Cách thức tạo câu có hàm ý - Cách nói chủ ý vi phạm một hoặc một số ph ơng châm hội thoại nào đó: + Chủ ý vi phạm ph ơng châm về l ợng: nói thừa hoặc thiếu thông tin mà đề tài yêu cầu..
Trang 1Thùc hµnh
vÒ hµm ý
TiÕng ViÖt
Trang 2I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
1 Tìm hiểu ngữ liệu:
1.1 Đọc đoạn trích sau và tìm hiểu các câu hỏi:
Về đến nhà, A Phủ lẳng vai ném nửa con
bò xuống gốc đào tr ớc cửa Pá Tra b ớc ra hỏi:
- Mất mấy con bò ?
A Phủ trả lời tự nhiên:
- Tôi về lấy súng, thế nào cũng bắn đ ợc
con hổ này to lắm.
Pá Tra hất tay, nói:
- Quân ăn c ớp làm mất bò tao A Sử ! Đem
súng đi lấy con hổ về
(Tô Hoài, Vợ
chồng A Phủ)
Tiết 72: Tiếng Việt
Thực hành về hàm ý
Trang 3I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
1 Tìm hiểu ngữ liệu:
1.2.Phân tích ngữ liệu:
Căn cứ vào lời đáp của A Phủ với câu hỏi của Pá Tra thì:
- Lời đáp của A Phủ thiếu thông tin cần thiết nhất với yêu
cầu của câu hỏi: Số l ợng bò bị mất (mất mấy con bò?) A
Phủ đã lờ đi yêu cầu này của Pá Tra
- Lời đáp thừa thông tin so với yêu cầu của câu hỏi: A Phủ
nói đến công việc dự định và niềm tin của mình (Tôi
về lấy súng, thế nào cũng bắn đ ợc con hổ này to lắm.)
- Cách trả lời của A Phủ có độ khôn khéo: Không trả lời thẳng, gián tiếp công nhận việc để mất bò bằng cách nói ra d định “lấy công chuộc tội” (bắn hổ chuộc tội mất bò, bò có giá trị hơn hổ); cách nói làm giảm cơn giận dữ của Pá Tra, A Phủ cũng giữ đ ợc thể diện cho
mình
Trang 4
I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
1 Tìm hiểu ngữ liệu
2 Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
2.1 Khái niệm:
- Hàm ý là những nội dung, ý nghĩ mà ng ời nói
không nói ra trực tiếp bằng từ ngữ, tuy vẫn có ý
định truyền báo đến ng ời nghe
(Khác với nghĩa t ờng minh: Nghĩa thể hiện ở câu chữ)
- Ng ời nghe phải dựa vào nghĩa t ờng minh, ngữ
cảnh, ph ơng châm hội thoại để hiểu đ ợc ý của ng
ời nói.
Tiết 72: Tiếng Việt
Thực hành về hàm ý
Từ
phân tích trên, dựa vào kiến thức
đã học ở THCS,
nhắc lại khái
niệm về hàm ý
Trang 5I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
1 Tìm hiểu ngữ liệu
2 Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
2.1 Khái niệm:
2.2 Cách thức tạo câu có hàm ý
- Cách nói chủ ý vi phạm một (hoặc một số) ph ơng châm hội thoại nào đó:
+ Chủ ý vi phạm ph ơng châm về l ợng: nói thừa hoặc thiếu thông tin mà đề tài yêu cầu.
+ Chủ ý vi phạm ph ơng châm quan hệ: đi
chệch đề tài cuộc giao tiếp.
+ Chủ ý vi phạm cách thức: nói mập mờ, vòng
vo, không rõ ràng, rành mạch.
- Sử dụng các hành động nói gián tiếp
Để tạo câu
có hàm ý, ng
ời ta th ờng dùng các cách thức nào
Trang 6Tiết 72: Tiếng Việt Thực hành về hàm ý
I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
1 Tìm hiểu ngữ liệu
2 Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
2.1 Khái niệm:
2.2 Cách thức tạo câu có hàm ý
A Phủ đã nói vừa thiếu l ợng tin cần thiết
vừa thừa l ợng tin so với yêu cầu trong câu hỏi
của Pá Tra, tức là chủ ý vi phạm ph ơng châm
về l ợng để tạo ra hàm ý: công nhận việc để
mất bò nh ng muốn lấy công chuộc tội.
