Biến thể của thuật ngữ tiếng Việt

Doàn Thiệt Thuật.. Ngữ âm tiếng Việt.[r]

Trang 1

TẠP CHÍ KHOA HỌC No 2 - 1992

BIẾN THÍ: CỦA THUẬT NGỬ TIẾNG VIỆT

v ũ Q U A N G H À O

1 - M ử đ ầ a ; M ột tru n g n h ữ n g nguyỗD n h ân k h iĩn th u ậ t a g ữ t i ín g ViỆI th iế u (h ổ n g

■ h i t lằ s ự x u ấ t h iệ n c á c b i í n t h ỉ th u ậ l n g ừ l ứ c là h iệ n tư ợ n g d ừ n g n h i ỉ u lê n g ọ i k h á c

■ h au d ỉ chi cù n g m ột nội d u n g khái niỆoi Q u á trìn h ch in h lý và chuằD h ó a Ib u ậ l ngử

đ a n g b v ớ n g đ í n loại t r ừ hiện tư ợ n g này, m ong m uốn tlm cbi m ột th u ậ t n g ữ c h o m ội khái

n iệ m tưorog ứng T u y nhiên d ỏ m ởi chỉ là m oag m uổn, CÒD th ự c tể xử lý c h ú n g th ì khó

k h ỉ n h ơ a n h iỉu

k h ố n g o h ữ n g làm c h o th u ậ t ngữ th iế u th ố n g n h ỉ t , Ih iếu chính xác mà cò n cí) tá c h^i đ í n

»ử d ạ n g th u ậ t Bgử N h ư đ ẵ b iếl m ư ơ i n ỉm tr ư ớ c , m ột s6 sách g iá o khoa to á n h ọ c v ừ a

d ù n g á ư ờ n g ca o v ừ a d ù n g c h iìu cao, vừa d ư ờ n g vuông g ố c vừa d ù n g d ư ờ n g th á n g g ỏ c

Đ 6 Ỉ v ứ i sẮch g j á « ^ h o a vật lỹ, sách Ihì viếl b iến Ih ế , !>ách lại d ù n g b iế n á p , sách c h o p b ồ thAog d ù n g hiệu d iện t h í cò n ử g iáo Irình dại h^tc lại tiùng th ẽ hiệu T ro n g m ộỉ c u ổ o g iáo

k h o a licb sử ch o p h ồ th ô n g , Ih u ật ngữ n g irớ í n g u yề n ỉh ủ y d ư ợ c dù n g đ ến 17 lần vở i ba

b i í o thề n g ư ờ i n g u y ê n th ù y , n g ư ờ i vư ợ n n g u yê n th ủ y và n g ư ờ i v ư ợ n H ậ u q u ả ià, th e o

d iề u Ira xá hội học củ a T rầ o Đ ại N ghĩa |4 ] tại m ột trư ở n g p h ồ Ihông cor sỏr ỈT H ầ N ội Ihi

80% các cm d ư ự c h ò ỉ &au khi n gận ngửng d ã Irẳ liVi d ó là 3 loại n g ư ờ i khác n h au T hậm

c h í c6 m ột sổ học sin h lứ p 7, lớ p 8 không u ả lởl d ư ợ c T ro n g 'T ừ d iền c«r k h í’ (2 lậ p ,

iV văn L ngưtVI la g ập th u ậ t ngữ /a bàn, la hàn n ử a con quay n h ư n g đ ố n vần Đ

n g v ở ỉ la lại Ihấy m ục từ dfa bàn con q u a y , dỊa bàn d ịn h h ư ớ n g ! (V 'T ừ di£n vật lý A nh - VIỘI' (H , 1976) mộl sỏ th u ậ l ngữ có b iến thè d ư ự c sắp xốp ih iế u lín h hệ thố n g : h ìn h lục

g iá c có biến i h ì lả h ìn h sáu cạ n h , tro n g khi <ló lại có ih u ật ngữ k h ổ l sáu m ặ t với b iến i b ị

