Địa chất công trình mỏ

MH>KeHepHa« recMorna MecTopo>K4eHMM nơ/ie3Hbix MCKonaeMbix.[r]

ĐỊA CHẤT CÔNG TRÌNH 323

Địa chất công trình mỏ

P h ạ m X u â n

L i ê n h i ệ p K h a o s á t đ ị a c h â t X ừ lý n ê n m ó n g c ô n g tr ì n h

Giới thiệu

Trong đ iểu kiện th ế nam tụ nhiên đât đá thường

ở trạng thái cân bằng Khi xây d ự n g hầm lò và m ò lộ

thiên, do ánh h ư ờ n g của n hiều n g u y ên nhân, sự cân

b ằng đ ó bị phá vờ D o đó, phát sinh và phát triển

n h ữ n g quá trình và h iện tượng địa chất khác nhau,

thê h iện ò sự phá huy, b iến dạng, ch u yên vị, dịch

ch u yến các khối đât đá có thê tích khác nhau Trong

các hẩm lò ngầm và m ò lộ thiên, ch ú ng cũ n g biếu

hiện d ưới d ạng n hữ n g d ò n g nước chảy đ ến, gây ra

biến d ạn g thâm làm ch u yến vị các khối đất đá.

Bản chất và cơ c h ế của các d ạn g ch u yên v ị và

dịch ch u yến các khối đâ't đá ở hẩm lò và m ái d ốc m ò

lộ thiên th ư ờ n g râ't p h ứ c tạp V iệc n gh iên cứu quy

luật, biến đ ộ n g các khối đất đá, đ ể xuất các p hư ơn g

p háp d ự báo và điểu phối ch ú n g là n hiệm vụ quan

trọng nhât của Địa châ't côn g trình mỏ.

Hướng khoa học mới về Địa chất công trình mò

Trong quá trình n gh iên cứu và tích lũ y tri thức,

Địa chất côn g trình đã và đ an g đ ư ợ c ch u yên m ôn

hóa và phân dị hóa M ột h ư ớ n g khoa học m ới đã

hình thành và đ ang phát triến đ ó là Địa chât côn g

trình m ỏ.

H ư ớ n g khoa học m ới n ày đ ang đảm nhiệm

n h ừ n g n hiệm vụ to lớn v ể địa chất khai thác các m ỏ

k h oán g sản khác nhau như: quặng, than đá, dầu mỏ,

khí đ ốt, n g u y ê n liệu m ỏ - hóa chât, phân bón

kh oán g, vật liệu xây d ự n g, v v

N h ù n g yêu cẩu khẩn thiết của m ột n gàn h côn g

n g h iệ p n ặn g hàng đẩu đ an g rât cẩn đ ến Địa chất

cô n g trình: 1) luận ch ử n g ch o các p h ư ơ n g thức khai

thác các m ỏ lộ thiên và hầm lò; 2) đánh giá đ ộ ổn

đ ịn h của đâ't đá ở các bờ m ỏ, m ái d ốc các tầng khai

thác, các bãi thải, v v 3) d ự báo n h ừ n g b iến đ ổi của

m ôi trường n h ừ n g v ù n g khai thác; 4) đ ể xuât các

b iện pháp đảm bảo an toàn ch o côn g tác sản xuất.

Nhiệm vụ Địa chất công trình mỏ

N h iệm vụ n gh iên cứu địa châ't côn g trình các m ỏ

là ĩ) lu ận ch ứ n g địa chất ch o v iệ c đánh giá cu ối cù n g

của m ỏ v ề m ặt côn g n gh iệp , cũ n g n h ư p h ư ơ n g thức

khai thác và h ệ khai thác, kết câu m ỏ lộ thiên và hẩm

lò, các bàn thiết k ế v ể tổ ch ứ c thi côn g xây d ự n g mỏ

Đ ánh giá đ ộ ốn định của đâ't đá ở các m ái d ốc tầng

(bậc) và thành của m ỏ lộ thiên, ở hẩm lò ngầm và các

bải thải; 2) đ ể xuâ't các cơ sờ địa chât côn g trình v ể sử

d ụ n g h ợp lý m ôi trường địa chất và bảo v ệ nó khỏi

tác hại của các xí n gh iệp khai thác mỏ; 3) đ ể xuất các

n g u y ê n tắc và p hư ơn g p háp n ghiên cứu địa chât

cô n g trình, tô ch ứ c n g h iê n cứu ờ tât cả các giai đoạn thăm d ò và khai thác m ỏ, các p h ư ơ n g p h áp đ án h giá

và d ự b áo sự p hát sin h n h ừ n g quá trình và h iện

tư ợ n g địa châ't bâ't lợi, đ iều p h ối ch ú n g th eo h ư ớ n g

ổn đ ịn h và b ển vừ n g.

