Bài viết với các nội dung: hướng khoa học mới về địa chất công trình mỏ, nhiệm vụ địa chất công trình mỏ, những yêu cầu từ thực tiễn, xu hướng phát triển công nghiệp mỏ, tình hình hiện nay của địa chất công trinh mỏ. Để nắm chi tiết nội dung nghiên cứu mời các bạn cùng tham khảo bài viết.
Trang 1ĐỊA CHẤT CÔNG TRÌNH 323
Địa chất công trình mỏ
P h ạ m X u â n
L i ê n h i ệ p K h a o s á t đ ị a c h â t X ừ lý n ê n m ó n g c ô n g tr ì n h
Giới thiệu
Trong đ iểu kiện th ế nam tụ nhiên đât đá thường
ở trạng thái cân bằng Khi xây d ự n g hầm lò và m ò lộ
thiên, do ánh h ư ờ n g của n hiều n g u y ên nhân, sự cân
b ằng đ ó bị phá vờ D o đó, phát sinh và phát triển
n h ữ n g quá trình và h iện tượng địa chất khác nhau,
thê h iện ò sự phá huy, b iến dạng, ch u yên vị, dịch
ch u yến các khối đât đá có thê tích khác nhau Trong
các hẩm lò ngầm và m ò lộ thiên, ch ú ng cũ n g biếu
hiện d ưới d ạng n hữ n g d ò n g nước chảy đ ến, gây ra
biến d ạn g thâm làm ch u yến vị các khối đất đá.
Bản chất và cơ c h ế của các d ạn g ch u yên v ị và
dịch ch u yến các khối đâ't đá ở hẩm lò và m ái d ốc m ò
lộ thiên th ư ờ n g râ't p h ứ c tạp V iệc n gh iên cứu quy
luật, biến đ ộ n g các khối đất đá, đ ể xuất các p hư ơn g
p háp d ự báo và điểu phối ch ú n g là n hiệm vụ quan
trọng nhât của Địa châ't côn g trình mỏ.
Hướng khoa học mới về Địa chất công trình mò
Trong quá trình n gh iên cứu và tích lũ y tri thức,
Địa chất côn g trình đã và đ an g đ ư ợ c ch u yên m ôn
hóa và phân dị hóa M ột h ư ớ n g khoa học m ới đã
hình thành và đ ang phát triến đ ó là Địa chât côn g
trình m ỏ.
H ư ớ n g khoa học m ới n ày đ ang đảm nhiệm
n h ừ n g n hiệm vụ to lớn v ể địa chất khai thác các m ỏ
k h oán g sản khác nhau như: quặng, than đá, dầu mỏ,
khí đ ốt, n g u y ê n liệu m ỏ - hóa chât, phân bón
kh oán g, vật liệu xây d ự n g, v v
N h ù n g yêu cẩu khẩn thiết của m ột n gàn h côn g
n g h iệ p n ặn g hàng đẩu đ an g rât cẩn đ ến Địa chất
cô n g trình: 1) luận ch ử n g ch o các p h ư ơ n g thức khai
thác các m ỏ lộ thiên và hầm lò; 2) đánh giá đ ộ ổn
đ ịn h của đâ't đá ở các bờ m ỏ, m ái d ốc các tầng khai
thác, các bãi thải, v v 3) d ự báo n h ừ n g b iến đ ổi của
m ôi trường n h ừ n g v ù n g khai thác; 4) đ ể xuât các
b iện pháp đảm bảo an toàn ch o côn g tác sản xuất.
Nhiệm vụ Địa chất công trình mỏ
N h iệm vụ n gh iên cứu địa châ't côn g trình các m ỏ
là ĩ) lu ận ch ứ n g địa chất ch o v iệ c đánh giá cu ối cù n g
của m ỏ v ề m ặt côn g n gh iệp , cũ n g n h ư p h ư ơ n g thức
khai thác và h ệ khai thác, kết câu m ỏ lộ thiên và hẩm
lò, các bàn thiết k ế v ể tổ ch ứ c thi côn g xây d ự n g mỏ
Đ ánh giá đ ộ ốn định của đâ't đá ở các m ái d ốc tầng
(bậc) và thành của m ỏ lộ thiên, ở hẩm lò ngầm và các
bải thải; 2) đ ể xuâ't các cơ sờ địa chât côn g trình v ể sử
d ụ n g h ợp lý m ôi trường địa chất và bảo v ệ nó khỏi
tác hại của các xí n gh iệp khai thác mỏ; 3) đ ể xuất các
n g u y ê n tắc và p hư ơn g p háp n ghiên cứu địa chât
cô n g trình, tô ch ứ c n g h iê n cứu ờ tât cả các giai đoạn thăm d ò và khai thác m ỏ, các p h ư ơ n g p h áp đ án h giá
và d ự b áo sự p hát sin h n h ừ n g quá trình và h iện
tư ợ n g địa châ't bâ't lợi, đ iều p h ối ch ú n g th eo h ư ớ n g
ổn đ ịn h và b ển vừ n g.
