể Vinh Phuc

LÒ ! G IỎ I THIỆU

D i san văn hóa phi vụ ĩ the lủ một phần quan ỉrọỉìíỊ trong kho ỉủtìíỊ di sản vân hóa (lân tộc Tuy nhiên vấn dê báo tổn và phát huy ịịiá trị cli sán vãn hóa phi vật th ể ở nước ta nói chung và Vĩnh Phúc nói riêng (tược dặt ra muộn hơn và chậm hơn so với việc bảo tốn và phái huy di sản văn hóa vật thể Ở Việt N a m , nhiệm vụ sưu túm, bào íốỉì và phát huy các di sân vân hóa phi vật th ể dược thực hiện trong Chương trình mục tiên quốc Ịịia vê ván hóa í ừ núm /997 Tại Vĩnh Phúc, việc sưu tầm , nghiên cứu, bào tồn và phát hux di sản văn hóa phì vật

í h ể cũng dã dược s ớ Vãn hóa - Thô nạ tin, nay lả Sà Van hỏa,

T h ể I hao vù Du lịch íicn lỉủiìh iroiĩỊỊ nhi cu năm k é từ khi lái lập tỉnh Tuy nhiên CỞMỊ việc nủx mới chì dừng lại và tập trung ở việc nghiên cửu, sưu tấm, phục hồi một s ố di sản văn hỏa phi vật th ể tiêu biểu mang tinh cộng dồ tì {ị cao như lễ hội, diễn xướnẹ dân gian

Yêu cần cấp ílìiêí nlĩấl lủ cán tiên hành tổng điêu tra, kiểm

kê m ột cách chính xác trừ hcợnạ các di sản văn hỏa phi vật thê tại Vĩnh Phúc, làm căn cứ khoa học cho công tác quản l\\ bảo tồn vù phát huy di sàỉì văn hóa à dịu phương, đồng thời dóng í>óp vào việc xúv clựtìíỊ Híỉàn hủỉii> dữ liệu vân hỏa phi vật thê (/Hốc gia, làm cơ sà cho việc hoạch dinh những chính sách

(Ịnấc ẹiư vé vãn h ó a p h i vậí ĩhờ cù a N h à HƯỚC T hự c h iện yêu

Trang 4

Cầu Cấp ĩlỉicí dó, từ năm 2005 - 2008, Ban Quàn lý di tích lình Vĩnh Phúc phôi hợp với Viện Văn hóa - lh ô n g tin, nay là Viện Vân hóa Nghệ ỉlìỉỉậỊ tiến lỉành tốn ạ clicií tra di sciìỉ vàn hóa phi vật th ể trên địa bàn toàn tỉnh.

Dựa vào kết quà cuộc ỉổỉìịỊ di cu tra nà\\ cuốn sách "Di sân văn hóa p h i vật thế V ĩnh P h ú c ” dược bièỉì soạn và xuất bán với mục đích tư liệu hóa, ílìóỉỉíỊ kờ sô liệu và khái quái thực trụng di sản văn hóa phi vật ilỉê \ ĩỉilì Phúc N ội dung chính của cuốn sách bao gốm:

hóa ph i vật thê Vĩnh Phúc.

4 - M ột sô lế hội tiéu biếu ở Vĩnh Phúc.

Chúng tỏi hy vọng rằng cuốn sách Di sấn vãn hóa p h i vật

t h ể V ĩnh P húc ” s ẽ trở thành một tài liệu b ổ ích đối với những người có tâm huyết với sự nghiệp bào vệ và phát huy giá trị di sàn văn hóa của tỉnh Vĩnh Phúc TroniỊ quá trình biên soạn và xuất bản cuốn sách, không thê tránh khỏi còn nhiều thiếu sót, hoặc chưa (lúp ứng dược \êỉi cẩu lìm hiểu, nqhiên cứu của nhiêu độc giả, chúng tôi rất moniị nhận dược các ý kiến rủa các nhà nghiên cứu, các nhà quàn lý và bạn đọc qần xa đ ể cuốn sách dược hoàn thiện hơn.

Trán trọng giới í hiệu./.

BAN QUÀN LÝ DI TÍCH TỈNH VỈNH PHÚC

Di sạn Vỏn hòa Phị vát thể Vinh Phục

2

Trang 5

Di sàn Vỏn hỏa Phi vôt thể Vinh Phúc

v , T Ỏ N G QUAN ,

VÈ DI ỖẲN VĂN BOẢ PỈỈI VẬT THÊ VĨNỈÌ PHÚC

Trong phàn vùng địa lý, Vĩnh Phúc là một tỉnh ớ vùng đinh của châu thổ sông Hồng với diện tích 1.370km- Nằm ở vị trí giáp với Thủ đô Hà Nội và các tính Tuvên Quang, Phú Thọ, Thái Nguyên và Hà Tây (cũ) Là khu vực chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng, vì vậy có ba vùng sinh thái: đồng bằng

ở phía Nam tỉnh, trung du ở phía Bắc tinh, vùng núi ứ huyện

Tam Đảo Địa hình miền núi thuộc sơn mạch Tam Đảo (dài 30km theo hướng Tây Bắc - Đông Nam) và một số núi thấp (cao trung hình 600m) và núi sót (cao trung bình lOOm) Toàn

bộ vùng núi - đồi chiếm 3/5 diện tích toàn tỉnh Địa hình đồng bàng chủ yếu là đồng bằng châu thổ sông Hồng, sông Lô, sông Phó Đáy và các sông suôi ngắn phát nguồn lừ dãy núi Tam Đảo Bên cạnh đó là đồng bằng giới hạn và các thung lũng, bãi bổi sông Tổng thể địa hình thấp dần từ Tây Bắc xuống Đông Nam Hệ thống sông ngòi khá phong phú với hai hệ thống sông chính là hệ thống sông Hồng (gổm 3 sông lớn là: sông Hồng, sông Lô và sông Phó Đáy) và hệ thống sông Cà Lồ (gồm sông Phan, sông Cà Lồ và một số sông suối nhỏ chảy trong nội tỉnh qua huyện Sóc Sơn (Hà Nội) đổ vào sông Cầu)