N h ư vậ y , đ ố i tư ợ n g n g h iê n cử u của h ư ớ n g (nh ánh ) khoa h ọc đ a n g xét cùa địa châ't cô n g trình

cũ n g n h ư của các khoa h ọc địa chất khác là m ôi trư ờn g địa chât, đ ó là n h ừ n g đ iều k iện xây d ự n g và khai thác các hầm m ò và m ỏ lộ th iên cũ n g n h ư tiến hành c ô n g tác m ò,

K h ôn g p h ải tât cả các vấn đ ể địa chât cô n g trình các m ỏ đ ểu đ ư ợ c n g h iê n cứ u và xem xét n h ư nhau Các n h à n g h iê n cứ u đã v à đ a n g tập tru ng chú ý vào

n g h iê n cứ u các đ iểu k iện địa chất c ô n g trình củ a các

m ỏ k h o á n g sản rắn, và râ't h ạn c h ế đ ổ i vớ i các m ỏ

d ầu và khí.

Trước đ ịa chât cô n g trình m ỏ, cũ n g n h ư trước cả

ch u y ên n g à n h địa chất c ô n g trình đ ã p hát sin h m ột vân đ ề hê't sứ c q uan trọng là cẩn đ ư a ra n h ữ n g đ ề

n gh ị và k iến n gh ị v ề s ử d ụ n g h ợ p lý và bảo v ệ m ôi trường địa chât tránh đ ư ợ c n h ừ n g tác hại d o khai thác m ỏ của các xí n g h iệ p g â y ra N h ữ n g n g h iê n cửu

v ề v ấ n đ ề lớ n n ày b ư ớ c đ ầu đ a n g thu đ ư ợ c n h ữ n g kết quả khả quan , tu y n h iê n còn n h iều vấn đ ề đòi

h ỏ i p h ải xem xét và tiếp tục giải q uyết.

T hực t ế ch ứ n g tỏ rằng giữ a thăm d ò và khai thác các m ỏ có sự g ián đ oạn , v ì v ậ y chi v ừ a n ảy sinh

n h iệm v ụ thiết k ế h ẩm lò và m ỏ lộ thiên, đ a n g tiến

h àn h c ô n g tác m ỏ , lại cần thự c h iện n h ử n g n gh iên

cứ u b ô su n g và k hảo sát tại các m ỏ Đ iều đ ó ch ứ n g

tỏ n h ữ n g n h iệ m v ụ địa chât cô n g trình đ ư ợ c giải

q u y ế t k h ô n g trọn v ẹn khi thăm d ò m ỏ cũ n g n h ư tron g quá trình khai thác m ỏ Bộ p hận địa chất của các xí n g h iệ p m ỏ k h ô n g có đ ủ các ch u y ên gia địa

ch ấ t c ô n g trình m ỏ.

M ột trong n h ừ n g n h iệm vụ chính của địa chât

cô n g trình m ỏ, cũ n g n h ư của h ư ớ n g khoa h ọc m ới là

đ ể ra lý th u y ết ch u ng, xem xét n h ữ n g đ iểu kiện tác

đ ộ n g giừ a M ôi trường địa chât vớ i C ôn g trình và công tác xây d ự n g, n g h iên cứ u n h ữ n g đ iểu kiện địa chât của v iệ c xây d ự n g và khai thác hầm lò, m ỏ lộ thiên và

đ ảm b ảo an toàn ch o việc tiến h ành cô n g tác m ỏ.

Những yêu cầu từ thự c tiễn

Đ ịa chất cô n g trình m ỏ n g h iê n cứ u và đ ánh giá các vân đ ề địa chât khác n hau liên q uan đ ến việc khai thác m ỏ d ư ớ i g ó c đ ộ xây d ự n g V iệc d ự báo

n h ừ n g thay đ ổ i các đ iề u k iện địa chất đ ư ợ c lổng

324 BÁCH KHOA THƯ ĐỊA CHÁT

g h é p với xây d ự n g các côn g trình (hẩm mỏ, m ỏ lộ

thiên, v v ) và với việc tiến hành các b iện pháp

cô n g trình Vị trí của n h ữ n g n ghiên cứu địa châ't

cô n g trình, tùy theo giai đoạn khai m ỏ phải là các

d iện tích phân bô chúng, n h ừ n g khoảnh riêng lẻ của

hầm lò, nhừng bãi ở m ỏ lộ thiên và các bộ phận của

ch ú n g và sau hết là hẩm lò và m ỏ lộ thiên.

