Thích ứng sinh kế của gnười Dao ở Ba Vì trong quá trình đô thị hóa

Nhiều người trẻ tuổi không muốn theo nghề vì quá trình thu hái thuốc vất vả, việc nhận biết, ghi nhớ cây thuốc và công dụng rất khó khăn.Trong thời gian qua, chính quy[r]

NHÂN HỌC VĂN HÓA

T

THÍCH ỨNG SINH KẾ CỦA NGƯỜI DAO Ở BA VÌ

TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ

CHỬ THỊ THU HÀ

Tóm tắt

Cộng đồng người Dao ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội sớm chịu tác động từ đô thị hoá theo quá trình thay đổi địa giới hành chính của Thành phố Hà Nội Cùng với sự thay đổi địa giới hành chính và đô thị hoá, họ đã có những thay đổi sinh kế tương ứng, phù hợp.

Các thay đổi bao gồm: phương thức trồng trọt và chăn nuôi, hoạt động săn bắn, hái lượm, nghề thủ công, hoạt động buôn bán Nhìn chung sự thích ứng sinh kế của người Dao theo hướng đa dạng hóa nguồn thu nhập Tuy nhiên cũng cần cảnh báo rằng, vì mải miết trên con đường mưu sinh, nguy

cơ mai một và khó khăn trong việc giữ gìn các giá trị văn hóa truyền thống cũng ngày càng trở nên hiện hữu.

Từ khóa: Sinh kế, người Dao Ba Vì, đô thị hóa

Abstract

Dao community in Ba Vi commune, Ba Vi district, Hanoi have been influenced by the urbanization process since it became a part of Hanoi years ago The expansion of Hanoi and the urbanization process have forced Dao people in Ba Vi made changes in the livelihood practices and customs.

The changes have been found in their cultivation and animal husbandry, hunting, gathering, handicraft production, and small business activities In general, the livelihood adaptation of the Dao towards diversifying their income sources However, it should be warned that while pursuing their way of earning a living, the risk of disappearance and difficulty of maintaining the traditional cultural values also becoming clearer.

Keywords: Livelihood, Dao people in Ba Vi, urbanization

1 Sự thay đổi môi trường sinh kế của người

Dao ở Ba Vì

rước năm 1968, có một bộ phận người Dao sống du canh du cư ở độ cao 400 -600m trên núi Ba Vì Địa hình

cao, khí hậu mát mẻ, hệ thống sông suối dày đã

tạo ra thảm thực vật, hệ động vật phong phú,

đa dạng trên núi Ba Vì Rừng Ba Vì (nay là vườn

Quốc gia Ba Vì) có khoảng 812 loài thực vật

trong đó có nhiều cây thuốc quý như Hoa tiên,

Huyết đằng, Bát giác liên, Râu hùm, Hệ động

vật cũng rất đa dạng với 45 loài thú, 139 loài

chim, 30 loài bò sát, 24 loài lưỡng cư, 552 loài

côn trùng

Nguồn lợi thiên nhiên này tạo điều kiện thuận lợi cho người Dao nơi đây sống dựa vào

rừng (“có rừng là có người Dao”) Hoạt động

mưu sinh chính của họ trước khi định canh định

cư là đốt rừng làm nương Bên cạnh đó, việc khai thác, chiếm đoạt sản phẩm từ rừng đóng vai trò rất quan trọng trong cuộc sống Với nguồn sản vật phong phú, trữ lượng dồi dào, rừng Ba Vì không chỉ giúp người Dao vượt qua thời kỳ thiếu đói mà còn đáp ứng nhu cầu thiết yếu trong đời sống vật chất hàng ngày của họ Tuy nhiên do điều kiện sống không ổn định, kỹ thuật canh tác đơn giản phụ thuộc vào thiên nhiên nên đời sống của người Dao ở

NHÂN HỌC VĂN HÓA

Ba Vì trước khi định canh định cư rất vất vả Bên

cạnh đó, tập quán đốt rừng làm nương của họ

đe doạ sự an toàn của rừng Ba Vì Chính vì vậy,

Đảng bộ và chính quyền địa phương đã vận

động người Dao xuống định cư dưới chân núi

Quá trình hạ sơn của các gia đình người Dao ở đây bắt đầu vào cuối những năm 50 và