Về mặt lịch sử, tỉnh Vĩnh Phúc xưa thuộc Bộ Văn Lang thời đại các vua Hùng Thời kỳ Bắc thuộc, Vĩnh Phúc nằm trong vùng đất có những địa danh hành chính như huyện Mê

Trang 6

Linh thời thuộc Hán, huyện Gia Ninh, huyện Mê Linh, huyện Tân Xương thời Tam Quốc và Lường Tấn, Phong Châu thừa hóa quận thời Tùy - Đường Thời đại phong kiến tự chủ Trần -

Hồ, địa bàn Vĩnh Phúc thuộc lộ Đổng Đó, lộ Bắc Giang và trấn Tuyên Quang Đến cuối thời Hậu Lê đầu thời Nguyễn (Gia Long), đất Vĩnh Phúc nằm trong trấn Kinh Bắc, trấn Sơn Tây, trấn Thái Nguyên Thời Nguyễn (Minh Mạng), Vĩnh Phúc nằm trong 3 tỉnh Som Tây, Bắc Ninh và Thái Nguyên Cuối thế kỷ XIX thời kỳ đầu thuộc Pháp, đất Vĩnh Phúc thuộc 2 tỉnh mới thành lập Vĩnh Yên (1890) và Phúc Yên (1901); một phần thuộc tỉnh Phù Lỗ (1901) tức huyện Yên Lãng

Nãm 1950, tính Vĩnh Yên và tỉnh Phúc Yên hợp nhất thành tỉnh Vĩnh Phúc (Nghị định số 0 3 /T ĩg ngày 12/2/1950 của Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) Địa danh tỉnh Vĩnh Phúc bắt đầu có từ đó cho đến năm 1968, tỉnh Vĩnh Phúc hợp nhất với tỉnh Phú Thọ thành tinh Vĩnh Phú theo Quyết định của Quốc hội và Chính phủ Đến tháng 1/1997, tỉnh Vĩnh Phúc được tái lập theo Nghị quyết Quốc hội khóa IX

- kỳ họp thứ X Tính đến thời điểm tháng 1/2007, tỉnh có 08 đơn vị hành chính cấp huvện và 01 thành phố tỉnh lỵ (Vĩnh Yên) với 152 xã (phường, thị trấn), trong đó có 39 xã miền núi

Từ xưa đến nay, Vĩnh Phúc luôn là mảnh đất có tiềm năng lớn về phát triển văn hóa Do đặc điểm là địa bàn chuyển tiếp giữa khu vực trung du miền núi phía Bắc và đồng bằng sông Hồng, thuộc vùng đất trung tâm chính trị của các thời kỳ dựng nước và giữ nước trong lịch sử dân tộc nên địa lý hành chính của tỉnh thường xuyên biến độn? Song cũng bởi đặc điểm ấy

mà miền đất này từ xa xưa đã gắn bó trong một chinh thể đặc sắc - nơi khơi mỏ' tam giác châu thổ sông Hồng, cái nôi của

Di sòn Vòn hòa Phi vôt thể Vinh Phúc

Trang 7

dân tộc Vì thè mà về mặt lịch sư có du các thời kỳ, như thời Hùng Vương An Dương Vươn lĩ dựn° nước Hai Bà Trưng - Lý Nam Đê giữ nước, rồi kỷ nguyên Đại Việt và sau này !à thời đại Hồ Chí Minh vinh quang làm nên dặc trưng lớn của đất và người nơi dãy Vĩnh Phúc có hơn 1000 di tích - danh thắng, tiêu

biểu có danh sơn Tam Đdo-Liiili khi Iiúi ỵôniỊ đất V iệt, Tâv Thiên-CõV trời Tây đệ nliất danh lam, di chí Đồng Đ ậu-Chu

Khấu Điếm của Việt Nani-nơì phát tích của người Việt cổ,

những công trình kiến trúc - mỹ thuật dân gian đặc sắc như: tháp Bình Sơn, đình Hương Canh, dinh Thổ Tang, đền đá Phú Đa Lịch sử khoa báng Vĩnh Phúc, theo thòng kê chưa đầy đú,

có hơn 100 tiến sĩ các triều với những tên tuổi như Lưỡng Quốc Trạng nguyên Triệu Thái, Tế tướng Nguyền Duv Thì, Phó Tao

đàn nguvên súy Đỗ Nhuận T ứ níỊỉiyên Phí Vãn Thuật, danh sĩ Trần Khác Chung Có các Làiiiỉ liến s ĩ như làng Quan Tử, Lý

Hái Nơi đây còn là qué hưưng sán sinh ra nhiều nhân tài của đất nước, đó là Hai Bà Trưng, Trần Nguyên Hãn, Đội Cấn, Nguyền Thái Học, cỏ Bí thư Tinh ủy Kim Ngọc (người khởi

xướng phong trào khoán liộ miền Bắc những năm 60-70 của

thế kỷ XX)