N h ư vậ y , đ ố i tư ợ n g n g h iê n cử u của h ư ớ n g (nh ánh ) khoa h ọc đ a n g xét cùa địa châ't cô n g trình
cũ n g n h ư của các khoa h ọc địa chất khác là m ôi trư ờn g địa chât, đ ó là n h ừ n g đ iều k iện xây d ự n g và khai thác các hầm m ò và m ỏ lộ th iên cũ n g n h ư tiến hành c ô n g tác m ò,
K h ôn g p h ải tât cả các vấn đ ể địa chât cô n g trình các m ỏ đ ểu đ ư ợ c n g h iê n cứ u và xem xét n h ư nhau Các n h à n g h iê n cứ u đã v à đ a n g tập tru ng chú ý vào
n g h iê n cứ u các đ iểu k iện địa chất c ô n g trình củ a các
m ỏ k h o á n g sản rắn, và râ't h ạn c h ế đ ổ i vớ i các m ỏ
d ầu và khí.
Trước đ ịa chât cô n g trình m ỏ, cũ n g n h ư trước cả
ch u y ên n g à n h địa chất c ô n g trình đ ã p hát sin h m ột vân đ ề hê't sứ c q uan trọng là cẩn đ ư a ra n h ữ n g đ ề
n gh ị và k iến n gh ị v ề s ử d ụ n g h ợ p lý và bảo v ệ m ôi trường địa chât tránh đ ư ợ c n h ừ n g tác hại d o khai thác m ỏ của các xí n g h iệ p g â y ra N h ữ n g n g h iê n cửu
v ề v ấ n đ ề lớ n n ày b ư ớ c đ ầu đ a n g thu đ ư ợ c n h ữ n g kết quả khả quan , tu y n h iê n còn n h iều vấn đ ề đòi
h ỏ i p h ải xem xét và tiếp tục giải q uyết.
T hực t ế ch ứ n g tỏ rằng giữ a thăm d ò và khai thác các m ỏ có sự g ián đ oạn , v ì v ậ y chi v ừ a n ảy sinh
n h iệm v ụ thiết k ế h ẩm lò và m ỏ lộ thiên, đ a n g tiến
h àn h c ô n g tác m ỏ , lại cần thự c h iện n h ử n g n gh iên
cứ u b ô su n g và k hảo sát tại các m ỏ Đ iều đ ó ch ứ n g
tỏ n h ữ n g n h iệ m v ụ địa chât cô n g trình đ ư ợ c giải
q u y ế t k h ô n g trọn v ẹn khi thăm d ò m ỏ cũ n g n h ư tron g quá trình khai thác m ỏ Bộ p hận địa chất của các xí n g h iệ p m ỏ k h ô n g có đ ủ các ch u y ên gia địa
ch ấ t c ô n g trình m ỏ.
M ột trong n h ừ n g n h iệm vụ chính của địa chât
cô n g trình m ỏ, cũ n g n h ư của h ư ớ n g khoa h ọc m ới là
đ ể ra lý th u y ết ch u ng, xem xét n h ữ n g đ iểu kiện tác
đ ộ n g giừ a M ôi trường địa chât vớ i C ôn g trình và công tác xây d ự n g, n g h iên cứ u n h ữ n g đ iểu kiện địa chât của v iệ c xây d ự n g và khai thác hầm lò, m ỏ lộ thiên và
đ ảm b ảo an toàn ch o việc tiến h ành cô n g tác m ỏ.