đầu những năm 60 của thế kỷ XX, nhưng phải

đến đầu những năm 70 của thế kỷ XX mới hoàn

tất hết Khi xuống núi, người Dao được người

Mường và người Kinh ở xã Ba Trại và xã Minh

Quang nhường một phần đất để thành lập xã

Ba Vì Đến nay, người Dao sống định canh định

cư ở ba thôn là Yên Sơn, Hợp Nhất, Hợp Sơn

của xã Ba Vì, xen kẽ với các thôn người Mường

và người Kinh thuộc hai xã Minh Quang và Ba

Trại Đặc điểm cư trú này đã tạo điều kiện cho

người Dao nơi đây vừa có sự quần tụ, vừa

thuận lợi cho việc giao lưu với người Mường

và người Kinh trong vùng Ngoài ra, xã Ba Vì

chỉ cách trung tâm huyện Ba Vì khoảng 17km,

cách trung tâm Thành phố Hà Nội gần 60km

nên cùng với quá trình đô thị hóa và mở rộng

địa giới hành chính của Thủ đô, bộ mặt xã Ba Vì

của người Dao đang thay đổi từng ngày theo

hướng khang trang, hiện đại

Có thể thấy, so với khi còn sống trên núi Ba

Vì, môi trường sinh kế hiện nay của người Dao

đã có sự biến đổi Có nhiều nguyên nhân dẫn

đến sự biến đổi này: Môi trường sinh thái dưới

chân núi nóng và khô hơn so với nhiệt độ và

khí hậu trên núi; sống xa rừng nên người Dao

cũng khó khăn hơn khi khai thác các nguồn lợi

từ rừng; diện tích sản xuất bị thu hẹp và kém

màu mỡ Tuy nhiên, ngược với sự suy giảm

của nguồn lực tự nhiên, nguồn lực xã hội lại có

nhiều ưu thế Thay vì sống riêng biệt trên núi

Ba Vì, ít có điều kiện giao lưu với các dân tộc

quanh vùng như trước kia, hiện nay người Dao

có điều kiện thuận lợi trong quá trình giao lưu

văn hóa và tiếp thu các kỹ thuật tiến bộ trong

sản xuất của các tộc người láng giềng Cộng

đồng người Dao ở Ba Vì cũng được hưởng

nhiều lợi ích từ chính sách phát triển kinh tế

-xã hội của Chính phủ, đặc biệt từ các chương trình, dự án quy hoạch mở rộng đô thị của Hà Nội Môi trường sống gần Thủ đô cũng kích thích người Dao tham gia năng động hơn vào nền kinh tế thị trường Họ có nhiều cơ hội tiếp cận việc làm, đa dạng hóa nguồn thu nhập cho gia đình Tuy nhiên, bên cạnh thuận lợi còn có nhiều thách thức trong việc tìm ra một chiến lược sinh kế an toàn, bền vững cho cộng đồng người Dao nơi đây

2 Sinh kế của người Dao ở Ba Vì hiện nay

Trong hoạt động sinh kế hiện nay của người Dao ở Ba Vì, một số hoạt động kinh tế truyền thống như trồng trọt, chăn nuôi, làm thuốc nam vẫn duy trì nhưng có tính chất và quy mô khác trước Bên cạnh đó xuất hiện một số hoạt động sinh kế mới cho thấy sự năng động của người Dao để thích ứng với nền kinh tế thị trường và quá trình đô thị hóa

2.1 Trồng trọt

Từ khi xuống núi định cư, người Dao ở Ba Vì

có sự thay đổi cơ bản trong phương thức canh tác và cơ cấu cây trồng Khoảng đầu những năm

70 của thế kỷ XX, họ bắt đầu làm quen với phương thức canh tác ruộng nước với 2 vụ/năm, biết bón phân, làm thủy lợi để chăm sóc cây trồng; biết áp dụng máy móc trong sản xuất nông nghiệp Tuy nhiên diện tích ruộng nước còn rất ít (cả xã chỉ có 18 ha) Tính đến năm 2010, trung bình mỗi khẩu được chia 2 thước rưỡi (60m2) Vì vậy, thu nhập từ ruộng không đủ cho người Dao sinh sống

Canh tác lúa ruộng không đủ ăn nên đến những năm 90 của thế kỷ XX, người Dao vẫn lên núi đốt trộm rừng làm nương Sau khi Vườn Quốc gia Ba Vì thành lập và được giao quyền quản lý đất rừng, diện tích đất làm nương của người Dao càng thu hẹp Năm 1995, thực hiện Nghị định số 01/CP ngày 04 tháng 1 năm 1995 của Chính phủ, Ban quản lý Vườn Quốc gia Ba

Vì triển khai giao khoán đất lâu dài cho các hộ gia đình người Dao nơi đây Mỗi gia đình được nhận từ 1ha đến 1,5 ha đất rừng từ độ

