Bà cũng thích một số loại bánh Triều Tiên và đặc biệt là cơm trắng đặt trong một cái bát to để bà có thể chia sẻ lễ vật với các thành viên khác trong gia đình cùa mình... Yeong[r]
Trang 1130 VÍONGDỄUNG, NỬ THÂN GIÓ Ở TRlều TIỄN
Jun Young Suk*
1 Giới thiệu
Bán đảo Triều Tiên được bao quanh bởi ba phía là nước vì vậy con người ở đây, đặc biệt là những người sống gần với phía có biển, từ thời xa xưa đã rất nhạy cảm với bất kỳ sự thay đổi nào của (chiều) gió Tổ tiên của người Triều Tiên ngày nay rất sùng bái thần gió và điều này có thể được tỉm thấy trong các văn bản cổ Trung Quốc Theo cuốn sách “ShanHaƯing” và
“HuaiNanZi”, tổ tiên người Triều Tiên có thể đã đặt một cái tên đặc biệt cho thần gió Thần thoại Dangun, thần thoại về nguồn gốc của Triều Tiên, cũng
có nhắc đến thần gió như là một tín đồ của Dangun Thật vậy, giống như một
lẽ tự nhiên, mọi người đã thờ cúng thần gió cho đến tận ngày nay Từ khi Triều Tiên bước vào công cuộc hiện đại hóa liên tục trong vòng 50 năm qua, không ngừng theo đuổi các mục tiêu kinh tế, đã dẫn tới việc bị mất dần văn hóa truyền thống Tuy nhiên chúng ta vẫn có thể quan sát được các lễ nghi tôn giáo ở khu vực phía Nam, khu vực Trung tâm, và một vài ngôi làng gần
bờ biển cũng như ở một vài khu vực khác của các hòn đảo Điều thú vị hơn
cả đó là thần gió là nữ giới, và đồng thời cũng là một người lớn tuổi Tuy rằng thờ cúng thần gió cũng đang dần bị mất đi ở nhiều vùng ờ Triều Tiên, vẫn còn có một vài nơi hiện tượng thờ cúng này vẫn tồn tại và không thay đổi qua hàng thế kỷ Trong số những hiện tượng thờ cúng như vậy có lễ Chilmeoridang yeongdeunggut ở tinh Jeju, một nghi lễ shaman để cầu xin thần gió phù hộ, đã được công nhận bởi tổ chức của UN là UNESCO là một Kiệt tác di sản phi vật thể và truyền miêng của nhân loại vào năm 2009
* NCS., Đại học Kang Neung
Trang 28 6 Van h ó a t h ờ N ữ t h ắ n - MẪU ở VlỆT NAM VẢ CHÂU Á
2 Tính cách và quyền lực siêu phàm của Yeongdeung Halmi (Bà Yeongdeung)
Tên của Bà Yeongdeung có hình ảnh của một nữ thần trong hình dạng cùa một quí bà lớn tuổi Nữ thần này có thể điều chỉnh và kiểm soát gió
Bà Youngdeung là một nữ thần gia đỉnh được nhân hóa và gắn với tháng Hai tính theo âm lịch của Triều Tiên Vào ngày đầu tiên của tháng Hai
âm lịch, Bà xuống hạ giới, cư ngụ ở cõi trần gian và chỉ trở về thượng giới vào ngày 15 hoặc 20 của tháng âm lịch đó Tháng Hai âm lịch, thời điểm khi
bà viếng thăm là thời điểm chuyển giao từ mùa đông sang mùa xuân và cũng
là thời điểm không ổn định, không khí lạnh cuối đông hoặc đầu xuân xuất hiện từng đợt.1
Gần đây, thờ cúng Yeongdeung Halmi đã không còn được phổ biến như trước Tuy nhiên, ở một số nơi mọi người vẫn còn tiếp tục thực hiện nghi lễ cúng Yeongdeung Halmi
2.1 Tính cách của Yeongdeung Halmi
Ở Triều Tiên, 'Halmi', có nghĩa là bà, và cũng có nghĩa là tiêu cực Tuy nhiên, bên cạnh đó nó cũng chứa đựng ý nghĩa tích cực liên quan tới kinh nghiệm và sự thông thái Bà Youngdeung vừa có một trái tim nhân từ và vừa
có cách hành xử cầu kỳ/kiểu cách Yeongdeung Halmi thích cái đẹp và đồ