Thuộc vùng địa văn hỏa chuyển tiếp, văn hóa dân gian Vĩnh Phúc vừa đậm nét cổ sơ nguyên thủy của vùng vãn hóa Hùng Vương vừa có sắc thái vãn hiến phức hợp của vùng văn hóa Kinh Bắc - Thăng Long Gần 500 làng cổ Vĩnh Phúc còn lưu giữ một kho tàng văn hóa phi vật thể phong phú về truyền thuyết, ca dao, tục ngữ, hò vè, trò diễn, điêu khắc - mỹ thuật,

ẩm thực dán gian, văn hóa dân tộc ít người (Dao, Cao Lan, Sán

Dìu ) Đây cũng là Đất trăm Iìí>hể xứ Đoài xưa với những làng

nghề có tiếng: làng mộc Bích Chu Thanh Lãng; làng rèn Lý

DỊ sòn Vòn hóa Phị vòt tho Vinh Phúc

Trang 8

Nhân; làng gốm Hươnc Canh, Định Tmiiíi Hiển Lễ; làng nuôi rắn Sơn Tang; làng buôn kẻ Gianu ké Gôm

Những giá irị văn hóa phi vật thế truvền thống quý háu nói trên chính là điều kiện hết sức thuận lợi cho Vĩnh Phúc xây dựng và phát triển văn hóa hôm nay

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhãn (chù quan và khách quan), nhiều giá trị văn hoá phi vật thể ứ Vĩnh Phúc đang bị lãng quèn, hoặc không được đề cao nên bị thất truyền, mai một đi rất nhiều Một sỏ lễ hội truyền thống, một thời kỳ được xem là mê tín dị đoan đã bị cấm, hoặc diễn ra dưới hình thức khác mà bị bóp méo đi nhiều Một sô làng nghề thú công truyền thống do hoạt động kinh tế thị trường xâm nhập bị biến đổi nên hoạt dộng còn cầm chừng, thậm chí “thoi thóp” Nhiềư nghệ nhân lưu giữ rất nhiều những tri thức dân gian tuổi đã cao lần lượt qua đời, nhiều loại hình diễn xướng dân gian có nguy

cư bị mất đi vĩnh viễn mà không kịp ghi lại Bên cạnh đó, do chịu tác động nhiều mặt của quá trình đô thị hoá và nền kinh

tế thị trường, nhiều hình thái vãn hoá, phong tục truyền thống

có nguy cơ bị biến dạng, suy thoái

Nhận thức được điều này, từ đầu năm 2005, Sở Văn hoá Thông tin mà trực tiếp là Ban quán lý di tích đã tiến hành tổ

chức lớp: “Tập huấn Tổng điều tra di sán văn hoá plii vật thể"

Để việc tổng điều tra thu được kết quả tốt, trong năm 2005 việc khảo sát điều tra được tiến hành trên địa bàn 03 huyện: Mê Linh, Tam Đảo và Tam Dương Tiếp đó chương trình của nãm

2006 và 2007 tiến hành điều tra trẽn 06 huyện thị còn lại của tinh Chương trình tổng điều tra được tiến hành nhằm:

+ Mục đích đầu tiên là tổng kiểm ké sỏ'lượng các di sản

văn hóa phi vật th ể đang tồn tại ở tinh Vĩnh Phúc Cụ thể, cần

D ị san Vòn hoa Phi vòt thề Vinh Phúc

Trang 9

phái kicm kẽ một cách chính xác xem ở lừng huyện và từng xã từng làng còn tổn tại những loại hình vãn hóa phi vật thể nào,

sô lượng bao nhiêu Cụ thế là:

- Mối địa phương hiện còn hao nhiêu lẻ hội truyền thống?

ứ dâu? diẻn ra lúc nào?

- Mỗi địa phương hiện còn bao nhiêu loại hình nghệ thuật dân gian - cổ truyền đang còn lổn tại trons đời sông cộng đổng (âm nhạc như các loại nhạc cụ cổ truyền, các làn điệu cổ truyền, hát văn hát á đào; sàn khấu như chèo, tuồng, cái lương, múa rối; mỹ thuật như tạc lượng dân gian, trang trí dân gian, các kiến trúc dân gian - cổ truvcn)

- Mỗi địa phương còn bao nhiêu trò chơi dân gian - cổ truyền? các trò chơi diễn ra vào lúc nào và ớ đâu?

- Mỏi địa phương còn bao nhiêu món ăn, đồ uống truvển thông độc đáo?

- Mỗi địa phương còn hao nhiêu phong tục tập quán truvềnthống?

- Mỗi địa phương còn bao nhiêu nghê nhân làng nghé, nghệ nhân nghệ thuật?

Tất nhiên, mục đích cua việc tổim diều tra không chỉ là kiểm kê sỏ lượng các di sán vãn hóa phi vật thể, bởi những thông tin này chưa thể trờ thành những căn cứ cho công tác quản lý văn hóa cũng như hoạch định chính sách văn hóa Vì vậy, phân loại, đánh giá toàn hộ những di sán vãn hóa phi vật thể hiện còn liên mỗi địa phươim là mục đích quan trọng của việc tống điều tra này Cụ thế:

- Đánh giá, phàn loại từna hình thái văn hóa phi vật thế còn tồn tại ở địa phương như lc hội cổ iruyẻn phong tục tập quán, trò chơi dân gian, nghệ thuật dân gian, làng nghề, nshệ

Di sòn Vỏn hòa Phi vòt the Vĩnh Phúc

Trang 10

nhân Từ đó các nhà quàn lý có cơ sớ khoa học đế có nhửntỉ chính sách phù hợp đôi với từng loại hình cụ thế.