NHÂN HỌC VĂN HÓA

cao 100m đến 400m để sản xuất nông và lâm

nghiệp; còn từ độ cao 400 m trở lên là khu bất

khả xâm phạm, nơi bảo tồn các nguồn gen

động thực vật quý hiếm của rừng Quốc gia Ba

Vì Tuy vậy, nhu cầu về đất sản xuất vẫn thiếu

đối với người Dao nơi đây

Không được phép khai phá nương mới theo tập quán du canh như trước nên cơ cấu

cây trồng trên nương đã thay đổi Nương cũ,

đất xấu không thích hợp với trồng một số

giống cây truyền thống, đặc biệt là lúa nương,

nên hiện nay người Dao ở đây chỉ trồng các

loại hoa màu như khoai, sắn và nhiều nhất là

dong riềng (đót) Một loại cây dễ sống và cho

sản lượng ổn định như dong riềng và sắn được

trồng phổ biến trên nương rồi chế biến thành

tinh bột để bán cho người Kinh ở xã Minh

Hồng làm miến dong và các sản phẩm khác

Ngoài dong riềng và sắn, ngô cũng được trồng

ngay trong vườn nhà với diện tích không đáng

kể và chủ yếu để phục vụ chăn nuôi Ngoài ra,

trong khuôn viên mỗi gia đình người Dao còn

có vườn trồng nhiều loại rau, cây ăn quả, chè

và cây dược liệu Nếu rau và cây ăn quả chỉ

phục vụ nhu cầu của gia đình thì chè và cây

dược liệu đã trở thành hàng hóa đem lại thu

nhập cho họ

Hiện nay, các hộ người Dao ở thôn Hợp Nhất và Hợp Sơn vẫn dựa vào nguồn sống

chính là trồng dong riềng, trong khi đó hầu

hết các hộ Dao ở thôn Yên Sơn đã sớm chuyển

đổi sang trồng bương lấy măng và trồng keo

lấy gỗ Cây bương mất ba năm trồng và chăm

sóc; sau đó cứ đến mùa cho thu hoạch măng,

năm thu một vụ Trồng bương lấy măng vừa

hợp chất đất lại nhàn công chăm sóc Măng là

mặt hàng dễ bán nên cho thu nhập cao, trung

bình 7-8 nghìn/1 kg chưa sơ chế, 10-12

nghìn/1 kg đã bóc bẹ, luộc qua Cây keo cũng

chỉ mất công trồng, không mất công chăm

sóc, khi thu hoạch thì bán cho các xưởng mộc

làm xà gồ, cốt pha, hàng hộp Lợi ích của việc

trồng bương, keo đã thấy rõ ở thôn Yên Sơn,

nhưng hầu hết các hộ Dao ở hai thôn Hợp Nhất

và Hợp Sơn vẫn chưa mạnh dạn chuyển đổi Nguyên nhân là bởi người dân phải bỏ một số tiền khá lớn để mua cây giống và mất 3-5 năm sau đối với bương, 8-9 năm đối với keo mới có thu hoạch Nếu chuyển đổi cây trồng thì họ không biết lấy gì để sống trong thời gian đợi cây trưởng thành Hơn thế nữa, đồng bào Dao ở Ba

Vì vẫn giữ tập quán thả rông trâu bò Vì vậy, chuyển sang trồng bương, trồng keo dễ mất trắng bởi trâu bò thường ăn mất cây non Rõ ràng trồng sắn, dong riềng thay thế cây lúa chưa phải là cơ cấu cây trồng hiệu quả, nhưng để tìm một loại cây trồng phù hợp, có giá trị kinh tế lâu dài hơn vẫn là vấn đề còn trăn trở đối với nhiều gia đình người Dao ở hai thôn Hợp Nhất và Hợp Sơn

Nói tóm lại, thu nhập từ trồng trọt vẫn là chủ yếu trong đời sống kinh tế của người Dao

ở Ba Vì hiện nay Vì diện tích ruộng quá ít, sản lượng lúa không đủ cung cấp nhu cầu lương thực cho gia đình nên người Dao buộc phải thích ứng bằng cách tìm các giống cây trồng mới thay thế, đa dạng hóa cơ cấu cây trồng và biến sản phẩm trồng trọt thành hàng hóa để lấy tiền mua bổ sung lương thực Tuy nhiên hiệu quả của trồng trọt hiện nay chưa mang lại cho họ nguồn thu nhập cao, ổn định

2.2 Chăn nuôi

Từ khi xuống núi định cư đến nay, người Dao vẫn nuôi những con vật quen thuộc là trâu, bò, lợn, gia cầm Tuy nhiên, cách chăm sóc và kinh nghiệm chọn giống của họ có sự thay đổi

Trâu bò được người Dao nuôi nhiều hơn trước vì nhu cầu phân bón và sức kéo để phục

vụ canh tác ruộng nước Trâu bò còn là tài sản

có giá trị kinh tế cao của gia đình, nhưng do vẫn giữ thói quen thả rông trâu, bò lên rừng và

ít chăm sóc nên hiệu quả chăn nuôi chưa cao Lợn là vật nuôi quan trọng của người Dao

từ xưa đến nay nhằm phục vụ các nghi lễ truyền thống của gia đình và dòng họ Trong chuồng, mỗi gia đình người Dao thường nuôi