H iện nay, khi thiết k ế và khai thác các m ỏ khoáng

sản, địa châ't côn g trình đ ư ợ c đặt lên hàng đẩu và

yêu cẩu rất cao V iệc phát triển côn g tác m ò ngày

càn g xu ốn g sâu, khai thác n hiểu m ò trong đ iều kiện

địa chất phức tạp, việc sửa san g các hầm lò ngẩm ở

n h ữ n g khu vự c xây thêm , còn trong m ột s ố trường

h ợp thì bị choán bời n hữ n g bê chứa nư ớc và đặc biệt

là áp d ụ n g rộng rãi p hư ơn g thức khai thác lộ thiên

đ a n g đòi hỏi phải thay đổi p h ư ơ n g pháp n ghiên cứu

đ iểu kiện địa chất côn g trình Với ý nghĩa đ ó có râ't

n h iều vấn đ ề cẩn xác đ ịnh n hư tính toán sự phân b ố

ú n g suâTt trong đâ't đá, sự cân bằng cùa n h ừ n g khối

trong các h ố m ỏ và ở các m ái d ốc của chúng, áp lực

m ỏ, đ ộ bển và đ ộ ổn định của n h ữ n g khối n g u y ên và

các n ền côn g trình Đ ể thiết k ế các biện pháp bảo vệ,

đ òi hỏi nhừng so đ ổ tính toán đã đ ư ợ c luận ch ứ n g

phải có n h ữ n g chí tiêu tính toán cụ th ể của các tính

chât đất đá, của các tầng, đới và phức h ệ chứa nước,

n h ữ n g s ố liệu v ề sự thay đ ổi của ch ú ng theo thời

gian và trong n hữ n g trạng thái ứng suất khác nhau,

v ề tính không đ ổn g nhât và dị h ư ớ n g các tính chât

của đâ't đá và v ể n hữ n g đ iểu kiện làm việc chịu lực,

chịu n ư ớc của chúng Tất cả n h ừ n g s ố liệu ấy đ ều

cẩn thiết và củ n g liên quan với các p h ư ơ n g pháp

tính toán mới, n hừ n g p h ư ơ n g thức và p h ư ơ n g tiện

m ới đ ế khai thác m ỏ k hoán g sản.

Đ ộ sũ ng nước của m ỏ thư ờn g gây ra n h ừ n g d òn g

n ư ớ c đ áng k ế chảy vào hẩm lò, tạo nên yêu cẩu phải

làm khô, đ ổn g thời phải có hệ thổn g các tầng, đới và

p h ứ c h ệ chứa nước N h ừ n g biện pháp cường bức

đ a n g đư ợc ứng d ụ n g đ ể đảm bảo đ ộ ốn đ ịnh của đất

đá ở hẩm m ỏ và đ ộ an toàn của việc thi côn g trong

các m ỏ, nhiều khi người ta thay đổi đ áng k ế sự thăng

b ằng nước dưới đất, làm cạn kiệt ch ủ ng và phá hoại

n h ừ n g điểu kiện cung cấp nư ớc của các trạm dân cư,

các xí n ghiệp côn g n gh iệp và n ôn g n ghiệp Vì vậy,

cần n ghiên cửu và đánh giá m ứ c đ ộ sủ n g nước, m ức

đ ộ chứa khí và n hữ n g đ iểu kiện địa nhiệt của các m ỏ

k h oán g sản.