Những yêu cầu từ thự c tiễn
Đ ịa chất cô n g trình m ỏ n g h iê n cứ u và đ ánh giá các vân đ ề địa chât khác n hau liên q uan đ ến việc khai thác m ỏ d ư ớ i g ó c đ ộ xây d ự n g V iệc d ự báo
n h ừ n g thay đ ổ i các đ iề u k iện địa chất đ ư ợ c lổng
Trang 2324 BÁCH KHOA THƯ ĐỊA CHÁT
g h é p với xây d ự n g các côn g trình (hẩm mỏ, m ỏ lộ
thiên, v v ) và với việc tiến hành các b iện pháp
cô n g trình Vị trí của n h ữ n g n ghiên cứu địa châ't
cô n g trình, tùy theo giai đoạn khai m ỏ phải là các
d iện tích phân bô chúng, n h ừ n g khoảnh riêng lẻ của
hầm lò, nhừng bãi ở m ỏ lộ thiên và các bộ phận của
ch ú n g và sau hết là hẩm lò và m ỏ lộ thiên.
H iện nay, khi thiết k ế và khai thác các m ỏ khoáng
sản, địa châ't côn g trình đ ư ợ c đặt lên hàng đẩu và
yêu cẩu rất cao V iệc phát triển côn g tác m ò ngày
càn g xu ốn g sâu, khai thác n hiểu m ò trong đ iều kiện
địa chất phức tạp, việc sửa san g các hầm lò ngẩm ở
n h ữ n g khu vự c xây thêm , còn trong m ột s ố trường
h ợp thì bị choán bời n hữ n g bê chứa nư ớc và đặc biệt
là áp d ụ n g rộng rãi p hư ơn g thức khai thác lộ thiên
đ a n g đòi hỏi phải thay đổi p h ư ơ n g pháp n ghiên cứu
đ iểu kiện địa chất côn g trình Với ý nghĩa đ ó có râ't
n h iều vấn đ ề cẩn xác đ ịnh n hư tính toán sự phân b ố
ú n g suâTt trong đâ't đá, sự cân bằng cùa n h ừ n g khối
trong các h ố m ỏ và ở các m ái d ốc của chúng, áp lực
m ỏ, đ ộ bển và đ ộ ổn định của n h ữ n g khối n g u y ên và
các n ền côn g trình Đ ể thiết k ế các biện pháp bảo vệ,
đ òi hỏi nhừng so đ ổ tính toán đã đ ư ợ c luận ch ứ n g
phải có n h ữ n g chí tiêu tính toán cụ th ể của các tính
chât đất đá, của các tầng, đới và phức h ệ chứa nước,
n h ữ n g s ố liệu v ề sự thay đ ổi của ch ú ng theo thời
gian và trong n hữ n g trạng thái ứng suất khác nhau,
v ề tính không đ ổn g nhât và dị h ư ớ n g các tính chât
của đâ't đá và v ể n hữ n g đ iểu kiện làm việc chịu lực,
chịu n ư ớc của chúng Tất cả n h ừ n g s ố liệu ấy đ ều
cẩn thiết và củ n g liên quan với các p h ư ơ n g pháp
tính toán mới, n hừ n g p h ư ơ n g thức và p h ư ơ n g tiện
m ới đ ế khai thác m ỏ k hoán g sản.
Đ ộ sũ ng nước của m ỏ thư ờn g gây ra n h ừ n g d òn g
n ư ớ c đ áng k ế chảy vào hẩm lò, tạo nên yêu cẩu phải
làm khô, đ ổn g thời phải có hệ thổn g các tầng, đới và
p h ứ c h ệ chứa nước N h ừ n g biện pháp cường bức
đ a n g đư ợc ứng d ụ n g đ ể đảm bảo đ ộ ốn đ ịnh của đất
đá ở hẩm m ỏ và đ ộ an toàn của việc thi côn g trong
các m ỏ, nhiều khi người ta thay đổi đ áng k ế sự thăng
b ằng nước dưới đất, làm cạn kiệt ch ủ ng và phá hoại
n h ừ n g điểu kiện cung cấp nư ớc của các trạm dân cư,
các xí n ghiệp côn g n gh iệp và n ôn g n ghiệp Vì vậy,
cần n ghiên cửu và đánh giá m ứ c đ ộ sủ n g nước, m ức
đ ộ chứa khí và n hữ n g đ iểu kiện địa nhiệt của các m ỏ
k h oán g sản.