NHÂN HỌC VĂN HÓA

từ 1 đến 2 con, nhiều thì 7-8 con Tuy nhiên,

giống lợn bản lông đen, chân thấp truyền

thống không còn được nuôi phổ biến vì chậm

lớn, mua giống đắt Hiện nay, người dân chủ

yếu nuôi giống lợn lai lông trắng Kinh nghiệm

chọn lợn làm giống của đồng bào cũng khác

trước Mua lợn giống thường từ 10 kg trở lên

để dễ nuôi, nhanh lớn Thức ăn cho lợn được

chú trọng hơn, thay vì chỉ cho ăn rau hoặc thả

rông, đồng bào đã có chuồng nuôi nhốt; thức

ăn cho lợn ngoài rau còn thêm cám, ngô, sắn

Hiện nay, thức ăn công nghiệp được nhiều hộ

sử dụng vì lợn nhanh lớn, nhưng sắp đến kỳ

xuất chuồng, đồng bào chỉ cho ăn rau cám Vì

vậy, lợn của người Dao nơi đây được thị trường

coi là “hàng sạch”, được các thương lái vào tận

từng nhà tìm mua Tuy vậy, việc nuôi lợn của

người Dao vẫn mang tính nhỏ lẻ, phụ thuộc về

nguồn giống và thị trường tiêu thụ; kỹ thuật

nuôi và phòng chống dịch bệnh chưa tốt nên

có nhiều rủi ro và chưa mang lại lợi ích cao về

kinh tế

Gà là vật nuôi phổ biến trong các gia đình người Dao ở Ba Vì nhưng số lượng tùy từng

gia đình, ít thì hơn 20 con, nhiều thì 50, 60

con Giống gà được nuôi hiện nay là gà ri và

gà lai, trong đó gà ri rất được thị trường ưa

chuộng nhưng hiệu quả kinh tế còn thấp vì

chậm lớn Ngoài ra, các gia cầm khác như vịt,

ngan, ngỗng cũng được một số gia đình nuôi

Dù người Dao nuôi nhiều gia cầm nhưng dịch

bệnh lắm nên chỉ đủ phục vụ nhu cầu của gia

đình, thỉnh thoảng mới đem bán

Từ khi định cư dưới chân núi, tận dụng hồ nước, con ngòi hay chân ruộng ở dọc các suối

Đá Ngẳng, Đồng Mèo, Đồng Cung , một số

gia đình nuôi thả cá để lấy thức ăn và thỉnh

thoảng đem bán cho người dân trong vùng

Ngoài ra trong vài chục năm trở lại đây, do học

tập người Kinh, người Mường, một số hộ Dao

còn nuôi dê, nuôi ong Tuy nhiên, những hình

thức chăn nuôi mới này chưa phát huy hiệu

quả kinh tế vì chỉ dừng ở quy mô hẹp

Nhìn chung, cơ cấu vật nuôi và quy mô trong chăn nuôi của người Dao ở Ba Vì hiện nay không

có nhiều thay đổi so với trước Với nguồn thức

ăn phong phú, điều kiện chuồng trại tốt, được tiếp cận với giống vật nuôi năng suất hơn nên hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi cao hơn Sản phẩm chăn nuôi biến thành hàng hoá trao đổi trên thị trường thường xuyên hơn, bổ sung nguồn thu nhập cho gia đình Tuy nhiên, chăn nuôi vẫn chỉ dừng lại ở quy mô gia đình và còn nhiều rủi ro bởi dịch bệnh gây ra

2.3 Hoạt động thủ công

Khi còn ở trên núi Ba Vì, cuộc sống của người Dao mang tính chất khép kín, tự cấp tự túc Vì vậy, các gia đình phải làm lấy vật dụng cần thiết để phục vụ nhu cầu sản xuất và đời sống hàng ngày như: nhuộm vải, may vá, thêu thùa; nấu rượu, đan lát, làm giấy, rèn, làm thuốc nam Tuy nhiên hiện nay, hệ thống chợ

và bán hàng lưu động quanh vùng người Dao sinh sống khá phong phú, tiện lợi Mặt hàng tiêu dùng đủ chủng loại, đa dạng về mẫu mã

và giá thành hợp lý Vì vậy, một số nghề thủ công như nhuộm vải, đan lát, nấu rượu, làm giấy, rèn của người Dao không còn nữa Một

số hoạt động khác như may vá, thêu thùa, làm thuốc nam đã biến đổi

Trước kia, may vá thêu thùa là công việc thường xuyên của phụ nữ Dao để sản xuất đồ mặc cho gia đình Tuy nhiên, may thêu được

bộ quần áo mất nhiều thời gian, công sức nên hiện nay công việc này không được phụ nữ Dao làm thường xuyên Khi cần quần áo truyền thống, phần lớn họ mua sẵn từ những người thêu thuê trong xã Cầu thì ắt có cung và giá công thêu khá cao nên hiện nay ở xã Ba Vì xuất hiện hơn chục phụ nữ biến việc may thêu thuê thành nghề phụ, kiếm thêm thu nhập

Làm thuốc nam là nghề có từ lâu đời của người Dao ở Ba Vì Không chỉ tự chữa bệnh cho mình, người Dao còn hái thuốc, đem xuống núi bán Ngày nay, đồng bào biết kết hợp giữa kinh nghiệm chữa bệnh dân gian với những