V iệc xây d ự n g các xí n gh iệp m ỏ và thực hiện

cô n g việc khai thác m ỏ lu ôn lu ôn gây ra n h ữ n g thay

đ ổi m ôi trường xung quanh, địa hình m ặt đất, sự

n g u y ê n vẹn của vù n g đất và côn g trình, làm bẩn các

tần g chứa nước, bê nước, sô n g n gòi và nư ớc ngẩm ,

v.v Vì vậy, việc d ự báo và đánh giá n h ừ n g biến đối

đ iểu kiện địa chât côn g trình của khu vực, việc đ ể

xuâ't các biện pháp sử d ụ n g hợp lý ch ú ng và bảo vệ

khỏi hậu họa khai thác m ỏ, lập luặn ch ử n g địa chất

ch o các đ ổ án thiết k ế các mò, các xí n gh iệp là m ột

trong nhừng nhiệm vụ chính của địa chât côn g trình

m ỏ M ột loạt các vân đ ể địa châ't liên quan với côn g tác khai thác m ỏ lu ôn lu ôn đặt ra đ ế giải quyết, đ ó là

1) b ố trí các bải thải và các bãi thài thu nước (k h ôn g

chứa quặng) của sản xuât mỏ; 2) đánh giá và d ự báo

đ ộ Ổn đ ịnh và bảo v ệ v ù n g tiếp giáp khỏi bị tác hại

C uôi cùng, quan trọng nhất là n h ũ n g vân đ ê v ề khả năng sử d ụ n g n hừ n g h ố m ò tại các m ỏ thôi khai thác hoặc tại n h ừ n g khoảnh riêng đ ối với n h ừ n g đối tượng có côn g d ụ n g khác nhau n h ư kho, trạm đo lực, gara, các xí n gh iệp sản xuất, v.v

N ội d u n g và n h ữ n g n hiệm vụ của địa châ't côn g trình m ỏ có ý nghĩa khoa h ọc và thực tiền to lớn Đê giải q u yết n h ữ n g vấn đ ể có liên quan đ ến việc khai thác các m ỏ, địa chât côn g trình đ an g sử d ụ n g rộng

rãi tô hợp các p hư ơn g p háp n h ư địa chất kinh đ iên

(phân tích lịch sử tự nhiên), đ ổ n g d ạng v ể địa châ't, thực n ghiệm , lập m ô hình, xác xuất thống kê, tính toán - lý thuyết.

Xu hướng phát triển công nghiệp mò

T heo ý kiến của n h iều ch u yên gia lớn v ề địa chât côn g trình, sự phát triển của côn g n gh iệp m ỏ trong

m ột tư ơng lai gần, có n h ữ n g khuyrih h ư ớ n g sau đây.

1) Tăng khai thác và yêu cẩu n gu yên liệu k hoán g

lẽn gấp đôi ch o m ỗi kỳ 12-15 năm.

2) Gia tăng d iện tích các kho bãi chứa đât đá thải

loại của sản xuâ't d o xu h ư ớ n g khai thác m ỏ với hàm

lư ợn g k hoán g sản n g h èo hơn.

3) Tăng đ ộ sâu khai thác gây nên biến d ạn g lớn

của các tầng m ỏ lộ thiên, sự tăng th ể tích các bãi thải, làm phức tạp các quá trình khai thác ngẩm và thât thoát nhiều khoáng sản.

4) V iệc khai thác m ỏ với n h ũ n g quá trình và h iện

tư ợng địa chất côn g trình p hứ c tạp trong các hẩm

m ỏ dẫn đ ến su y giảm các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật của các xí n ghiệp.

5) Tăng thêm phần khai thác lộ thiên h iệu quả

làm giảm tổn thất và giá thành k hoán g sản, n h ư n g tăng d iện tích đất bị h ủ y hoại.

Tât cả nhừng khuynh hướng nêu trên đây làm tăng chi phí của thăm d ò và khai thác khoáng sàn, khiến cho vốn đầu tu tăng lên đáng kể Vì vậy có hai

n hiệm vụ chủ yếu khi n ghiên cứu các m ỏ khoáng sàn.

1) Đ ánh giá (phần n ào d ự báo) n h ữ n g đ iểu kiện

địa chất côn g trình của m ỏ, nhằm luận ch ử n g cho

n h ữ n g giải pháp thiết k ế tối ưu, đảm bảo sử d ụ n g

h ợp lý nhât tài n g u y ên khoán g và đất đai, giảm thiêu

sự h ủy hoại m ôi trường địa chất, đ ảm bảo an toàn cao nhât và hạ giá thành sản xuất;

2) Đ ánh giá và d ự báo sự thay đ ối đ iểu kiện địa

chất côn g trình của v ù n g khai thác m ỏ, n hừ n g v ù n g

bị ảnh h ư ờ n g của khai thác, từ đ ó đ ể xuất các biện pháp hạn c h ế n h ừ n g thay đối đó.