k h ố i lục d ifn ; cũ n g n h ư vậy: Ihùy Irìỉu k ĩ cỏ b iín Ih ỉ niáv d o thủy Iriĩii, ca o d ộ k ĩ cỏ

b i í o I h ĩ m á y đ o dộ cao (ro n g khi đ ố lại xuẫl hiệd th u ậl ngử m á y do ìư ợ n g m ư a vớ i b iến

ih è m ư ạ k í , h o ặc p h o n g tố c d ồ có b i í n thề là giàn d d tố c d ộ g iở , n h ư n g lại d ư a th u ậ t

a g ữ gid» d ò x ạ n h iệ t với biến I h ỉ x ợ n h iệt dò T ro n g "Từ d i ỉn sinh h ụ c ' (H , !«)«)()) cùng

c 6 l ỉ n h h ì n h l ư ư n g t ự

3 - T h ự c Ir^ng của b iẽn t h ỉ ih u ậl ngữ liổng Viột ở các hộ tliuậi ngử khác n h au , lý

n h ử n g I h u ậ l n g ữ c 6 b i ế n ( h ỉ c ũ n g k h á c n h a u H ệ (h u ỉil n g ữ q u â n s ự h i ệ n c ó d ỉ n

ih u ậ i ngữ có biốn i h ỉ , hộ th u ậl ngử dỏ n g y: gàn I0 '/(, hộ ih u ậl Iigử vậl lý: g ần 8% , hệ

th u ậ t ngử sinh hục: gSn 4'V., tro n g khi dó (V hệ ih u ịl ngừ c«r khí tý 1^ nảy cui n h ư khòng

d á n g k ỉ: Uitng stN 2(175 ih u ậl ngữ đ ư ợ c in Irong 2 lả p 'T ừ Uicti Ctr k h í' chi cỏ 3 ih u ậ l ngữ

Trang 2

c6 b ií o t h ỉ

ở p h ỉ n iiVn các tr ư ờ n g h ợ p g iữ a o h ữ n g b i£ n t h ỉ lỄn gợi c ú a m ộl ih u ặ l ngử có n h ứ n g Bél c b u n g d ẻ o b ịn d ie n , d í Ihay t h í T uy vậy cửng còn n h iỉu tr ư ờ n g h ự p n g ư ri la khAag lìm th ấ y m ột n ét ch u n g n ào VỄ m ặt chè h iện g iữ a c á c b i í n Ihỗ Đ ẳỉu d ó dỏ tíủy ỉ n

t v ợ a g d ó là các th u ậ t ngử khác n h au , m ật k h á c , khi chinh lỹ r í l khó xác d in h đ ư ợ c đ âu là

b iế n t h ỉ phù h ự p VỚI ch u ẫn h iện ihtVi, d â u là b i í n t h ỉ có thố l l í p c ậ n chuùn và d âu là lỏn

gọi h o àn lo à n cần p h ảỉ loại trừ C h ẳn g hạn: to á n lử th ổ n g k é và m a trộn m ậ t ílộ , lọc g e l

và sắc k ý lo ạ i bỏ p h â n tử, s ự rồ lư ợ n g lử và h iệu ứ n g ch u i h ầ m , ố n g u h t và »íí í/ợrt, \ú y ' tấ m - răng b ì