NHÂN HỌC VĂN HÓA

kiến thức y học hiện đại thu được từ những lớp

học bổ túc về Đông y do chính quyền xã tổ

chức Bà Triệu Thị Xuân ở thôn Hợp Sơn cho

biết:“Kinh nghiệm thu được từ các lớp học rất bổ

ích, ví dụ trước kia bố mẹ chỉ bảo lấy cây nhọ nồi

chữa cầm máu, nhưng nay đi học được dạy kiến

thức mới là cây nhọ nồi chữa cầm máu thì phải

hái từ mặt đất trở lên còn gốc của nó lại là thuốc

hành huyết, càng uống, nó càng ra Trước kia

không đi học thì chỉ nhìn vào nước da, mắt, hoặc

bệnh nhân kể bệnh nhưng khi đi học, có kinh

nghiệm hơn, biết khám bệnh qua bắt mạch và

cách nhìn, cách hỏi bệnh nhân” Hiện nay nghề

thuốc nam của người Dao ở Ba Vì phát triển hơn

trước, đem lại nguồn thu đáng kể cho toàn xã

nói chung và nhiều hộ gia đình người Dao nói

riêng

2.4 Hoạt động săn bắn hái lượm

Hồi còn ở trên núi Ba Vì, săn bắn hái lượm là hoạt động sinh kế thường xuyên của người Dao

Tuy nhiên khi Vườn Quốc gia Ba Vì thành lập,

hoạt động này bị cấm Mặc dù vậy, người Dao

vẫn thường xuyên vào rừng“hái trộm” cây

thuốc Công việc này tiến hành quanh năm vào

lúc nhàn rỗi, vì vậy nguồn dược liệu ở Vườn

Quốc gia Ba Vì bị suy giảm nghiêm trọng Hoạt

động săn bắn chim thú ở Vườn Quốc gia Ba Vì

tuy đã hạn chế nhiều nhưng chưa chấm dứt

Hiện nay, săn bắn không còn mục đích chính là

kiếm thức ăn, bảo vệ mùa màng mà chủ yếu là

thú giải trí của đàn ông Dao Vài năm gần đây,

nhiều sản phẩm từ rừng được thị trường ưa

chuộng, thậm chí còn xuất khẩu sang Trung

Quốc Vì vậy, nhiều người Dao đã lên rừng lấy lá

chuối, lá bương, bắt ốc, cua, ếch, săn thú, đào

cây rừng về bán cho các thương lái quanh

vùng Hoạt động này đem lại nguồn thu nhập

cho người Dao nhưng đe doạ nghiêm trọng

nguồn tài nguyên rừng

2.5 Hoạt động buôn bán

Sống trong môi trường năng động gần trung tâm Hà Nội và các thành phố, thị trấn lớn

như Sơn Tây, Hà Đông, Hòa Bình , người Dao

ở Ba Vì có điều kiện thuận lợi tham gia vào nền kinh tế thị trường Hiện nay, hệ thống chợ gần nơi người Dao Ba Vì sinh sống có chợ Mộc, Ba Trại, Lặt họp hàng ngày; ngoài ra còn có chợ họp theo phiên như Chẹ, Thày Bên cạnh một số cửa hàng tạp hóa phân bố dọc con đường 87, 89 và tại các thôn, xe hàng lưu động của người Kinh, người Mường từ các xã lân cận cũng thường xuyên đến bán tận thôn Vì vậy, việc mua bán của người dân trong vùng nói chung và của người Dao xã Ba Vì nói riêng khá thuận tiện

Từ khi còn ở trên núi Ba Vì, người Dao đã mang thuốc nam xuống bán tại các chợ trong vùng và nhiều tỉnh thành trong cả nước, nay hoạt động đó phát triển hơn Thêm vào đó, một số gia đình còn treo biển chữa bệnh, bán thuốc tại nhà, kết hợp tự quảng cáo sản phẩm thuốc gia truyền trên các phương tiện truyền thông, đặc biệt trên mạng Internet Vì vậy, họ

đã thu hút được nhiều khách từ các tỉnh, thậm chí tận Thành phố Hồ Chí Minh hay Việt kiều nước ngoài (mua thuốc hoặc bốc thuốc qua điện thoại rồi gửi tiền và thuốc qua bưu điện, dịch vụ xe khách ) Không chỉ khám chữa bệnh tại nhà, các thầy lang người Dao Ba Vì còn tích cực tham gia bán thuốc ở nhiều hội chợ thương mại tổ chức tại Hà Nội và những thành phố lớn Khi nguồn dược liệu tự hái và thu mua của người dân trong xã không đủ, các thầy thuốc người Dao đã mua cây thuốc ở các tỉnh lân cận như Hoà Bình, Phú Thọ, Sơn La

về bán Không chỉ bán lẻ thuốc theo thang, họ còn bán buôn thuốc cho các đầu mối ở Hoà Bình, Hà Nội Hoạt động kinh doanh thuốc nam khá phát triển, đem lại nguồn thu đáng

kể cho các gia đình làm nghề thuốc Những thầy thuốc có uy tín ở Ba Vì trở nên giàu có từ nghề thuốc nam gia truyền

Ngoài ra, người Dao còn bán sản phẩm chăn nuôi, trồng trọt và nhiều sản phẩm khai thác từ rừng Một số gia đình người Dao ở khu trung tâm, gần mặt đường, gần trường học thì mở dịch vụ buôn bán nhỏ như: nước giải khát,