N h ừ n g n hiệm vụ vừ a nêu có liên quan với nhau, thúc đấy lân nhau, giải q u yết tốt n hiệm vụ đẩu tất

ĐỊA CHẤT CÔNG TRÌNH 325

yếu nhiệm vụ thứ hai cũ n g sê được giải q uyết tốt

hơn N h ữ n g s ố liệu nhặn đư ợc trong chu kỳ khai

thác m ỏ chính xác là cơ sờ đ ế đánh giá địa chất côn g

trình trong chu kỳ côn g tác thăm d ò cù n g sẽ đư ợc

chính xác và p h on g phú hon.

D o tính chât p h ứ c tạp cua đ iểu kiện địa châ't côn g

trình các m ỏ và vì tính phứ c hợp cùa các quá trình,

phát sinh d o tác d ụ n g qua lại với lò m ỏ, phần lớn

n hữ n g vân đ ể liên quan đ ến đánh giá và d ự báo đ ộ

ôn định của các côn g trình m ỏ đư ợc giải q uyết trong

chu kỳ xây d ự n g và khai thác ch ú ng (không giốn g

n h ữ n g kiêu côn g trình khác) Vì vậy, phải tiến hành

n h ừ n g n ghiên cứu địa chât côn g trình k hôn g chi

trong chu kỳ thăm d ò m ò (đê khăng định trừ lượng

cua nó với cấp p hê d u y ệt và thiết kê xí n gh iệp mò),

mà còn trực tiếp tại các hẩm lò m ỏ trong thời gian

xây d ụ n g và khai thác Đ ê nâng cao đ ộ tin cậy của

cô n g tác đánh giá và d ự báo địa chất côn g trình

trong chu kỳ thăm d ò m ỏ cẩn tập trung n gh iên cứu

và quan trắc ở hầm m ỏ theo m ột q u y trình n ghiêm

ngặt Đ iểu đ ó có ý nghĩa h ết sức quan trọng trong

việc luận ch ứ n g ch o các biện pháp hạn c h ế tác hại

của các xí n gh iệp khai thác m ỏ.

N h ừ n g đ iểu kiện địa chât côn g trình là m ột hệ

k h ép kín các thành p hần liên quan với nhau, xác

đ ịn h tính p h ứ c tạp của khai thác m ỏ, đặc trưng và

q uy m ô n h ữ n g thay đối m ôi trường d o ảnh h ưởng

của các quá trình khai thác m ỏ T ương tác lẫn nhau

củ a các côn g trình m ỏ (hẩm lò) với n h ữ n g thành

phấn riêng lè sẽ phá h ù y sự cân bằng tự nhiên của cả

h ệ thống, d o đ ó sẽ phát sinh hàng loạt sự thay đổi

quá trình địa chât và địa châ't côn g trình V iệc n ghiên

cứu quy luật của các quá trình â'y theo thòi gian xây

d ự n g và khai thác các côn g trình m ỏ khác nhau (hầm

m ỏ, m ò lộ thiên, bãi thải, bê chứa m ùn, đât đá k hôn g

còn chứa q uặn g, v v ) cho phép d ự báo sự phát

sin h , phát triển và q u y m ô của n hữ n g quá trình này.

