Tai Nigieria, phien quan ciia Phgng trag giai phong chau tho song Niger (Movement for Emancipation of the Niger Delta - MEND) da pha buy mot duang ong dan dau chinh cua Cong ty dau [r]
Trang 1XUNG DOT a CHAU PHI
DO THAY D 6 | T H E C H ^ C H I N H T R I
Pham Thi Kim Hue*
Hi^n nay, chau Phi van la mot
chau luc bat on Sir bat on a day
khong chi la sir bat on ve kinh te
- mot chau luc ngheo doi nhat the giofi, ma
noi den sir bat on a chau Phi la noi den sir
bat on ve chinh tri - xa hoi - mot chau luc
luon xay ra xung dot Neu a mot khu virc
nao do ciia chau Phi vira thoat khoi cac cuoc
xung dot dam mau thi a mot nai khac cua
chau Phi lai tiem an nhung nguy ca bung no
nhirng cuoc xung dot dam mau mai Chi
trong giai doan tir nam 1997 den nam 2002,
hon mot nua cac cuoc xung dot tan bao tren
the giai da xay ra tai chau Phi
Van de xung dot a chau Phi thirc sir da va
dang trof thanh van de cap bach khong chi
vai chinh cac quoc gia chau Phi ma con doi
vai ca cpng dong quoc te Doi ngheo, benh
t§t, that hoc va bat on chinh tri la nhixng
nguyen nhan chinh gay ra cac cuoc xung dot
Vi$n Ngliien cihi Chau Phi va Tning Dong
a chau Phi, va ngugc lai, xung dot la nguyen nhan can tra qua trinh phat tri en cua chau Phi, lam cham 16 trinh thirc hien Cac muc tieu thien nien ky (MDGs) ciia chau luc nay
1 Hau qua v 6 x a hoi Cac cuoc xung dot da cuop di mang song cua rat nhieu nguai dan chau Phi Chang
ban, xung dot a Cong boa dan chu Congo
(DRC) da giet chet hon 5,4 trieu nguai' Tai Kenya, xung dpt dau nam 2008 lien quan den cuoc bau cu Tong thong Kenya cGng da giet chet hang tram nguai va khien hang tram nguai khac phai sa tan Tai Chad, cuoc chien ac liet giua chinh phu va phien quan tai thu do N'Djamena vao thang 4 nam 2008 cijng da giet chet hang tram nguai Xung dot
a Darfur (Sudan) cQng da cuop di sinh manh ciia hon 200.000 nguai
Xung dot a chau Phi khong chi giet chet rat nhieu nguai ma con lam gia tang sir lay nhiem dich benh a chau Phi, dac biet la HIV/AIDS, bai k^t Theo nghien ciru cua
Tap chi nghien cmi CHAU PHI & TRCNC DONG so 06 (58) thang 06/2010
Trang 2Bishikwabo-Nsarhaza va Mutangadura
(2002) ve sir lay Ian HIV tai khu vuc can
Sahara chau Phi, thi ty le nguai Ion bi HIV a
khu vuc nay la 8,4%, cao gan gap 4 Ian so
vai khu vuc Caribe (2,2%) Xung dot xay ra
khien xa hoi bat on, nguofi dan khong dugc
bao ve, dac biet la phu nir va tre em tra thanh
cac doi tuong de bi ton thuong Chang han,
hau qua tir cuoc bao luc sau cuoc bau cu
Tong thong Kenya vao thang 2/2008 da
khien 135 phu niJ va tre em gai - tham chi c6
em mai chi c6 2 tuoi da phai nhap vien tai
Benh vien Phu san Nairobi do bi tan cong
tinh due va bi ham hiep tap the O
Mozambique, lire lugng phien loan
RENAMO da su dung it nhat 10 nghin linh tre em, trong so do c6 nhiing em mai a do tuoi tir 6 den 7 tuoi (Homvana, 2006) O Angola, ty le tre em tham chien rat cao, khoang 7%) trong tong so tre em Angola da tirng dung sung Co the noi rang cac cuoc xung dot da anh huang nghiem trong doi vai tre em va phu nij chau Phi Thay vi dugc cam but, cam sach den truong thi cac em phai cam sung, doi mat vai chet choc Tre
em la tuong lai cua dat nuac, nhung mot so quoc gia chau Phi da xay dung the he tuong lai phuc vu sir phat trien dat nuac tu mot so lugng khong nho tre em khong dugc den truong va phai tham gia chien tranh
Bang so lirong nhirng nguoi bj chet tran va bi giet tai mot so nu-ffc chau Phi
Nwffc
Algeria
Angola
Burundi
Congo, Brazzaville
DRC
Ai Cap
Guinea-Bissau
Liberia
Morocco
Mozambique
Nigeria
Sierra Leone
Uganda
Thffi giaii
1991-2002 1975-2002 1990-2002 1993-2002 1998-2008
1992-1998 1998-1999 1989-1996 1975-1989 1967-1992 1967-1970 1991-2000 1981-1991
Chet tran
90.200 160.500 6.570 9.791
1.347
23.500 13.000 145.400 75.000 12.997 107.700
Tong so nguoi bi giet
1,5 trieu 200.000
5,4 trieu (khong ke nhirng
nguai chet tran)
*
1.850 150.000-200.000
0,5-1 tneu 500.000-2 tneu
Ngudn: Lacina va Gleditsch (2005); Coghlan (2006): UCDP/PRIO thdng ke s6 lieu xung dot quan su; Bao cao An ninh con ngu&i (2007)
Xung dot khien cho cac chuong trinh y te