ăn Thật vậy, để làm thỏa mãn lòng ham thích cái đẹp của bà, mọi người phải chuẩn bị và treo một vài mảnh quần áo có màu sắc sinh động lên trên các cành cây tre Đồng thời, mọi người cũng không được phép ăn uống trước nghi lễ Yeongdeung Halmi Người ta tin rằng thậm chí một con chim nhặt ãn
dù chi một miếng nhỏ đồ củng trong buổi lễ dành cho bà cũng có thể bị Yeongdeung Halmi trừng phạt Nó có thể là bị làm cho méo miệng hay hay
bị chết cứng
Khi bà giáng trần bà thường đi cùng con gái, con trai, và con dâu Bời
vì bà hay ghen với các con dâu, người ta tin rằng nếu trời mưa vào ngày đầu tiên của tháng Hai âm lịch, bà sẽ hạ giới với con dâu Do ghen với con dâu xinh đẹp và trẻ trung, bà muốn làm cho áo khoác truyền thống màu hồng của
cô cô bị ướt và vấy bẩn Chỉ khi bà hạ giới cùng với các cô con gái, bà sẽ làm trời nắng Người dân mong Yeongdeung Halmi đến hạ giới với các cô
1 Nam, Hyang, A study on the Name if Yeongdeung Grandma, p 325
Trang 3Bà Yeongdeung, nữ thần Gió ở Triều Tiên 87
con dâu và không phải với con gái bởi vì trời nắng liên tục sẽ cỏ thể xảy ra hạn hán Ngày âm u hoặc ngày mưa có đặc tính Yin (âm tính), và ngày nắng thì có đặc tính Yang (dương tính) Theo suy nghĩ phương đông, Yin sản sinh
ra vạn vật và nuôi dưỡng chúng lớn Vào ngày Yeongdeung Halmi, mây và mưa là biểu tượng cho sự phồn thịnh, mùa màng bội thu và đánh bắt được nhiều cá
Vào tháng Hai âm lịch, người dân hầu như không tổ chức lễ cưới và họ cũng không đi câu cá bởi vì họ sợ những điều không tốt có thể xảy ra nếu phá vỡ kiêng kị của Yeongdeung Halmi
2.2 Quyền lực siêu phàm của Yeongdeung Halmi
Thực ra vào tháng Hai âm lịch theo lịch của Triều Tiên, gió thường hay thay đổi Khi mùa thay đổi nhiệt độ giao động đáng kể giữa ban ngày và ban đêm Tháng Hai là tháng bắt đầu cho công việc đồng áng và đánh cá của một năm Vì lý do này, người dân coi thời tiết tháng Hai như là một dấu hiệu của ữiển vọng trong năm mơi Thật vậy, mọi người xem vận may của mình qua nhiệt độ của những ngày trong thời gian bà ở lại trần gian
Mặc dù Yeongdeung Halmi liên tục thay đổi suy nghĩ, giống như thời tiết tháng Hai, bà có một trái tim nhân từ và ôn hòa Bà đễ dàng bị thuyết phục bởi các món quà hậu hĩnh từ người cầu khấn Tuy nhiên những gì bà muốn thường là những thứ đơn giản như là một vài thứ rau như dương xi khô và các loại củ nấu chín dùng để ăn kèm Bà cũng thích một số loại bánh Triều Tiên và đặc biệt là cơm trắng đặt trong một cái bát to để bà có thể chia
sẻ lễ vật với các thành viên khác trong gia đình cùa mình Để tiến hành nghi
lễ này, mọi người hay chuẩn bị những chiếc thìa tùy theo số lượng thành viên trong gia đỉnh của họ Yeongdeung Halmi sẽ rất hài lòng với một bát cơm to có vài chiếc thìa đặt trong đó Bà cũng sẽ hài lòng với các loại rau, bánh Triều Tiên, và cá khô Bà còn muốn có thêm một vài mảnh vải nhiều màu sắc Mặc dù Yeongdeung Halmi rất là cầu kỳ/ kiểu cách và hay thay đổi, bà có một trái tim nhân từ Những gì mà Yeongdeung Halmi mong muốn là lòng thành kính và sự đón tiếp nồng hậu của mọi người Nếu một người đối xử chân thành với bà giống như là với một người bà gần gũi ngoài đời, khi đó gia đình họ sẽ gặp may mắn Điều thú vị là người chủ lễ Yeongdeung Halmi hầu hết đều là phụ nữ cao tuổi trong gia đình, ngoại trừ