- Phân loại và đánh giá ớ mức độ lừng huyện: dựa trên những thốne kê cấp xóm, làng, ban cua từng xã, xếp loại mức

độ bảo lưu các giá trị văn hóa phi vật thô theo các mức *, A, B

c , D đế đánh giá việc bảo lưu giá trị vãn hóa phi vật thể ỡ các huyện Căn cứ vào háng biểu nàv, nhà quan lý có thể tra cứu mức độ lưu giữ văn hóa phi vật thế của từng làng ở Vĩnh Phúc

- Phân loại và đánh giá trẽn hình diện chung cùa từng huyện/thị: mức độ báo lưu các giá trị vãn hóa phi vật thê nói chung, những vấn đề cần quan tâm, đặc biệt là các giá trị vãn hóa phi vật thể đang có nguy cư mai một

Từ những kết quả của cuộc điều tra nói trên, cuốn sách này sẽ đề cập đến những lý do, nguyên nhàn dản đến thực trạng

và cô gắng bằng sô liệu xác thực dưa ra những giải pháp cụ thể nhằm bảo tổn và phát huy những giá trị vãn hoá phi vật thể tại Vĩnh Phúc

Vởn hòa Phi vồt thề ỏ Vinh Phúc

8

Trang 11

Võn hóa Phi vật thể ỏ Vĩnh Phúc

C A C HÌNH TẸAI VẰN HỌA PHI VẶT THE

ỏ VĨNH PHÚC

Khái niệm vãn hoá phi vật thê

Vãn hóa lần đầu tiên được nghiên cứu với tư cách là một đối tượng riêng biệt và được phân loại bởi các nhà dân tộc học Một cách kinh điển, các nhà dân tộc học chia văn hóa thành hai

lĩnh vực chính là văn hóa vật chất (m ateriaỉ culture) và văn

hóa tinh thần (spiritual culture) Cách phân loại này tồn tại cho

ến giữa thế kỷ XX

Những năm 80 của thế kỷ này, các nhà khoa học đật lại vấn đề trên, bởi vì, vãn hóa với tư cách là những hình thái biểu trưng không có giá trị tự thân, nó là những biểu trưng cho những giá trị xã hội Văn hóa vật chất bao hàm cái tinh thần, văn hóa tinh thần phải được biểu thi (khách thể hóa) hằng những dấu hiệu vật chất Để tránh sự phân biệt siêu hình giữa tinh thần và vật chất ở các biểu thị văn hóa, UNESCO đã thảo

luận và đi đến dùng thuật ngữ văn hóa vật th ể và phỉ vật thể Trong tiếng Anh, người ta dùng từ tangibìe và intangible

culture Ở Việt Nam, thuật ngữ này được dịch là văn hóa vật

th ể và văn hóa phi vật thể, hoặc là văn hóa hữu th ể và văn hóa

vô thể.

Hiện nay, trên thế giới, thuật ngữ này được sử dụng rất phổ biến, kể cả trong tài liệu khoa học, cũng như trong các tài liệu của UNESCO (như những tuyên bố của UNESCO, khuyến nghị của UNESCO, chương trình của UNESCO)

Như vậy, cặp khái niệm này được đưa ra để khắc phục sự

Trang 12

đối lập giữa hai phạm trù vãn hóa vật chất và văn hóa tinh thần (tức muốn nhấn mạnh vào chỗ: đã là văn hóa - dù ở dạng vật thể hay phi vật thể - đều mang tính tinh thần) Ở đây, UNESCO

và các nhà khoa học căn cứ vào đặc trưng của hình thái tồn tại

để phân loại: một (văn hóa vật thể) nhấn mạnh đến đặc trưng không gian của hình thái tồn tại, một khác (văn hóa phi vật thể) lại nhấn mạnh vào đặc trưng thời gian của hình thái tồn tại

Có thê hiểu cặp khái niệm này như sau: Văn hóa vật thể

là những hình thái biểu trưng, tồn tại ổn định trong không gian,

và thường trực theo thời gian, (có nghĩa là cái văn hóa sau khi được sáng tạo ra tồn tại Ổn định cùng với thời gian và khách quan đối với chủ th ể đ ã sáng tạo ra nó) Văn hóa ph i vật thể thì tiềm ẩn trong trí nhớ của con người, chỉ khi nó được khách

th ể hóa (thông qua các hoạt động của con người x ã hội, trong một khoảng thời gian nhất định) thì người ta mới nhận biết được các hình thái biểu trưng của nó.

Lấy một vài ví dụ:

- Lễ hội: ngày thường, các giá trị văn hóa của lễ hội không được bộc lộ, phải đợi đến kỳ lễ hội, tức là đến khi những truyền thống trong ký ức, trong trí nhớ của dân làng được khách thể hoá bằng những nghi thức, nghi trình, nghi trượng, nghi vật cụ thể, thì người ta mới có thể cảm, nhận biết được các giá trị văn hóa ấy

- Các điệu dân ca cũng vậy, chỉ khi có người hát ra (tức

là dược khách thể hóa bằng âm thanh) thì người nghe mới cảm

- nhận được

Như vậy, văn hóa phi vật thể là văn hóa tồn tại từ đời này qua đời khác một cách tiềm ẩn trong trí nhớ của con người, và được thể hiện (khách thể hoá) thông qua hoạt động của con người Con người ở đây có thể là toàn bộ thành viên của một

Di sàn Vốn hỏa Phi vôt thể Vĩnh Phúc

Trang 13

cộng đồng (ví dụ như đối với hiện tượng lễ hội), có thể là một nhóm xã hội nào đó (đối với gia phong, gia lễ), cũng có thể là những nghệ nhân (đối với nghề truyền thống, nghệ thuật dân gian - cổ truyền) hoặc những trí thức dân gian - cổ truyền như thầy lang, thầy cúng, thầy đồ (đối với tri thức dân gian cổ truyền) Vì thế, bên cạnh việc sưu tầm (ghi chép, ghi hình, ghi âm) những hình thái văn hóa phi vật thể, khai thác ký ức, kỹ năng của những nghệ nhân dân gian - cổ truyền này là một nội dung cãn bản trong nghiên cứu văn hóa phi vật thể.