T ro n g SỐ Ib u ật n g ử có b iến t h ỉ , số th u ậ t n g ử có 2-3 b iín I h ĩ ch ic m sổ lư i/n g lớ n h a n cả: b à o tử trứ n g - bào lừ nttàn - b à o từ k é n (sin h h ọ c), ỉư u tố c k ĩ - ữtig P iíõt - P iiỏ n ei (v ậ l lỹ ) B én c ạ n h đ ó là lo ại có d ế n 4-5 b i í n t h ỉ : trinh s á t đ ặ c b iệt - lự c lư ợ n g d ặ c b iệi -

cô n g tá c d ặ c tìn h - d ặ c tìn h (q u â n s ự ), p h á ứ tiêu tru n g - t i n ứ - Irục ứ - th ô n g ứ - p h á k ế i (đ ô n g y ) T b ậm c h í có tr ư ờ n g b ợ p có đ ế n 7 b iế n ihè: m ụ c huyìỉn - n h â n h u y ìn - m ụ c

c ư ờ n g - m ụ c th ư ợ n g c ư ư n g - m ụ c hự c ư ư n g - m ụ c th ư ợ n g h u y ìn - mục- hự h u y ề n

B iến t h ỉ c ủ a th u ậ t n g ử nảy sinh th ư ờ n g là d o bốn co n đ ư ở n g : T h ứ n h ẩ l là d o b i í n

âm Đ ăy là lo ạ i b i ỉ n t h ỉ th u ậ t ngữ r ỉ t h iếm b o i: đ đ i ứ ư tm g - tá i d ư ư n g - d ớ i d ư ư n g T h ứ hai là d o b i í n d ồ i c ấ u trứ c th u ậ l n gử : m ô m e n t ừ lư ỡ n g cự c - m ô m e n tư ở n g cự c ti>, d ự

tr ữ h à n h trìn h • h à n h trình d ự trữ , T h ứ b a là d u rú t gọn c ỉ u trử c th u ậ t ngữ: hitạt dộ n g

q u a n g h ọ c • q uang ìtoạt, d a o đ ộ n g k í đ iện tử sléu ca o l ỉ n , d a o d ộ n g i’i k í, tr ở kh à n g tương hỗ - hỗ kháng, tên lửa vượt dụi châu - tin tửa vượt châu, pháo hiio vệ bờ biền -

p h á o b ờ b iề n và cu ố i cùng, loại p h ồ b iễ n h ơ n cả, là d o thay d ồ i lo ạ i th à n h |6 củ a Ihuậl

ngữ

1 • T hay th ế th à n h lố d a n h từ ch u n g b ằ n g th à n h lố lẽ n riỄng và ngirực l«i: đ Ịn h luật quán lín h - d ịn h lu ậ t N iu tơ n th tt n h ấ t, h iệu ứ n g tán x ạ lồ h ợ p - hiện th tg R a in a n , hăiig

s ổ trư ờ n g ÌVeiss - h ă n g s ố trư ờ n g p h â n từ

2 - T hay th ế th à n b tố th u ặ l n g ữ b ằo g th à n h tố d ồ o g nghía D ẳy lả lý tlo k h iín m ội &5 l>iến t k ĩ ik u ịt ngữ (raV nân thiếu ckín h xác; d ỉề u k h iề n íhA ng lin l i i n lạ c - c h i dự o tHAng

Un Hén lạc - lã n h đ ạ o th ô n g tin liên lợc, h o ậc k h ifn b i í n t h ỉ khống c ó tín h th u ậ t ngử: ánh

sá n g dứt tíoụii - ánh sá n g n h ấ p n h ả y quii d ỏ n g - tịKú hê

3 - T h ay Ih à n h lí( ih u ầ n Vlộl b ằn g ib à n h iố H á n • V iệi và n g ư ự c lại: d n h sà n g nhìn

th ấ y - á n h sá n g k h à b i ĩ n ; m à n g n ử a th ấ m - m á n g bán th ấ m , h ìn h n ó n n ử ứ tố í - M nh nón bán dự, p h ư ư n g p h á p th ủ y hỏa - p h ư ư n g p h á p ư th , th ấ u k ín h h a i liê u c ự - th ấ u k ín h hai trò n g