Trong thời gian n gh iên cứu và quan trắc hẩm lò

cần làm chính xác thêm h ệ p h ư ơ n g pháp côn g tác

địa chât côn g trình, đ ể xuâ't n h ữ n g gó c đ ộ m ới v ề

lu ận ch ứ n g địa chất cho các giải pháp thiết kế Từ kết

quả n gh iên cứ u v ề hoàn cảnh địa chất tự n hiên và lý

g iải các q u y luật tư ơng tác của nó với côn g tác m ỏ,

có th ể tạo d ụ n g m ô hình địa chất côn g trình Đ ó là cơ

s ò đ ế tiến h ành tính toán các tham s ố của các m ỏ lộ

thiên, các bãi thải, áp lực m ỏ, đ ể đánh giá tốn thât

mà m ôi trường thiên n h iên phải chịu và đ ể k iến nghị

các biện p háp hạn c h ế tốn thât đó N h ữ n g đánh giá

và d ự báo tin cậy chỉ có th ể có trong trường hợp đ iều

kiện kỹ thuật m ỏ đ ư ợ c xác định; cụ thê là trạng thái

ứ n g suất quan h hẩm lò, p hư ơn g của lò so với các

y ếu tố th ế nam của đất đá, của các khe nứt, của sự

phân lớp, cô n g n g h ệ tiến hành công tác m ỏ, d ạng và

đ ặc trưng ch ố n g đờ, đặc đ iểm đ iểu phối áp lực m ỏ,

thời gian khoan đ ào và đ ế phơi lộ côn g trình khai

thác mỏ, v.v H iện nay đã có đủ căn cứ lý luận đ ể

giải quyết bằng bài toán giái tích v ể đánh giá tính ổn định của hẩm lò Tuy nhiên, đ ê giải đư ợc bài toán này cần đặt bài toán đ ú n g bán chất của quá trình và chọn đầu vào là các đại lư ợ n g đặc trưng cho câu trúc địa chât, n h ừ n g đ iểu kiện địa chất thủy văn, đ iểu kiện khí, đ ộ khe nứt, tính chia lớp, đ ộ bển, đ ộ biến dạng, trạng thái ú n g suât của đâ't đá có xét đến các đặc đ iếm kiến trúc và câu tạo Cẩn thây răng việc tổng hợp các quan trắc hẩm lò và m ỏ lộ thiên, phát hiện n h ù n g quy luật tin cậy là không thế, nếu không hiếu các tính chất cơ h ọc và trạng thái ứ n g suất của đất đá quanh hẩm lò.

Sự nâng cao đ ộ tin cậy của luận ch ử n g địa chất khi giải q u yết hàng loạt bài toán kỹ thuật m ò là m ột

đ ó n g gó p thực sự mà địa chất côn g trình có thể

m ang lại cho việc đ ể xuât vân đ ể ch u ng sừ d ụ n g hợp

lý lòn g đất và bảo tổn m ôi trường địa chât trong các

v ù n g côn g n gh iệp khai thác mò.

Tình hình hiện nay của Địa chất công trình mò

Việc tạo lập h ướng khoa học m ới này của Địa châ't công trình là công lao của nhiều nhà khoa học, chủ yếu là các nhà khoa học Liên Xô cũ, trước hết là P.N Paniukov, x v Troiansky, M.M Protodiakonov, G.L Ficenko, v v , cùng với n h ũ n g người đã ú ng d ụn g trong thực tiên sản xuất và thông qua nhiều hội thảo, hội nghị Tuy vậy, đây là m ột lĩnh vự c hết sức phức tạp và mới m ẻ nên đ ến nay n h ù n g kết quả nghiên cứu vân có th ể coi mới là bước khời đẩu.

H iện nay n hữ n g vấn đ ê chú yêu , n h ữ n g nội d u n g

và n h ừ n g n hiệm vụ sau đ ây của Địa chất côn g trình

m ỏ cần đ ư ợ c lưu ý n gh iên cứu.

1 Cấu trúc địa chất của các mỏ;

2 Đ iểu kiện Đ ịa châ't côn g trình của các mỏ;

3 N ư ớ c d ưới đất ờ các m ò khoán g sản rắn;

4 Tính chất cơ - lý của đâ't đá các m ỏ khoáng sản rắn;

5 Trạng thái ú n g suât của đâ't đá, sự thay đối của

nó và sự biếu hiện khi xu yên (đào) các hô m ỏ, áp lực mỏ;

6 Các quá trình và h iện tượng địa chât khi đào các h ố mỏ;

7 Các vấn đ ề p h ư ơ n g pháp Địa châ't côn g trình các m ỏ k hoán g sản rắn.

Tài liệu tham khảo

E n c y c l o p e d i a o f G e o lo g y , 2 0 0 5 V o l u m e 3, (6 0 9 -6 9 5 ) E ls e v ie r

A c a d e m ic P ress.

MBaHOB 14 n , 1 987 MHaceHepHO-reo/iorMMecKMe

MCíMe40BaHMfl B rơpHOM Ae^ie M34 H edpa. 255 CTp /ìeHMHrpad

/loMTaAiỉe B 4 MH>KeHepHa« recMorna MecTopo>K4eHMM nơ/ie3Hbix MCKonaeMbix Ì/Ỉ3A- H edpa. 272 c rp /ìeHMHrpaA- riaHiOKOB n H., 1978 MH>KenepHa« reo /io rn a 2-e M34 Heờpa,

2 9 6 C T p M O C K B a