A Phủ
đã chủ ý
vi phạm
ph ơng châm về l ợng tin khi giao tiếp
nh thế nào
Trang 7I HÖ thèng ho¸ kiÕn thøc vÒ hµm ý
1 T×m hiÓu ng÷ liÖu
2 HÖ thèng hãa kiÕn thøc vÒ hµm ý
2.1 Kh¸i niªm:
2.2 C¸ch thøc t¹o hµm ý
3 T¸c dông cña hµm ý:
- T¹o ra hiÖu qu¶ m¹nh mÏ, s©u s¾c h¬n c¸ch nãi th«ng th êng (nãi t êng minh)
- Gi÷ ® îc tÝnh lÞch sù vµ thÓ diÖn cho ng êi nãi, ng êi nghe.
- Lµm cho lêi nãi hµm sóc.
- Ng êi nãi cã thÓ kh«ng ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ hµm ý.
T¸c dông cña hµm
ý
Trang 8I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
II Thực hành về hàm ý
1 Bài tập 1:
2 Bài tập 2:
a) Câu nói của Bá Kiến: “Tôi không phải là
cái kho” có hàm ý: Tôi không có nhiều tiền
của để lúc nào cũng có thể cho anh
Đây là cách nói chủ ý vi phạm ph ơng
châm cách thức: nói không rõ ràng, rành mạch (Bá Kiến không nói trực tiếp mà thông qua
biểu t ợng: cái kho – biểu t ợng của ng ời lắm
tiền nhiều của).
Tiết 72: Tiếng Việt Thực hành về hàm ý
Trang 9I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
II Thực hành về hàm ý
2 Bài tập 2:
b) Tại l ợt lời thứ nhất và thứ hai của Bá Kiến có dùng những
câu hỏi nh ng không thực hiện hành động hỏi mà nhằm
mục đích h ớng lời nói tới ng ời nghe (Chí Phèo đấy hở ?)
và cảnh báo, sai khiến, thúc giục Chí Phèo làm ăn chứ
không thể đến xin tiền mãi (Rồi làm mà ăn chứ cứ báo ng ời
ta mãi à ?)
Đó là cách dùng hành động nói gián tiếp, một cách thức tạo hàm ý
c) Tại hai lựơt lời đầu, Chí Phèo đều không nói hết ý (đến
đây để làm gì), phần hàm ý đ ợc t ờng minh hoá ở l ợt lời thứ ba của Chí: Tao muốn làm ng ời l ơng thiện.
Cách nói của Chí không đảm bảo ph ơng châm về l ợng
(không đủ thông tin cần thiết so với yêu cầu) và ph ơng
châm về cách thức (nói không rõ ràng)
Trang 10Tiết 72: Tiếng Việt
Thực hành về hàm ý
I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
II Thực hành về hàm ý
3 Bài tập 3:
Đọc truyện c ời sau và trả lời các câu hỏi
Văn hay Một ông đồ ngồi cặm cụi viết Bà vợ đến bên cạnh
bảo:
- Ông lấy giấy khổ to mà viết có hơn không ?
Thầy đồ lấy làm đắc chí cho là vợ khen tài văn ch ơng của mình, ý văn dồi dào giấy khổ nhỏ không đủ chép Nh ng thầy cũng hỏi lại:
- Bà nói vậy là thế nào ?
Bà vợ thong thả nói:
- Ông chả biết tính toán gì cả, giấy khổ to bỏ đi còn gói
hàng, chứ giấy khổ nhỏ thì làm gì đ ợc.
(Theo Truyện c ời những chàng ngốc, NXB Văn hoá, Hà
Nội, 1993)
Trang 11I Hệ thống hoá kiến thức về hàm ý
II Thực hành về hàm ý
3.Bài tập 3:
a) L ợt lời thứ nhất của bà đồ có hình thức câu hỏi nh ng
không phải để hỏi mà thực hiện hành động khuyên:
khuyên ông đồ viết bằng giấy khổ to.
Căn cứ lời thứ hai của bà đồ ta thấy lựơt lời thứ nhất
có hàm ý: bà đồ không tin t ởng vào tài năng văn ch ơng của ông đồ nên khuyên viết giấy khổ to để nếu có bỏ
đi thì còn có thể tận dụng để gói hàng đ ợc (Không
giống với suy nghĩ đắc chí của ông đồ)
Bà đồ không nói thẳng vì nể trọng ông đồ, muốn giữ thể diện cho ông và muốn không phải chịu trách nhiệm về câu nói của mình.