NHÂN HỌC VĂN HÓA

thịt, hàng tạp hóa, mở hiệu rửa xe để phục

vụ bà con trong thôn Dù chỉ là hoạt động dịch

vụ nhỏ lẻ nhưng qua đó cho thấy sự cố gắng

của người Dao nhằm đa dạng hóa nguồn thu

nhập, góp phần cải thiện đời sống kinh tế gia

đình, đồng thời cũng cho thấy sự tham gia tích

cực của họ vào nền kinh tế thị trường

2.6 Hoạt động mưu sinh khác

Thích ứng với bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường và

đô thị hóa mạnh mẽ hiện nay, hoạt động sinh

kế của người Dao cũng mở rộng theo hướng

đa dạng hoá Trên địa bàn huyện Ba Vì mọc lên

nhiều công ty, xí nghiệp như: Công ty cổ phần

sữa Quốc tế ở xã Tản Lĩnh, Trung tâm nuôi bò

sữa Ba Vì ở xã Vân Hoà và Tản Lĩnh, Công ty

sữa Nestlé ở xã Vân Hòa Đó là chưa kể các

cơ sở sản xuất nhỏ lẻ (làm miến, làm kẹo, làm

mỳ ) Sự đa dạng hóa hoạt động sinh kế đã

tạo một khối lượng công việc mới cho người

dân trong vùng trong đó có người Dao xã Ba

Vì Ông Dương Trung Liên, Chủ tịch xã Ba Vì

cho biết: hiện nay hơn 10 % con em người

Dao sau khi học xong cấp III đã thoát ly nông

nghiệp, đi làm công chức, viên chức, bộ đội,

nhân viên cho Ban Quản lý Vườn Quốc gia Ba

Vì, nhân viên phục vụ Công ty cổ phần du lịch

Ao Vua, Làng văn hóa các dân tộc Đồng Mô

Những lúc nông nhàn, phần lớn thanh niên

Dao rủ nhau đi làm thuê ở Hà Nội và các đô thị

lân cận như: phụ hồ, sơn, giúp việc gia đình,

bảo vệ cho các công ty tư nhân Khoảng chục

năm trở lại đây, số thanh niên Dao đi xuất khẩu

lao động ngày càng nhiều Họ làm việc trong

các cơ sở in báo, may, xây dựng, giầy da tại

các nước Đông Nam Á hay ở Nga, Hàn Quốc,

Nhật Bản Đặc biệt từ năm 2010 đến nay, hiện

tượng người Dao sang Trung Quốc làm thuê

bất hợp pháp trong các xưởng gia công tư

nhân rất phổ biến Thống kê của Uỷ ban Nhân

dân xã Ba Vì cho thấy: tính đến tháng 6/2014,

toàn xã có hơn 231 người trốn sang Trung

Quốc làm thuê Sau sự việc Trung Quốc hạ đặt

giàn khoan trái phép trên vùng biển của Việt Nam, người Dao hồi hương ồ ạt nhưng hiện vẫn còn gần 100 người chưa trở về vì cố gắng kiếm tiền cho gia đình

Môi trường đô thị hóa và hội nhập hiện nay tạo nhiều cơ hội việc làm cho người Dao nhưng những công việc có tính thời vụ ở thành phố hay đi xuất khẩu lao động nước ngoài chưa phải là một kế sinh nhai an toàn và bền vững

Có khá nhiều rủi ro và thách thức đối với những lao động người Dao ở Ba Vì đi làm ăn xa Trên con đường theo đuổi khát vọng làm giàu, có những người đã bị lừa bán sang Trung Quốc,

bị bắt làm việc trong những tiệm massage trá hình, phải làm việc trong các xưởng gia công

có điều kiện vệ sinh và an toàn thấp; có người

bị chủ quỵt lương; có gia đình vướng vào nợ nần vì chiêu lừa đảo của các công ty bán hàng

đa cấp

Như vậy, sự thay đổi môi trường tự nhiên cũng như xã hội đã làm thay đổi hoạt động mưu sinh của người Dao xã Ba Vì Sự thay đổi trong hoạt động mưu sinh kéo theo sự thay đổi về chất lượng cuộc sống và tác động không nhỏ đến sự thay đổi trong văn hóa truyền thống của cộng đồng người Dao ở Ba

Vì Mải miết đa dạng hoá nguồn thu nhập để mưu sinh, giúp gia đình nâng cao chất lượng cuộc sống, người Dao cũng dễ quên văn hóa truyền thống, khó có điều kiện giữ gìn phong tục truyền thống của mình

3 Một số vấn đề đặt ra

Vấn đề đặt ra hiện nay trong hoạt động trồng trọt của người Dao ở xã Ba Vì là sự eo hẹp

về diện tích đất sản xuất và tìm ra một cơ cấu cây trồng hiệu quả

Từ khi chuyển xuống định cư dưới chân núi

Ba Vì, quỹ đất sản xuất của người Dao rất hạn hẹp Diện tích đất ở và đất sản xuất của xã Ba Vì hiện nay chỉ có 367 ha; 2.171,1 ha còn lại ở độ cao trên 100m thuộc quyền quản lý của Vườn Quốc gia Ba Vì Tuy nhiên, từ khi Ba Vì tái nhập