Có thể biểu diễn cặp khái niệm văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể bằng đồ thị sau:

Di sỏn Vón hòa Phi v ố t thể Vĩnh Phúc

Vân hoá vật thể y

x= thời gian

/ v a n hoá phi vật th ế \

Như vậy, ở bất kỳ thời điểm nào (A hoặc B) thì văn hóa vật thể vẫn tồn tại bằng một hình thái nhất định Còn văn hóa phi vật thể, theo trục không gian, có những lúc bằng 0, nó chỉ được khách thể hoá - đối tượng hoá bởi con người và trong một khoảng thời gian nhất định (ví dụ thời gian từ A đến B)

Cấu trúc

Xét về mặt hình thái, cấu trúc văn hóa phi vật thể bao gồm những thành tố sau:

Trang 14

Các hình thái được biểu thị thông qua các dấu hiệu ngôn

ngữ nói (vãn chương, hò vè, tục ngữ, ca dao truyền miệng)

Các hình thái được biểu thị thông qua các dấu hiệu âm

thanh (ca, nhạc)

Các hình thái được biểu thị thông qua các hành vi, ứng xử

của con người (phong tục, tập quán)

Các hình thái được biểu thị thông qua những dấu hiệu lai

pha (ví dụ lễ - tết - hội, hay nghệ thuật múa được biểu thị thông

qua sự lai pha giữa dấu hiệu đồ thị và dấu hiệu âm thanh, nghệ thuật sân khấu là sự lai pha giữa các dấu hiệu ngôn ngữ nói +

đồ thị + âm thanh, tương tự như thế là các trò chơi dân gian, dân tộc và nghệ thuật ẩm thực )

Tất nhiên, sự phân chia thành bốn nhóm thành tố trên chỉ

là thao tác của tư duy, trên thực tế, văn hóa phi vật thể biểu thị bằng vô số những hình thái khác nhau, và mỗi một hình thái ấy không chỉ được biểu thị bằng một loại dấu hiệu duy nhất,

thường là sự lai pha của ít nhất là hai loại dấu hiệu Việc phân

loại theo 4 nhóm trên chỉ là sự nhấn mạnh vào loại dấu hiệu

Trang 15

Di sàn Vân hóa Phi v â t thể Vĩnh Phúc

LỄ HỘI CỔ TRUYỂN Ở VĨNH PHÚC

Những kết quả thống kê:

Lễ hội cổ truyền là hình thái biểu hiện cao nhất của văn hoá phi vật thể Thông qua lễ hội các giá trị xã hội của một cộng đồng được biểu hiện và tái xác định những mối liên hệ đã gắn bó các nhóm lại với nhau Ở các làng của người Việt, thường thì mỗi làng có một lễ hội riêng và những ngày hội chính là một trong các thời điểm các biểu thị vãn hoá phi vật thể bộc lộ tập trung nhất

Để nghiên cứu hiện tượng vãn hoá phi vật thể này cần tiến hành thao tác hoá cấu trúc của lễ hội cổ truyền bằng một loạt các chỉ báo sau:

- Có địa điểm mở hội hay không (đình, đền, miếu hay chùa)?

- Có nhớ tên các vị thành hoàng làng và các vị thánh được thờ hay không?

- Còn giữ được sắc phong hay không?

- Có tổ chức rước hay không (rước nưốe, rước văn, rước thánh)?

- Có tế hay không?

- Có tục hèm hay không?

- Có lễ vật dâng thánh loại đặc biệt hay không?

- Còn các trò chơi dân gian đặc sắc trong lễ hội hay không?Tổng hợp kết quả thống kê các lễ hội cổ truyền ở 814 đơn

vị cấp làng/thôn/khu hành chính được khảo sát trôn toàn tỉnh, kết hợp xử lý trên chương trình phần mềm SPSS số liệu như sau:

Trang 16

lễ hội như huyện Yên Lạc có tới 80/82 (97.6%) làng có lễ hội Mức độ bảo lưu lễ hội cổ truyền xếp theo thứ tự như sau:

1 Huyện Yên Lạc

2 Huyện Tam Dương

3 Huyện Mê Linh

4 Thành phố Vĩnh Yên

5 Huyện Vĩnh Tường

6 Thị xã Phúc Yên

Trang 17

7 Huyện Bình Xuyên

8 Huyện Tam Đảo

9 Huyện Lập Thạch

Khi tiến hành khảo sát các yếu tố còn được bảo lưu trong

lễ hội thu được kết quả như sau:

Bình Xuyên 1

Vinh Tường

TP Vinh Yên

TX Phúc Yèn

Yên Lạc

Tam Đảo

Tam Dương

Mè Linh

lễ hội không được hoàn chỉnh

Trang 18

Di s ỏ n V ố n h ó a Phi v ô t t h ề V ĩn h P h ú c

Khảo sát về địa điểm tổ chức lễ hội, kết quả như sau:

Khảo sát đội hình rước: đội hình rước là biểu thị tập trungcao nhất của từng làng, đám rước vừa mang tính sáng tạo tậpthể của một cộng đồng làng nhưng cũng ẩn chứa nội dung tồnkính đối với vị thần được thờ, nhìn đám rước có thể thấy tínhlinh thiêng, tính bảo lưu lâu dài của lễ hội, mức độ, khả nănghuy động tổ chức cũng như tài lực của cộng đổng làng, ở VĩnhPhúc, khi đưa ra một mẫu đội hình đám rước “chuẩn” (mô tảđội hình rước, ví dụ: Đi đầu: đội cờ; tiếp theo: phường bát âm;tiếp theo: long đình, bát bửu; tiếp theo: đội chấp kích; tiếp theo:kiệu thánh; tiếp theo: quan viên, lý dịch; tiếp theo: dân 16

Trang 19

chúng ) đổ khảo sát xem đội hình rước của từng địa phương nhu thế nào? Kết quả khảo sát thật bất ngờ, nơi nào có đội hình rước thì phần lớn theo quy “chuẩn” Điều này thể hiện tính bản sắc lâu dài của một cộng đồng nhỏ trong tổng thể cộng đồng lớn trong toàn tỉnh Vĩnh Phúc.