Trang 12Đê nói một câu có hàm ý, người ta dùng những cách thức nào? Chon câu trả lời đúng và đầy đủ nhất.
Incorrect - Click anywhere to
continue
Incorrect - Click anywhere to
continue
You answered this correctly!
Your answer:
The correct answer is:You must answer the question
before continuing
You must answer the question
before continuing Submit
Submit Clear Clear
A) Chủ yếu vi phạm phương châm về lượng trong giao tiếp (nói thừa
lượng thông tin cần thiết hoặc nói thiếu lượng thông tin so với yêu cầu của cuộc giao tiếp)
B) Chủ ý vi phạm phương châm cách thức (nói mập mờ, vòng vo,
không rõ ràng, rành mạch) C) Sử dụng các hành động nói gián tiếp
D) Tuỳ ngữ cảnh mà sử dụng một hay phối hơp các cách thức trên
Correct - Click anywhere to
continue
Correct - Click anywhere to
continue
You did not answer this question
completely
You did not answer this question
completely
Trang 13Củng cố
Để nói một câu có hàm ý, ng ời ta th ờng
dùng những cách thức nào ? Chọn câu trả lời
đúng và đầy đủ nhất.
A Chủ ý vi phạm ph ơng châm về l ợng trong giao tiếp (nói thừa l ợng thông tin cần thiết
hoặc nói thiếu thông tin so với yêu cầu của
cuộc giao tiếp)
B Chủ ý vi phạm ph ơng châm cách thức (nói mập mờ, vòng vo không rõ ràng, rành mạch)
C Sử dụng các hành động nói gián tiếp
D Tuỳ ngữ cảnh mà sử dụng một hay phối hợp các cách thức trên.
D
Trang 14TiÕt 72: TiÕng ViÖt
Thùc hµnh vÒ hµm ý
Cñng cè
vÝ dô trong giao tiÕp
hµng ngµy cã
sö dông hµm
ý
Trang 15Bài tập củng cố: Thực hành về hàm ý:
“ Chuột chù chê khỉ rằng hôi
Khỉ mới trả lời: Cả họ mày thơm”
Chỉ ra chỗ tạo hàm ý trong câu trên? Phân tích hiệu quả nghệ thuật của cách tạo hàm ý đó?
Trả lời:
- Chỗ tạo hàm ý: “Cả họ mày thơm”
- Hiệu quả nghệ thuật:
+ Tạo ra tình huống nực cười : chuột chù lại “chê khỉ rằng hôi” Đáp lại lời chê của chuột chù, khỉ trả lời: “Cả họ mày thơm” Khỉ đã vi phạm phương châm về lượng và cách thức khi nói, “nói không đúng sự thật”
(ai cũng biết khỉ và chuột chù cả hai đều hôi, thậm chí chuột chù còn
hôi hơn khỉ) để thực hiện hàm ý là mỉa mai, châm biếm chuột chù.
+ Hàm ý sâu xa hơn, đó là châm biếm những người không thấy cái xấu của mình mà lại hay bới móc khuyết điểm của kẻ khác
=> Bài học về cách sống: hãy nhìn lại bản thân mình trước khi đánh giá người khác.
Trang 16TiÕt 72: TiÕng ViÖt
Thùc hµnh vÒ hµm ý
DÆn dß
1 T×m thªm nh÷ng vÝ dô vÒ hµm ý trong cuéc sèng vµ trong v¨n häc
2 ChuÈn bÞ bµi tiÕp theo:
§äc thªm: Mïa l¸ rông trong v ên
(trÝch) cña Ma V¨n Kh¸ng
Trang 17chúng ta rất giàu Tiếng Việt của chúng ta rất đẹp Giàu bởi kinh nghiệm đấu tranh của nhân dân ta lâu đời và phong phú Đẹp bởi tâm hồn của người Việt
Nam ta rất đẹp Hai nguồn của cái giàu, cái đẹp ấy là
ở chỗ tiếng Việt là tiếng nói của nhân dân, đầy tình cảm, màu sắc và âm điệu, hồn nhiên, ngộ nghĩnh và đầy ý nghĩa; đồng thời nó là ngôn ngữ của văn học
mà những nhà thơ lớn như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du
và những nhà văn, nhà thơ ngày nay ở miền Bắc và miền Nam đã nâng lên đến trình độ rất cao về nghệ thuật."
Trang 18Bµi häc kÕt thóc xin chµo vµ c¶m ¬n c¸c thÇy c« gi¸o cïng toµn
thÓ c¸c em !