NHÂN HỌC VĂN HÓA

vào Hà Nội, có thông tin rằng Trung ương sẽ

xây dựng trung tâm hành chính quốc gia tại Ba

Vì Thông tin đó thổi bùng lên cơn sốt đất nơi

đây và nhiều hộ Dao đã bán đất Hợp Sơn là

thôn đi đầu toàn xã Ba Vì trong phong trào bán

đất với gần 50% quỹ đất của thôn đã bị bán (kể

cả đất ở và đất sản xuất) Vì vậy, đất sản xuất

vốn không đủ nay càng thiếu trầm trọng Hiện

nay, hầu hết các hộ Dao bán đất đang gặp khó

khăn Họ không còn đất sản xuất, tiền bán đất

cũng không còn Họ phải đi làm thuê kiếm

tiền ăn từng ngày, phải ly hương lên thành

phố, sang Trung Quốc mưu sinh Một số gia

đình vì quá khó khăn nên “liều” đốt trộm rừng

cấm ở độ cao trên 400 m để khai phá nương

mới Trong quá trình đốt nương, để đốt được

nhanh tránh bị kiểm lâm phát hiện, họ đã sử

dụng thuốc diệt cỏ của Trung Quốc Hậu quả

của việc làm này là không chỉ rừng bị tàn phá

mà còn gây ô nhiễm nghiêm trọng không khí

và nguồn nước suối - nước sinh hoạt chính của

các hộ Dao nơi đây

Đất sản xuất của người Dao đã thiếu, lại có

độ dốc, độ xói mòn lớn nên dẫn đến khó khăn

trong việc tìm ra một cơ cấu cây trồng hợp lý

Hiện tại, phần lớn người Dao ở thôn Hợp Nhất

và Hợp Sơn thuộc xã Ba Vì vẫn chủ yếu trồng

sắn và dong riềng trên nương Trồng hai loại

cây này cũng vất vả mà cho thu nhập không

cao Mô hình trồng cây bương mốc lấy măng,

trồng mỡ và keo lấy gỗ của người Dao thôn

Yên Sơn đã cho hiệu quả tích cực nhưng vẫn

chưa đủ sức thuyết phục toàn bộ các hộ Dao

trong xã Để xác định một cơ cấu cây trồng

thích hợp, lãnh đạo xã Ba Vì và cán bộ khuyến

nông, khuyến lâm cần nghiên cứu nghiêm túc

về chất đất, đặc điểm địa hình của địa phương

để giúp người dân tìm một mô hình cây trồng

có hiệu quả kinh tế cao, ổn định

Đối với hoạt động chăn nuôi, hiện nay người Dao ở Ba Vì đã phát triển chăn nuôi theo

hướng sản xuất hàng hóa nhưng việc chăm sóc

vật nuôi còn theo kinh nghiệm và thói quen,

không chủ động được việc phòng chống dịch bệnh nên gặp nhiều rủi ro Trong mấy năm gần đây, dịch bệnh dẫn đến suy giảm đáng kể số lượng đàn gia súc, gia cầm của các hộ gia đình Giống lợn bản và giống gà ri là đặc sản của địa phương đang có nguy cơ bị mất đi Trước thực

tế này, người Dao rất cần sự giúp đỡ, tư vấn của cán bộ khuyến nông các cấp về kỹ thuật chăn nuôi, giữ gìn vệ sinh chuồng trại và trong công tác phòng chống dịch bệnh cho đàn gia súc, gia cầm; đặc biệt là giúp đồng bào khôi phục, nhân rộng giống lợn bản và giống gà ri

vì đó là những giống vật nuôi truyền thống, có thể đem lại lợi nhuận kinh tế cao trong thời gian tới Ngoài ra, Ba Vì có môi trường tự nhiên thuận lợi vì gần rừng nên có thể tham khảo một số địa phương trong cả nước để thí điểm chăn nuôi một số loại thú rừng như: nhím, lợn lòi, gà lôi, sóc; nuôi trâu, bò lấy thịt

Nghề thuốc nam đang đem lại nguồn thu nhập cao cho nhiều gia đình người Dao ở Ba Vì

và chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn thu nhập của địa phương Tuy nhiên, hoạt động chữa bệnh, bốc thuốc của người Dao ở Ba Vì cho đến nay vẫn mang tính tự phát theo từng hộ gia đình Các thầy lang ở Ba Vì hầu hết không có chứng nhận chuyên môn về Đông y mà chỉ có vốn tri thức chữa bệnh dân gian bằng cây thuốc do tổ tiên, ông bà truyền lại Những bài thuốc chữa bệnh không có giấy phép đăng ký lưu hành, chỉ

có tờ hướng dẫn sử dụng thuốc được ghi thêm địa chỉ và số điện thoại liên hệ của thầy lang Chính vì vậy, hoạt động khám chữa bệnh bằng thuốc nam của người Dao nơi đây chưa có hướng phát triển vững chắc, chưa xây dựng được thương hiệu riêng để có thể cạnh tranh ở thị trường trong và ngoài nước Hơn nữa, việc truyền nghề cho thế hệ sau chủ yếu bằng miệng

và bằng quan sát trực tiếp; không có văn bản ghi chép cách nhận biết cây thuốc và các bài thuốc nên tri thức chữa bệnh bằng thuốc nam của người Dao dễ bị thất truyền Trong khi đó nhiều loài thuốc quý trong Vườn quốc gia Ba Vì do