4 - T hay rliành tổ ih u ầ n Viộl hoặc H án - V ỉệl b ằng Ihành lổ Ẩ n - Ẳ u và n g ư ợ c I4Ì:

b o m k h in h k h í - bom hidrô, tiế n g vọng l u v ỉ n - n ĩ n g yọng rađa; k in h tu v ế n z i r ô - kin h

l n y ỉ t i g ố c hụl nh â n h ip e ro n - hụt n h ă n n g o ụ i lai

5 - T hay ih u ậ l ngữ H án-V iội bằng ih u ậ l n(Ị>ử ih u ẫ n ViCt và n g ư ự c iại: à m lư ự n g - dộ

lo cùa âni, van n h ĩ Ih ấ l - ran ha i ỉá; hàng k h ỗ n g m á u h ạ m ■ tàu ỉâ n b a y ; lỏng đ ỏ Irứng

• nttửn hoảng; iỗ nưứi:, - thủv kh ò n g , dứ h o a - cătn Ihựt h

3«

Trang 3

6 - T hay th u ậ t ngữ Ấ n - Ảu bầng Ihuậl ngử ihuăn Viột và n g ư ự c lại: s a c c h a n n a

d ư ớ n g m ía la c lo ĩa - đ ư ờ n g sừa, k o n ln ư l - m áy do hiii; tế hào Ihần k in h - S e u r o n

4 MỘI g iải p h á p xử lý b iến i h ỉ ihuật ngữ Bức Iranh Ircn đăy cho Ihấy hiộn lư ư nỊi

b i f n ihỄ xuẫl hiộn chung quy là d o b lín đòi ciíu Irúc, nói cách khác là d o cách C Ấ II T Ạ O

Ih u ệ l ngữ Vì Ih c m uổn xử lý hiện tư ợ n g này lihónỊỉ ihề chi d ứ n g ỈT việc d ỉ ra các licu

c h u à n , yCu cẳu dtíi vtVi ih u ậl ngử mà phải giài quyết ván đc ih u ộ c bản chãi của th u ậ l ngử,

d ỏ lầ cấ u tạ o ih u ặ t ngử T ro n g d ó việc qu an trọng hàng dSu là xác d ịn h loại Ih ầ n h lố cẵu

lạ o , chí ra khà năng siV irưiVng, sờ doựn cùa mòi loại ih àn h lỏ' Iro n g cẫu lijo th u ậ t ngữ

T rê n c a sở á ỗ mà cỏ i h ỉ lự a chọn dùng ih u ặl ngữ nào và loại bỏ th u ậ t ngử n ào vổn là

b i í n ihc củ a nó mà khỏng phư irng hại d í n lính hộ ihiSng của cả hộ (huật ngữ |5 |

5 M ội cách sấp xffp b iín thồ th u ật ngữ Irong lừ d iỉn K ÍI q u à kháo sál b àn c h ă t

h iệ n lư ợ n g b iế n Ihề Ihuậl ngữ d ả phần nào giải lỏa d ư ợ c mộl tro n g n h ử n g khó khản iro n g ih ự c h àn h biỏn soạn lừ đ iỉn D ỏ là viộc sáp x íp các b ií n ihỄ ih u ật ngữ iro iig lừ

d lè o Đ ứ n g trưtirc cỏng việc này, ih ư ờ n g ihưíVna các lác già lừ d ièn gặp phải m âu Ihuân

g iữ a ba m ặt: m ột niặỉ họ m uốn phản ánh tă l cả những b iín ihS của m ột th u ậ t ngữ vào

b ả n g lừ (tro n g d iề u kiện c h ư a dủ cor sỏr loại irừ biến ihề vả Iro n g khi còn cần ih ỉế t ch iếu

c iỉ d í n th ó i q u e n sử dụ n g ih u ậ l ngữ ); m ật k hác họ m uốn sấp xếp n h ữ n g b if n ihỀ nà)r sao

c h o d ộ c giả tiệ n tra cứ u và cuối cùng là họ m uốn liết kiệm ch ỗ in tro n g từ d i ỉn M áu