ở một số ngôi làng gần bờ biển Dưới triều đại Chosun, Triều Tiên bị ảnh
Trang 48 8 Văn h ó a t h ờ Nữ t h ắ n - MẪU ở V iệ t NAM VÀ CHẢU Á
hường mạnh mẽ bởi văn hóa Khổng giáo Thật vậy, rất nhiều các nghi lễ được dẫn dắt bởi một ngirời đàn ông trong gia đình Yeongdeung Halmi được xem là văn hóa thời kỳ trước triều đại Chosun
2.3 Các nghi lễ tôn giáo cho Yeongdeung Grandma
Những kiểu nghi lễ cho Yeongdeung Halmi có sự khác biệt giữa các vùng miền; tuy nhiên, chúng thực sự không quá khác biệt Chúng có thể được chia ra thành kiểu của khu vực gần biển và kiểu của khu vực nội địa Ở các khu vực nội địa và bờ biển nơi mà người dân sống phụ thuộc vào trồng trọt hơn là đánh bắt cá, chủ lễ của nghi lễ này thường là người phụ nữ lớn tuổi nhất trong mỗi gia đình, và đồ cúng thì tương đối đơn giản Tuy nhiên ờ các khu vực sát biển, nơi cuộc sống của người dân phụ thuộc nhiều vào việc đánh bắt cá, người chủ lễ đôi khi là đàn ông
Ở khu vực nội địa, người dân tập trung nhiều vào lễ đón hơn là vào lễ tiễn biệt Ngày đón bà thường diễn ra vào ngày đầu tiên của tháng Hai âm lịch và ngày tiễn sẽ là ngày thứ 14 hoặc 15 của tháng Hai âm lịch đó
Ở vùng nội địa, một ngày ừước khi diễn ra lễ đón, người ta sẽ bôi Hwangto (đất sét vàng) ở cửa ra vào Nó có nghĩa là ‘dọn dẹp sạch sẽ vùng xung quanh’ Người dân cũng chuẩn bị nước sạch Nếu họ mang bình đi lấy nước ở giếng công cộng, họ sẽ phải giữ im lặng cho tới khi trở về đến nhà Điều này có nghĩa là thể hiện sự thật tình/thật lòng với Yeongdeung Halmi Người ta nghĩ rằng Yeongdeung Halmi từ trên trời sẽ tới không gian bếp của mỗi gia đình, vì vậy mọi người thường tiến hành nghi lễ ở một góc trong bểp hoặc ở Jangdokdae (bệ/bục cao nơi dùng để kê những chum đựng nước sốt) Mỗi một gia đình sẽ đặt một vài mũ rơm vào cuối góc bếp hay Jangdokdae Sau khi sắp xếp đồ ăn và nước sạch, người phụ nữ lớn tuổi nhất trong nhà sẽ cúi lạy và cầu khấn Người dân tin rằng Yeongdeung Halmi có thể giúp họ
có mùa màng tộ i thu, con cháu thông minh, và gia đình ai cũng khỏe mạnh Sau khi hoàn thành các thủ tục của buổi lễ người phụ nữ sẽ ra hiệu cho các thành viên khác trong gia đình đốt mã
Người dân sống trong các ngôi làng có cuộc sống phụ thuộc chủ yếu vào đánh bắt cá thì lại tin rằng lễ tiễn có ý nghĩa hơn Họ thường tổ chức buổi lễ này cùng nhau Mỗi một gia đình sẽ chuẩn bị một số thứ đồ cúng cho buổi lễ cùng nhau Họ mang đồ cúng ra đặt ở bàn thờ của làng và chuẩn bị thêm đồ cúng khác bằng cách thu tiền từ các thành viên trong làng Thật vậy,
đồ cúng của buổi lễ ở đây thường phong phú và dồi dào
Trang 5Bà Yeongđeung, nữ thần Gió ở Triều Tiên 89
2.4 Các nghi lễ Yeongdeung tiêu biểu đang tồn tại
Việc theo đuổi không ngừng các mục tiêu kinh tế đã dẫn tới sự mất dần cũa văn hóa truyền thống, và việc thờ cúng Yeongdeung cũng bị mai một đi nhanh chóng Tuy nhiên ờ một số nơi loại hình thờ cúng này vẫn còn tồn tại