Kết quả khảo sát các thành tố trong lễ hội:

Di scn Vồn hỏa Phi vô t thể Vĩnh Phúc

N Huyện

Nghi ỉìíìhk

lễ thức

Lập Thạch

Bình Xuyên

Vĩnh Tường

TPVĩnh Yén

TXPhúc Yên

Yên Lạc

Tam Đảo

Tam Dixmg

Mé Linh

Trang 20

các thành tố còn có sự chênh lệch nhau quá nhiều, các hình thức rước, hình thức múa hát thờ như: múa bát dật, múa lân, múa rồng

và hát cửa đình đã bị mai một đi rất nhiều, thậm chí rất hiếm thấy trong lễ hội truyền thống ở Vĩnh Phúc hiện nay

Số liệu cũng chỉ ra rằng: dường như mức độ đô thị hoá không ảnh hưởng mấy đến mật độ cũng như các hình thái văn hoá phi vật thể trong lễ hội Thị xã Phúc Yên và thành phô Vĩnh Yên là hai địa bàn có mức độ đô thị hoá cao nhưng khi

so sánh với các địa bàn nông thôn không thấy có sự chênh lệnh, thậm chí một số hình thái trong lễ hội ở đô thị như: thủ tục tế, đội hình rước bảo lưu còn tốt hơn

Phân loại, xếp loại lễ hội theo mức độ bảo lưu các giá trị trong lễ hội

Việc phân loại, xếp loại lễ hội được dựa trên mức độ bảo lưu các giá trị hay thành tố của lễ hội Mỗi thành tố cấu thành nên lễ hội được mã hóa bằng cách cho điểm Khi xử lý thông tin bằng cách tổng hợp các thành tố đã m ã hóa, sẽ có được kết quả phản ánh hiện trạng bảo tồn lễ hội của từng địa phương Cụ thể:

1.Thành hoàng làng:

+ Biết rõ thành hoàng làng: 5 điểm

+ Không biết rõ thành hoàng làng: 0 điểm

Trang 21

+ Không có rước: 0 điểm

4 Tế:

- Có tổ chức tế:

+- Có phường bát âm: 10 điểm

4- Không có phường bát âm: 5 điểm

+ Không có lễ vật đặc biệt: 0 điểm

Như vậy, về lý thuyết, một lễ hội đạt được 85 điểm là lễ hội

có số điểm cao nhất Căn cứ vào số điểm để chia mức độ bảo tổn

lễ hội truyền thống thành 5 mức (Loại*, loại A, B c , D)

Cách xếp loại:

Di sỏr V ồn hóa Phi v ồ t thề Vĩnh Phúc

Trang 22

- Từ 70 điểm đến 85 điểm: loại *

- Từ 60 đến 69 điểm : loại A

- Từ 50 đến 59 điểm: loại B

- Từ 40 đến 49 điểm: loại c

- Từ dưới 40 điểm: loại D

Từ việc xử lý thông tin bằng cách tổng hợp các thành tố

đã mã hoá dưới hình thức cho điểm có được kết quả xếp loại lễ hội toàn tỉnh như sau:

Kết quả được chia ra các huyện như sau:

Di sỏn Vồn hóa Phi vổt thề Vinh Phúc

Huyện Lễ hội Lể hội Lể hội Lễ hội Lẻ hội

loại * loại A loại B loại c loại D

1 20

Trang 23

Mức độ bảo lưu lễ hội được xếp thứ tự từ cao xuống thấp:

7 Huyện Mê Linh;

8 Huyện Tam Đảo

9 Thị xã Phúc Yên

TRÒ CHƠI DÂN G IA N

Là một bộ phận quan trọng của văn hoá phi vật thể, thông qua các trò chơi dân gian người ta thấy được tính lịch sử, quan niệm của cộng đồng về mối quan hệ giữa con người và xã hội, con người và tự nhiên

Trò chơi ở Vĩnh Phúc khá phong phú, đặc biệt việc thực hành các trò chơi dân gian còn thu hút được đông đảo nhân dân tham gia Các trò chơi như cờ người, đánh đu, vật, chọi gà, cờ tướng, leo cột mỡ, đập niêu, bắt vịt, đánh phết, đánh thó, kéo

co, thả diều, thả chim, cướp bông, leo cây chuối, nhảy phỗng được thực hành rất nhiều Một số trò chơi dân gian độc đáo được bảo lưu tương đối tốt và được nhiều người tham gia như

trò: Kéo song, đánh đòn ở thị trấn Hương Canh (huyện Bình Xuyên), bịt mắt v ẽ đuôi lợn ở Cao Minh (thị xã Phúc Yên), hội

thi thổi cơm làng Phú Hậu (Sơn Đông, Lập Thạch), hội chợ Riữìg ỏ Tứ Trưng (huyện Vĩnh Tường).