V iệc xây d ự n g các xí n gh iệp m ỏ và thực hiện
cô n g việc khai thác m ỏ lu ôn lu ôn gây ra n h ữ n g thay
đ ổi m ôi trường xung quanh, địa hình m ặt đất, sự
n g u y ê n vẹn của vù n g đất và côn g trình, làm bẩn các
tần g chứa nước, bê nước, sô n g n gòi và nư ớc ngẩm ,
v.v Vì vậy, việc d ự báo và đánh giá n h ừ n g biến đối
đ iểu kiện địa chât côn g trình của khu vực, việc đ ể
xuâ't các biện pháp sử d ụ n g hợp lý ch ú ng và bảo vệ
khỏi hậu họa khai thác m ỏ, lập luặn ch ử n g địa chất
ch o các đ ổ án thiết k ế các mò, các xí n gh iệp là m ột
trong nhừng nhiệm vụ chính của địa chât côn g trình
m ỏ M ột loạt các vân đ ể địa châ't liên quan với côn g tác khai thác m ỏ lu ôn lu ôn đặt ra đ ế giải quyết, đ ó là
1) b ố trí các bải thải và các bãi thài thu nước (k h ôn g
chứa quặng) của sản xuât mỏ; 2) đánh giá và d ự báo
đ ộ Ổn đ ịnh và bảo v ệ v ù n g tiếp giáp khỏi bị tác hại
C uôi cùng, quan trọng nhất là n h ũ n g vân đ ê v ề khả năng sử d ụ n g n hừ n g h ố m ò tại các m ỏ thôi khai thác hoặc tại n h ừ n g khoảnh riêng đ ối với n h ừ n g đối tượng có côn g d ụ n g khác nhau n h ư kho, trạm đo lực, gara, các xí n gh iệp sản xuất, v.v
N ội d u n g và n h ữ n g n hiệm vụ của địa châ't côn g trình m ỏ có ý nghĩa khoa h ọc và thực tiền to lớn Đê giải q u yết n h ữ n g vấn đ ể có liên quan đ ến việc khai thác các m ỏ, địa chât côn g trình đ an g sử d ụ n g rộng
rãi tô hợp các p hư ơn g p háp n h ư địa chất kinh đ iên
(phân tích lịch sử tự nhiên), đ ổ n g d ạng v ể địa châ't, thực n ghiệm , lập m ô hình, xác xuất thống kê, tính toán - lý thuyết.
Xu hướng phát triển công nghiệp mò
T heo ý kiến của n h iều ch u yên gia lớn v ề địa chât côn g trình, sự phát triển của côn g n gh iệp m ỏ trong
m ột tư ơng lai gần, có n h ữ n g khuyrih h ư ớ n g sau đây.
1) Tăng khai thác và yêu cẩu n gu yên liệu k hoán g
lẽn gấp đôi ch o m ỗi kỳ 12-15 năm.
2) Gia tăng d iện tích các kho bãi chứa đât đá thải
loại của sản xuâ't d o xu h ư ớ n g khai thác m ỏ với hàm
lư ợn g k hoán g sản n g h èo hơn.
3) Tăng đ ộ sâu khai thác gây nên biến d ạn g lớn
của các tầng m ỏ lộ thiên, sự tăng th ể tích các bãi thải, làm phức tạp các quá trình khai thác ngẩm và thât thoát nhiều khoáng sản.
4) V iệc khai thác m ỏ với n h ũ n g quá trình và h iện
tư ợng địa chất côn g trình p hứ c tạp trong các hẩm
m ỏ dẫn đ ến su y giảm các chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật của các xí n ghiệp.
5) Tăng thêm phần khai thác lộ thiên h iệu quả
làm giảm tổn thất và giá thành k hoán g sản, n h ư n g tăng d iện tích đất bị h ủ y hoại.
Tât cả nhừng khuynh hướng nêu trên đây làm tăng chi phí của thăm d ò và khai thác khoáng sàn, khiến cho vốn đầu tu tăng lên đáng kể Vì vậy có hai
n hiệm vụ chủ yếu khi n ghiên cứu các m ỏ khoáng sàn.
1) Đ ánh giá (phần n ào d ự báo) n h ữ n g đ iểu kiện
địa chất côn g trình của m ỏ, nhằm luận ch ử n g cho
n h ữ n g giải pháp thiết k ế tối ưu, đảm bảo sử d ụ n g
h ợp lý nhât tài n g u y ên khoán g và đất đai, giảm thiêu
sự h ủy hoại m ôi trường địa chất, đ ảm bảo an toàn cao nhât và hạ giá thành sản xuất;
2) Đ ánh giá và d ự báo sự thay đ ối đ iểu kiện địa
chất côn g trình của v ù n g khai thác m ỏ, n hừ n g v ù n g
bị ảnh h ư ờ n g của khai thác, từ đ ó đ ể xuất các biện pháp hạn c h ế n h ừ n g thay đối đó.