ih u ẫ n ĩ y chi cỏ t h ỉ giải quyốt d ư ợ c khi người biỏn soiịn từ diỉĩn th u ậ t ngữ nắm vững dvijrc b ả n c h á t c ủ a h i ệ n t ư ợ n g bi ến t h ỉ I h uậ t n g ử t r o n g một hệ cụ t h ỉ h o ặ c I r o n g Dhử ng

h ệ k ĩ cận N ói riCng, tru n g lănli vực từ d icn quân sự, chúng tỏi đã vận d ụ n g kết q u ả k h ảo sál tré n đáy v ào việc sấ p xếp các biến ihỄ thuật ngữ quản sự tro n g các lừ đ ièn q u â n sự

C h ú n g tỏ i ch ia các b iĩn Ihlỉ th u ật ncừ ihàn h ba loại

1) L oại th ứ nh ất b ao gồm những lhuậ( ngử mả chúng cùng vứi nhữ n g b iến Ihề cửa

c h ú n g can phái đ ư ự c x é p th à n h những m ục lừ riỏng, Irong d ó m ội m ục lừ g iử cư irn g vị

m ục từ ch ín h th e o dinh h ư ớ n g của iác giả, nhứng mục từ còn lại d ư ợ c coi ià m ục d ẫn xem , chẳng hạn: B Ả O D ẢM C Ỏ N G BINH /í/nr BẢO DẢM C Ổ N G T R ÌN H

2) Loại ih ứ hai bao gồm nhửng th u ậ t ngứ mà chúni{ cùng h iế n Ihề của ch ú n g d ỉ u dưgrc ihẼ hiộn ngav (rong cùng mộl mục lừ bỉlng cách dùng d ấu ngoậc dirn dS khu biộl

Ví dụ:

Đ Ư A T H Ê Đ Ộ I H A I ( L ự c L Ư Ọ N ( ; D Ụ BỊ) V À O C H I Ế N D Ấ D

ĩ ) Lo;>t I hứ ba b a o g^nl n h ữ n g ihuậl n g ữ nià chiiiig c ù n g c á c b i ố n i h ỉ c ủ a c h ú n g đSu

d ư ợ c i hề hiện ngay I r ẽ n c ù n g một mục t ừ nhirniỉ đ ù n u C(T c h ừ dồ k hu hiệi C h ẳ n g b^n

BÁN KÍN H H O Ạ T ĐỘNCi c H IỂ N r m i Ậ T cíiư niiÌY hii\ n ộ TỖNCỈ BẰNC; h ỏ a l ự c cho t í ĩ n cỏnị;.

DiS t ù n g là b a c á c h !.íp xí[» nhửiig i h u ã l nj;ứ l ô l>iòii ihò diiiiịĩ Viiri b à n t h â l c ù a

c h ú n g t r o n g lừ d i ỉ n q u i n sự Dồ njihj cú;i chút m lõi \ í niói c/ích v.^iị) x ế p n h ư i h ế d ã d ư ợ c

t h í p Itiu.lii \ à d.i d ư ợ c t h í hiộn I r m m ' T ừ iliìii ei.ii i h u li i h u ậ l Iiiĩứ ( | uãn sự* | H I085Ị,

ỉ>)

Trang 4

'T ừ điS n V iộl • L ào q u à n sự ỊH I9 9 2 |, và Iro n g n h ữ n g m ục lừ là ih u ậ l ngữ q u ả n sự ữ lìỳn

t b ỉ o T ừ đÌĨD b ác h kh o a Viột Nam*

C ách sắ p x ế p n h ư Ihố g iú p d ộ c giả Irá n h dưgrc nhầm lân Iru n g n h ậ n diện và hic‘u lo«i I h u ị t ngfr có b i í n t h ỉ , d ồ n g Ihờ i nó Ih ỏ a m ản m ong m uổn p h ả n án h vào lừ đ iền lấi

cả các tẽ n gọi khác củ a m ột th u ậ t ngữ vốn c ó tro n g lịch sử củ a nó M ặl k h ác , lác giá lừ

d i ỉ a l«i c ó th è d{ah h ư ớ n g d ư ợ c ch o d ộ c giả đ â u là ih u ậ t ngữ c ầ n p h ả i dù n g vở i cái lên