Di sòn Vòn hòa Phi vôt thể Vĩnh Phúc

Trang 24

9 Huyện Tam Đảo.

Việc bảo lưu trò chơi dân gian ở Vĩnh Phúc tương đối tốt, tuy nhiên xét quy mô toàn tỉnh trong số 520 lễ hội chỉ còn 271

lễ hội thực hành các trò chơi dân gian, chiếm 33.3% số làng/thôn/khu HC trong toàn tỉnh Hiện tượng các trò chơi dân

22

Trang 25

gian giảm dần, thay vào đó là việc tổ chức giao lưu thể thao, các trò chơi điện tử cũng là một thực trạng đáng quan tâm.

Việc tiến hành thống kê nghệ thuật dân gian cổ truyền được khảo sát theo ba tiêu chí:

- Từ trước đến nay không hề có

- Trước có nhưng nay không còn

Trước có nhưng nay không còn

Hiện nay vẫn còn

Trang 26

Di sàn Vân hóa Phi v ô t th ể Vĩnh Phúc

Lĩnh vực âm nhạc dán gian:

Xét theo tương quan giữa các huyện như sau:

Ca trù, ả đào: hiện nay vẫn còn bao gồm các huyện: huyện

Vĩnh Tường và huyện Mê Linh đều còn 1, còn tất cả các huyện còn lại đều không còn bảo lưu được

Khảo sát trên phương diện trước kia có, nay không còn thứ

tự từ cao xuống thấp của các huyện như sau:

9 Huyện Tam Dương 5.8%

H át cửa đ ìn h : H iện nay vẫn còn xếp theo thứ tự từ cao

xuống thấp như sau:

1 Thị xã Phúc Yên 6.8%;

2 Huyện Vĩnh Tường 6.3%;

3 Huyện Mê Linh 2.6%;

4 Huyện Yên Lạc 1.4%,

Các huyện còn lại đều không còn

Khảo sát việc trước kia có, nay không còn xếp theo thứ tự từ

cao xuống thấp như sau:

Trang 27

Di sàn Vởn hóa Phi v â t th ể Vĩnh Phúc

7 Huyện Tam Đảo 6.9%;

9 Thành phố Vĩnh Yên 5.9%

H á t giao duyên- Hiện nay vẫn còn xếp theo thứ tự từ cao

xuống thấp như sau:

3 Huyện Yên Lạc 1.4%;

4 Huyện Mê Linh 1.3%,

Còn lại các huyện khác không còn được bảo lưu

Khảo sát việc trước kia có, nay không còn kết quả thứ tự từ

H át dán ca: Hiện nay vẫn còn xếp theo thứ tự từ cao xuống

thấp như sau:

2 Huyện Tam Dương 3.8%;

4 Huyện Yên Lạc 1.4%

Còn lại các huyện khác đều không còn nữa

Trang 28

Di sàn Vân hóa Phi vật thể Vĩnh Phúc

Còn lại các huyện khác đều không còn

8 Huyện Mê Linh 5.2%

H át chèo: Hiện nay vẩn còn xếp theo thứ tự từ cao xuống

thấp như sau:

Trang 29

thứ tự từ cao xuống thấp như sau:

9 Huyện Tam Đảo 6.9%

H á t tuồng: Hiện nay vẫn còn xếp theo thứ tự từ cao xuống

thấp như sau:

1 Thành phố Vĩnh Yên 11.8%;

4 Huyện Mê Linh 1.3%,

Còn lại các huyện khác đều không còn

Khảo sát việc trước kia có, nay không còn kết quả xếp thứ

Trang 30

3 Huyện Bình Xuyên 1.1%, còn lại các huyện khác của tỉnh đều không còn.

Khảo sát việc trước kia có, nay không còn kết quả xếp theo

thứ tự từ cao xuống thấp như sau:

1 Huyện Lập Thạch 5.6%;

Q uan họ: Hiện nay vẫn còn xếp theo thứ tự từ cao xuống

thấp như sau:

5 Huyện Bình Xuyên 2.2%;

Khảo sát việc trước kia có, nay không còn kết quả xếp thứ

tự từ cao xuống thấp như sau:

7 Huyện Bình Xuyên 1.1%

Trong các loại hình văn hoá phi vật thể ở làng thì loại hình

âm nhạc dân gian được bảo lưu kém nhất Dù rằng có thể trước kia loại hình này không có nhiều, trong toàn tỉnh nhiều nhất là

Di sòn Vốn hó a Phi vồt thể Vinh Phúc

Trang 31

hát chèo cũn£ chỉ 14% nhưng đến nay mức độ bảo lưu bị mai một gán hết, có những nơi chỉ còn 0.3% như xã Cao Minh thị

xã Phúc Yên trước kia các làng vào hội đều có tổ chức hát xướng ca tới 3 ngày, các cuộc hát diễn ra tháu đêm suốt sáng rất vui vẻ nhưng hiện nay không còn nữa, trong các làng của

xã cũng không còn ai biết hát

Mức độ bảo lưu trước kia có, nay không còn xét theo mức

độ đô thị hoố khi so sánh giữa thị xã Phúc Yên và thành phố Vĩnh Yên với các địa phương ở nông thôn thì ở các vùng nông thôn việc bảo lưu các loại hình này tốt hơn Điều này cho thấy

sự lấn áp của các loại hình âm nhạc mới đối với đời sống của người dân

Các lĩnh vực nghệ thuật dân gian khác:

Xét theo tương quan giữa các huyện, kết quả như sau:

Hiện nay vẩn còn

L àm con giông: Hiện nay vẫn còn chi còn có ở thành phô

Vĩnh Yên 2.°% và huyện Vĩnh Tường 1.3%

Khảo Sct việc trước kia có, nay không còn kết quả như sau:

Trang 32

3 Huyện Tam Dương 1.9%.

Đ ội m úa rồng: Hiện nay vẫn còn ở huyện Bình Xuyên

33%, huyện Vĩnh Tường 2.6% và huyên Yên Lạc 1.4%

Khảo sát việc trước kia có, nay không CÒII kết quả như sau:

5 Huyện Mê Linh 1.3%; '

Trang 33

8 Huyện Vĩnh Tường 1.3%

Đ ội đánh trông truyền thòng:

Hiện nay vẫn còn kết quả như sau:

4 Thị xã Vĩnh Yên 2.9%;

6 Huyện Vĩnh Tường 1.3%

R ố i nước: Hiện nay vẫn còn duy nhất ở huyện Mê Linh

là còn 1 làng có Còn khảo sát hiện trạng trước kia có, nay

không còn thì có 2 huyện Lập Thạch 4.3% và huyện Vĩnh

Tường 2.5%

Lĩnh vực nghệ thuật dân gian đã ít, qua thời gian việc bảo lưu các loại hình nghệ thuật này lại không được tốt nên còn lại không đáng kể Chỉ còn rất ít nơi còn lưu giữ được nhưng nếu không tìm cách khuyến khích, động viên thì cũng có nguy cơ

bị mai một như: đội đánh trống truyền thống ở xã Đổng Văn, Tam Hồng; hát quan họ, tạc tượng ở Trung Nguyên, Tam Hồng

và đội múa rồng ở Đồng Vãn

Di sàn V ồn hỏa Phi v ồ t thể Vĩnh Phúc

Trang 34

PHONG TỤC

“Phong” là nền nếp đã lan truyền rộng rãi, ‘Tục” là thói quen lâu đời Nội dung phong tục bao hàm mọi mặt sinh hoạt xã hội 1 Thông qua phong tục, các quan hệ trong cộng đồng làng được điều tiết Trong đời sống dân gian phong tục như là một bộ luật bất thành văn quy định những điều nên làm, những điều nên tránh trong ứng xử của người dân trong cộng đồng làng

Thông tin (theo phiếu thống kê cấp làng) các phong tục như sau:

Di sàn Ván Ixáa Phi vât thể Vinh Phúc

K h ô n g còn a i theo Nhiều người theo ít người theo

Lỗ đổi tôn cho con (phán

Tục hán con cho chùa cho

Trang 35

Như vậy, kết quả bảo lưu các phong tục tập quán tại Vĩnh

Phúc, nhìn một cách tổng thê những nghi lễ mà nhiều người

vẫn còr thực hiện xếp lương đối là:

lễ xuốrg đồng, lễ cơm mới, tục lên lão và làm đầy cữ cho con

Mức độ bảo lưu các phong tục cổ truyền này xét theo tương cuan giữa các huyện:

T ic đ ầy cữ:

1 Huyện Tam Dương (65.4%);

2 Huyện Tam Đảo (58.6%);

3 Thanh phố Vĩnh Yên (55.9%);

4 H uyện Vĩnh Tường (55.7%);

5 Huyện Mê Linh (46.8%)

Eây là những huyện còn bảo lưu tương đối tốt phong tục này, trcng tổng số mức độ bảo lưu của toàn tỉnh là 43.6%

l ễ th ô i nôi: Đây là lễ tục dân gian mà mức độ bảo lưu

còn tưrtig đối ít, trong tổng chung của toàn tỉnh là: 12.3% Trong ló xếp thứ tự từ cao xuống thấp như sau:

Di sản ỵgn h ỏ g Phi v ô t thé Vĩnh Phúc

Trang 36

Các huyện còn lại lễ đổi tên cho con không còn được tiếm hành

Tục bán con cho chùa cho thánh:

3 H uyện Mê Linh 35.1%;

Trang 37

Di sàn Văn hóa Phi vật th ể Vĩnh Phúc

3 Huyện Tam Đảo 100%;

4 Huyện Tam Dương 100%;

Trong tổng chung của toàn tỉnh là 75.1%

Trang 38

5 Huyện Tam Dương 3.8%.

Thanh minh tảo mộ:

5 Thanh phố Vĩnh Yên 35.3%

Di sởn Võn hòa Phi vởt th»ể Vinh Phúc

Trang 39

Di sàn V ăn hóa Phi v â t thể Vĩnh Phúc

Trong tổng chung của toàn tính 81.7%

X á tội vong nhân:

1 Huyện Yên Lạc 100%;

Trang 40

L ễ cơm mới:

4 Huyện Bình Xuyên 26.4%;

5 Huyện Yên Lạc 31.0%

Về cơ bản phong tục tập quán ở Vĩnh Phúc vẫn bảo lưu được những thành tố cơ bản Một số phong tục vẫn được thực hành thường xuyên (thờ cúng gia tiên, trung thu, lễ mừng thọ, cúng ông táo, xá tội vong nhân ) cả ở nông thôn và đô thị Đây là những giá trị văn hoá được bảo lưu trong cộng đồng làng tương đối bền vững Việc thực hiện những phong tục dần

có sự chọn lọc, một số phong tục có nghi thức rườm rà giảm dần, một số phong tục có xu hướng tăng mạnh cả về quy mô lẫn hình thức do sự phát triển kinh tế “phú quý sinh lễ nghĩa” Quá trình đô thị hoá cũng làm giảm đi thậm chí mất đi những nghi lễ trong nông nghiệp như: lễ xuống đồng, lễ cơm mới

Vàn hóa p h i vật th ể ở H à Nội, trang 44

Di sỏn Vỏn hỏa Phi vỏt thể Vĩnh Phúc

Định dạng
Số trang	234
Dung lượng	25,45 MB