N h ừ n g n hiệm vụ vừ a nêu có liên quan với nhau, thúc đấy lân nhau, giải q u yết tốt n hiệm vụ đẩu tất
Trang 3ĐỊA CHẤT CÔNG TRÌNH 325
yếu nhiệm vụ thứ hai cũ n g sê được giải q uyết tốt
hơn N h ữ n g s ố liệu nhặn đư ợc trong chu kỳ khai
thác m ỏ chính xác là cơ sờ đ ế đánh giá địa chất côn g
trình trong chu kỳ côn g tác thăm d ò cù n g sẽ đư ợc
chính xác và p h on g phú hon.
D o tính chât p h ứ c tạp cua đ iểu kiện địa châ't côn g
trình các m ỏ và vì tính phứ c hợp cùa các quá trình,
phát sinh d o tác d ụ n g qua lại với lò m ỏ, phần lớn
n hữ n g vân đ ể liên quan đ ến đánh giá và d ự báo đ ộ
ôn định của các côn g trình m ỏ đư ợc giải q uyết trong
chu kỳ xây d ự n g và khai thác ch ú ng (không giốn g
n h ữ n g kiêu côn g trình khác) Vì vậy, phải tiến hành
n h ừ n g n ghiên cứu địa chât côn g trình k hôn g chi
trong chu kỳ thăm d ò m ò (đê khăng định trừ lượng
cua nó với cấp p hê d u y ệt và thiết kê xí n gh iệp mò),
mà còn trực tiếp tại các hẩm lò m ỏ trong thời gian
xây d ụ n g và khai thác Đ ê nâng cao đ ộ tin cậy của
cô n g tác đánh giá và d ự báo địa chất côn g trình
trong chu kỳ thăm d ò m ỏ cẩn tập trung n gh iên cứu
và quan trắc ở hầm m ỏ theo m ột q u y trình n ghiêm
ngặt Đ iểu đ ó có ý nghĩa h ết sức quan trọng trong
việc luận ch ứ n g ch o các biện pháp hạn c h ế tác hại
của các xí n gh iệp khai thác m ỏ.
N h ừ n g đ iểu kiện địa chât côn g trình là m ột hệ
k h ép kín các thành p hần liên quan với nhau, xác
đ ịn h tính p h ứ c tạp của khai thác m ỏ, đặc trưng và
q uy m ô n h ữ n g thay đối m ôi trường d o ảnh h ưởng
của các quá trình khai thác m ỏ T ương tác lẫn nhau
củ a các côn g trình m ỏ (hẩm lò) với n h ữ n g thành
phấn riêng lè sẽ phá h ù y sự cân bằng tự nhiên của cả
h ệ thống, d o đ ó sẽ phát sinh hàng loạt sự thay đổi
quá trình địa chât và địa châ't côn g trình V iệc n ghiên
cứu quy luật của các quá trình â'y theo thòi gian xây
d ự n g và khai thác các côn g trình m ỏ khác nhau (hầm
m ỏ, m ò lộ thiên, bãi thải, bê chứa m ùn, đât đá k hôn g
còn chứa q uặn g, v v ) cho phép d ự báo sự phát
sin h , phát triển và q u y m ô của n hữ n g quá trình này.