■ hư t h ỉ , đ â u là b iế n t h ỉ c ủ a nó chi s ử d ụ n g n h ĩ l ihiVi T hẽm n ữ a , c á c h să p x ĩ p Irên dăy

g iứ p d ộ c g iả tiệ a tr a c ứ u , c6 I h ỉ t i í p cận th u ậ t n g ử d ỉch ih ự c từ b ấ l c ứ lê n gọi n ào v ỉ nỏ

m à h ọ đ ả b i ĩ t V à cu ố i cùng, dây là cách ỉ ắ p x ếp l i í l kiệm d á n g k ỉ c h ỗ in n h ữ n g b iến ihc

tb u ậ l n g ử tro n g t ừ đ i ĩ n và irá n h d ư ợ c cách c h u a d ẫn lòng vòng, k h ô n g khoa h ọ c./

TẢI LIỆU THAM KHẢO

/ Doàn Thiệt Thuật Ngữ âm tiếng Việt H m o

2 H o à n g T rọ n g P h iĩn , N g ữ p h á p t ì ỉn g V iệ t (c â u ị H Ì980.

3 Kiĩ Q uang H à o , B l ỉ n t h ĩ cùa thành n g ữ , lục ngữ T ạp c h í 'V a n h ó a dân g ia n " s ố Ì-Ì9 9 2

4 N h th ig vấ n d ì n g ô n n g ữ súch g iá o khoư , lậ p I I I H 1Ọ8.Ì.

5 Kiĩ Q uang H à o , H ệ th u ậ t n g ữ quân s ự liế n g Việt: đặc d iề m và că u lựo th u ậ t ngữ

L u ậ n án p h ố tiẽ n s ĩ k h o a h ọ c n g ữ văn H Ị9 9 I.

6 D ư ơ n g K ỳ Dtrc, N g u y ề n V ăn DựnỊỊ, B trứ c d ầ u ú m hiều m ộ t s õ vấ n i ỉ ỉ n g ỏ n ng iì

họ c cita th u ậ t ngir quăn sự 'M ộ t s ố vấn d ỉ n g ỗ n n g ữ học V iệt N a m ' H , Ì9HI.

7 ỉìtnìiiỊỊ V ân H à n h , v ỉ ĩ ự h ìn h thành và p h á t triền thuật n g ữ tiế n g V iệt 'C h u ă n hóa

ch ín h lú \ I íhiiãi n g ữ ' H , I9H4.

tỉ l <■ -M J Ki^, Clỉiiăti hóa thuật n g ư kh o a h ọ c I t ĩn g Vtệt 'C h iiã n h ó a ch ín h tà và Ihuậl

n g ữ ' , l i l'Jỉi4.

9 i\i>iivi‘n yv/ur y^, T h u ậ t n g ữ g ố c n g o ụ i tro n g tiế n g y iệ l L u ậ n án p h ó tiế n s i khoa

!iục iũii M á txc ư v a , 198.Ì (h ằ ìiỊ tiế n g N g a ).

10 L ư u V â n L â n g V ì vấ n d ì x â y d ự n g th u ậ t n g ữ k h o a hục (c ô n g trìn h n g h iê n cứu

k h o a h ọ c (1064) x é t cỗng nhản học vị p h ó liế n s i) H 1987.

11 \ ’ỉiím g vđn t l ĩ ngíin n g ữ học CIÌU ihìiậl n g ữ k h o a h ọ c-kỹ thuật, h ia tx c m 'o , 1970 { h i n g l i ể n g N g a )

4 0

Định dạng
Số trang	4
Dung lượng	3,2 MB