và một trong những nghi lễ thuộc loại hình đó là Chilmeoridang Yeongdeunggut cùa Jeju
Mọi người nói nghi lễ này giống với Chilmeoridang Yeongdeunggut cùa Jeju, trong đó Chilmeoridang là nơi thiêng cùa các vị thần trong làng và
“gut” có nghĩa là lễ trừ tà (exorcism)
Chilmeoridang Yeongdeunggut cùa Jeju là một trong những di sản văn hóa phi vật thể ờ Hàn Quốc Nó cũng nằm trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO từ 2009 Để tiện theo dõi, tôi sẽ trích dẫn một đoạn ngắn thông tin được công bố của UNESCO
Các thầy shaman trong làng thực hiện một loạt các nghi lễ cho nữ thần gió (Bà Yeondeung), vua rồng Yongwang và các vị thần núi Lễ đón Yeondeung bao gồm nghi thức gọi/thỉnh các thần, những lời cầu khấn cho việc đánh cá, và một vở kịch ba hồi để làm vui lòng các vị tổ tiên; lễ tiễn Yeondeung được tổ chức hai tuần sau đó bao gồm việc dâng đồ uổng, bánh gạo, thực hiện nghi thức để chào đón vua Rồng, xem bói bằng hạt kê, và thả một chiếc thuyền tết bằng rom xuống biển Công việc này được thực hiện bởi những người đàn ông lớn tuổi trong làng Khi nữ thần Yeondeung đi khỏi vào ngày 15, đánh dấu sự khởi đầu của mùa xuân, bà gieo hạt và làm nước bớt nổi sóng Bên cạnh các thầy shaman, lễ Yeongdeunggut chủ yếu nhận được sự ủng hộ bởi những phụ nữ mò ngọc trai và các chủ thuyền những người chuẩn
bị đồ cúng và vật hiến tế Cả lễ theo mùa và lễ hội văn hóa, nghi lễ này là hiện thân đặc sắc của bản sắc Jeju và là một biểu hiện của sự kính trọng của dân làng dành cho biển cả nơi mà sinh kế của họ phụ thuộc vào".1
Nơi thứ hai thì gần với vùng Eastsea của nước cộng hòa Triều Tiên Ngày nay, nghi lễ Yeondeung không quá phổ biến nhưng chúng ta vẫn có thể tìm thấy các dấu tích của nó Ở vùng này, các ngư dân xem mẻ lưới đầu
1 http://www.unesco.org/archives/multimedia/index.php?s=fiỉms_details&id_page=33&id film =360
Trang 690 Vàn h ó a t h ờ Nữ t h ắ n - MẪU ở VlỆT NAM VÀ CHÂU Á
tiên trên biển là vật cúng thiêng liêng dành cho Yeondeung vào tháng Hai Dụng cụ thu lượn rong biển cũng được xem là linh thiêng
Jindo nổi tiếng về nghi lễ Yeongdeung Ngày nay, nghi lễ này đã bị thay đổi thành lễ hội Jindo Yeongdeung Lễ hội Jindo Yeongdeung đã phá hủy tính thiêng và sự thuần khiết của nghi lễ gốc bởi vì nghi lễ linh thiêng đã bị chính quyền địa phương đổi thành một lễ hội lớn Việc theo đuổi không ngừng các mục tiêu kinh tế đã dẫn tới sự xuống cấp của văn hóa truyền thống
Như đã đề cập ở trên, Triều Tiên có một phong tục thờ cúng nữ thần gió Có thể tại các quốc gia lân cận có rất nhiều nơi vẫn tôn vinh các truyền thống tương tự
TÀI LIỆU THAM KHẢO
á ll^ rH I H e l # ° ầ ^ 3L% M i\]34ă.
(2004 6) 2004
18, 2007.9, 51-77
-33,2010.7,293-326
-13, 1996.4, 189-204
1999
^ ^ ^ ^ > ^ , 2 0 0 7
2003
Trang 7Bà Yeongđeung, nữ thần Gió ở Triều Tiên 91
46C95.6)
ô Ị - ẽ - if l« Ị - 1995
2007.9, 167-196
H S - <8 4 3 'à " ? ,
5, 1999.8, 51-80
^ - 7 l ^ A Ị f f , ^-*Vtfl«Ị-;ũz
1995.6, 473-494