NHÂN HỌC VĂN HÓA

quá mức bị tuyệt chủng Nhiều người trẻ tuổi

không muốn theo nghề vì quá trình thu hái

thuốc vất vả, việc nhận biết, ghi nhớ cây thuốc

và công dụng rất khó khăn.Trong thời gian

qua, chính quyền xã Ba Vì đã tìm nhiều biện

pháp để nghề thuốc nam có hướng đi vững

chắc, biến nó thành thế mạnh kinh tế của địa

phương nhưng hiện nay chỉ có một trong ba

thôn của xã Ba Vì (thôn Yên Sơn) được công

nhận danh hiệu “Làng nghề thuốc nam” trong

khi hai thôn còn lại chưa được công nhận Vì

vậy, chính quyền xã Ba Vì cần tiếp tục làm hồ

sơ đề xuất để hai thôn Hợp Nhất và Hợp Sơn

sớm được công nhận là làng nghề thuốc nam

truyền thống; tiếp tục mở các lớp bồi dưỡng

về Đông y để nâng cao kiến thức y học cho

người Dao ở Ba Vì Nhằm khắc phục tình trạng

khan hiếm nguồn dược liệu Nhà nước cần có

một kế hoạch nghiêm túc để tiến hành khôi

phục và nhân giống các loại dược liệu quý

hiếm không chỉ trong vườn nhà mà cả dưới

tán rừng Ba Vì

Thiếu việc làm cũng là vấn đề đặt ra cấp thiết đối với người Dao, đặc biệt là giới trẻ

Ngoài nông nghiệp, các hình thức sinh nhai

hiện nay của người Dao đa dạng hơn nhưng

chưa an toàn và bền vững Vì vậy cần mở nhiều

lớp học nghề miễn phí cho con em người Dao

và tìm nguồn việc làm gắn với những kiến thức

được đào tạo từ các lớp học đó Thế mạnh hiện

nay của địa phương là nghề thuốc nam, làm

vườn, trồng rừng, chăn nuôi và thêu, do đó có

thể tổ chức các lớp học nghề hoặc bồi dưỡng

như Ao Vua, Vườn Quốc gia Ba Vì, Suối Hai, đền Thượng, khu di tích Đá Chông Bởi thế, việc phát triển du lịch sinh thái, du lịch văn hoá, du lịch nghỉ dưỡng tại địa phương là một phương

án rất khả thi Có thể thiết kế các tua du lịch

về với cộng đồng người Dao Ba Vì để tìm hiểu, khám phá những giá trị văn hóa độc đáo của

họ Hoạt động này vừa mở ra một tuyến điểm

du lịch ven đô hấp dẫn, vừa mang lại nguồn lợi kinh tế cho người Dao; đồng thời khuyến khích người Dao giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của mình

C.T.T.H

(TS, Khoa Văn hóa dân tộc thiểu số)

Tài liệu tham khảo

1 Nguyễn Anh Dũng (1997), Những đổi

thay về đời sống kinh tế và sinh hoạt vật chất của người Dao Quần chẹt ở huyện Ba Vì - Hà Tây,

Luận văn Thạc sĩ khoa học Lịch sử, Hà Nội

2 Nguyễn Phúc Quyền (1971), Sự biến đổi

trong tập quán của đồng bào Dao Quần chẹt xã

Ba Vì, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây từ du canh du cư đến định canh định cư, Luận văn tốt nghiệp Đại

học, Hà Nội

3 Nguyễn Văn Trò (1970), Khảo sát một làng

người Dao Quần chẹt đã định canh định cư (chủ yếu về mặt kinh tế) ở xã Ba Vì, huyện Ba Vì, tỉnh

Hà Tây, Luận văn tốt nghiệp Đại học, Hà Nội.

4 Bùi Việt, Trần Minh Tuấn, Nguyễn Văn

Diện (2007), Vườn Quốc gia Ba Vì, NXB Kim

Đồng

kiến thức gắn với những nghề ấy Ngoài ra có

thể đào tạo thêm một số nghề mới cho con em

người Dao gắn với nguồn nguyên liệu sẵn có

của địa phương như: mộc, đan lát, chế biến các

sản phẩm từ măng để đa dạng hóa nguồn

thu nhập cho người dân và để họ có thể làm

giàu trên chính quê hương mình

Với địa bàn không xa trung tâm Hà Nội, lại được thiên nhiên ưu đãi nên trên địa bàn

Ngày nhận bài: 21 - 10 - 2015 Ngày phản biện, đánh giá: 8 - 6 - 2016 Ngày chấp nhận đăng: 28 - 6 - 2016