Trong thời gian n gh iên cứu và quan trắc hẩm lò
cần làm chính xác thêm h ệ p h ư ơ n g pháp côn g tác
địa chât côn g trình, đ ể xuâ't n h ữ n g gó c đ ộ m ới v ề
lu ận ch ứ n g địa chất cho các giải pháp thiết kế Từ kết
quả n gh iên cứ u v ề hoàn cảnh địa chất tự n hiên và lý
g iải các q u y luật tư ơng tác của nó với côn g tác m ỏ,
có th ể tạo d ụ n g m ô hình địa chất côn g trình Đ ó là cơ
s ò đ ế tiến h ành tính toán các tham s ố của các m ỏ lộ
thiên, các bãi thải, áp lực m ỏ, đ ể đánh giá tốn thât
mà m ôi trường thiên n h iên phải chịu và đ ể k iến nghị
các biện p háp hạn c h ế tốn thât đó N h ữ n g đánh giá
và d ự báo tin cậy chỉ có th ể có trong trường hợp đ iều
kiện kỹ thuật m ỏ đ ư ợ c xác định; cụ thê là trạng thái
ứ n g suất quan h hẩm lò, p hư ơn g của lò so với các
y ếu tố th ế nam của đất đá, của các khe nứt, của sự
phân lớp, cô n g n g h ệ tiến hành công tác m ỏ, d ạng và
đ ặc trưng ch ố n g đờ, đặc đ iểm đ iểu phối áp lực m ỏ,
thời gian khoan đ ào và đ ế phơi lộ côn g trình khai
thác mỏ, v.v H iện nay đã có đủ căn cứ lý luận đ ể
giải quyết bằng bài toán giái tích v ể đánh giá tính ổn định của hẩm lò Tuy nhiên, đ ê giải đư ợc bài toán này cần đặt bài toán đ ú n g bán chất của quá trình và chọn đầu vào là các đại lư ợ n g đặc trưng cho câu trúc địa chât, n h ừ n g đ iểu kiện địa chất thủy văn, đ iểu kiện khí, đ ộ khe nứt, tính chia lớp, đ ộ bển, đ ộ biến dạng, trạng thái ú n g suât của đâ't đá có xét đến các đặc đ iếm kiến trúc và câu tạo Cẩn thây răng việc tổng hợp các quan trắc hẩm lò và m ỏ lộ thiên, phát hiện n h ù n g quy luật tin cậy là không thế, nếu không hiếu các tính chất cơ h ọc và trạng thái ứ n g suất của đất đá quanh hẩm lò.
Sự nâng cao đ ộ tin cậy của luận ch ử n g địa chất khi giải q u yết hàng loạt bài toán kỹ thuật m ò là m ột
đ ó n g gó p thực sự mà địa chất côn g trình có thể
m ang lại cho việc đ ể xuât vân đ ể ch u ng sừ d ụ n g hợp
lý lòn g đất và bảo tổn m ôi trường địa chât trong các
v ù n g côn g n gh iệp khai thác mò.
Tình hình hiện nay của Địa chất công trình mò
Việc tạo lập h ướng khoa học m ới này của Địa châ't công trình là công lao của nhiều nhà khoa học, chủ yếu là các nhà khoa học Liên Xô cũ, trước hết là P.N Paniukov, x v Troiansky, M.M Protodiakonov, G.L Ficenko, v v , cùng với n h ũ n g người đã ú ng d ụn g trong thực tiên sản xuất và thông qua nhiều hội thảo, hội nghị Tuy vậy, đây là m ột lĩnh vự c hết sức phức tạp và mới m ẻ nên đ ến nay n h ù n g kết quả nghiên cứu vân có th ể coi mới là bước khời đẩu.
H iện nay n hữ n g vấn đ ê chú yêu , n h ữ n g nội d u n g
và n h ừ n g n hiệm vụ sau đ ây của Địa chất côn g trình
m ỏ cần đ ư ợ c lưu ý n gh iên cứu.
1 Cấu trúc địa chất của các mỏ;
2 Đ iểu kiện Đ ịa châ't côn g trình của các mỏ;
3 N ư ớ c d ưới đất ờ các m ò khoán g sản rắn;
4 Tính chất cơ - lý của đâ't đá các m ỏ khoáng sản rắn;
5 Trạng thái ú n g suât của đâ't đá, sự thay đối của
nó và sự biếu hiện khi xu yên (đào) các hô m ỏ, áp lực mỏ;
6 Các quá trình và h iện tượng địa chât khi đào các h ố mỏ;
7 Các vấn đ ề p h ư ơ n g pháp Địa châ't côn g trình các m ỏ k hoán g sản rắn.
Tài liệu tham khảo
E n c y c l o p e d i a o f G e o lo g y , 2 0 0 5 V o l u m e 3, (6 0 9 -6 9 5 ) E ls e v ie r
A c a d e m ic P ress.
MBaHOB 14 n , 1 987 MHaceHepHO-reo/iorMMecKMe
MCíMe40BaHMfl B rơpHOM Ae^ie M34 H edpa. 255 CTp /ìeHMHrpad
/loMTaAiỉe B 4 MH>KeHepHa« recMorna MecTopo>K4eHMM nơ/ie3Hbix MCKonaeMbix Ì/Ỉ3A- H edpa. 272 c rp /ìeHMHrpaA- riaHiOKOB n H., 1978 MH>KenepHa« reo /io rn a 2-e M34 Heờpa,
2 9 6 C T p M O C K B a