cong cong nham kiem soat va ngan chan
dich benh cua cac nuac chau Phi gap kho
khan va khong the thirc hien dugc Tu nam
1996, Uganda tuyen bo da thanh cong trong
viec ngan ngira benh bai liet cua nuac nay,' nhung hien nay Uganda dang lo sg truac viec lay Ian cua can benh nay tai cac khu vuc giap bien giai vai Sudan va DRC - hai nuac dang xay ra xung dot Nguai ta uac tinh rSng
Tap chi nghien cmi CHAU PHI & TRU1\G DONG so 06 (58) thang 06/2010
Trang 3sau khi cham dirt xung dot Darfur thi Sudan
phai mat tu 2 den 3 nam de diet tru tan goc
benh giun vgi kinh phi hang nam khoang 2
tneu USD Co the noi rang neu xung dot
khong xay ra thi cac chuong trinh y te ngan
chan dich benh tren toan quoc a cac quoc gia
chau Phi se khong bi gian doan
Ben canh do, xung dot con khien Ian song
ti nan cua chau Phi tang nhanh Mac du vai
dan so gan 900 trieu nguai, chiem 12% dan
so the giai , song ty le nguai ti nan ciia chau
Phi lai len den 31% tong so nguai ti nan tren
toan the giai Nhirng cuoc xung dot, nhiing
cuoc ngi chien da khien hang tram nghin
nguofi phai dai bo nha ciia, que huong di
lanh nan tai cac nuac lang gieng va dieu nay
tra thanh mot hien tugng pho bien a chau
Phi Theo bao cao cua Cao Uy Lien hgp
quoc ve ngugi ti nan nam 2006, so nguai
phai dai bo nha cua do xung dot trong nuoc
g Uganda la 1.586.174 nguai; DRC la
1.075.297 nguai; Cote dTvoire la 709.228
nguai; Somalia la 400.000 nguai So nguai
xin ti nan chinh tri a cac nuac lang gieng
cung khong ngirng gia tang a chau Phi
Trong nam 2006, so nguai xin ti nan chinh
tri tu Tanzania la 485.295 nguai; Chad la
286.743 nguai, Kenya la 272.531 nguai;
Uganda la 272.007 ngucyi, DRC la 208.317
nguai
Co the thay ro nhat hau qua tir cuoc xung
dot Darfur, phia tay Sudan Cuoc xung dot
nghiem trong a Darfur gma chinh phu va
cac phong trao noi day a Sudan bat dau tu
thang 2 nam 2003 keo dai den nam 2006 da
khien 1.325.235 nguai mat nha cua (IDPs)
va 196.200 nguofi chay sang Chad xin ti nan
chinh tri^ Song tinh den nay thi con so
nguai bi thiet mang tu cuoc xung dot Darfur
la hon 200.000 nguai, so nguai song trong canh ly tan da tang them 1 trieu nguai so vai nam 2006, dua tong so nguai IDPs a Sudan
la 2,5 tneu nguai (2008)
2 Hau qua v§ kinh t§
Xung dot va ngi chien g chau Phi khong chi de lai nhirng hau qua nghiem trong doi vai xa hoi chau Phi ma con tac dong tieu cue doi vai nen kinh te cua chinh cac nuac xay
ra xung dot noi rieng va cua toan khu vuc chau Phi noi chung
He qua dau tien cua xung dot va ngi chien doi vai nen kinh te chau Phi, do la he thong
ca sa ha tang cua chau Phi bi tan pha nang
ne Ca sa ha tang la nen tang de thiic day thuong mai, thu hut dau tu va tang truong kinh te Song ca so ha tang cua cac nuac chau Phi da bi tan pha nghiem trgng do noi chien va xung dot mac cho nhiing no lire xay dung va tai thiet tich cue cua cac nugc chau Phi cGng nhu cong dong quoc te Theo bao cao ciia Ca quan Phat trien Quoc te (DfID), trong vong 20 nam tir nam 1980 den nam 2000, 50% ca sa ha tang cua chau Phi bi tan pha bai hang loat cac cuoc xung dot va noi chien Cu the, cuoc xung dot 6f DRC da tan pha han 40% ha tang y te cua nuac nay tai Masisi Bac Kivu Vai mot khoan vien trg tuong doi Ian, hon 600 trieu USD cua cac nha tai trg danh cho DRC de phat trien dat nuac trong giai doan
2001-2007, trong do c6 gan 83 trieu USD dau tu cho he thong giao thong cua DRC, the nhung chi c6 2.500km trong tong so 145.000km cua DRC dugc trai nhua Angola va DRC hoan toan phu thugc vao duang hang khong do he thong giao thong
Tap chi nghien cCai CHAU PHI & TRUING DOPVG so 06 (58) thang 06/2010 ill
Trang 4duang bg bi tan pha nang ne bai cac cuoc
xung dot De tai thiet khu vuc Darfur bi tan
pha nang ne bai cuoc ngi chien tii nam
2003, Sudan by vgng cac nha tai trg quoc te
se vien trg 2 ty USD Tai Nigieria, phien
quan ciia Phgng trag giai phong chau tho
song Niger (Movement for Emancipation of
the Niger Delta - MEND) da pha buy mot
duang ong dan dau chinh cua Cong ty dau
khi Shell tai mien Nam Nigieria Xung dot
g Nam Phi trgng thang 5 nam 2008 ciing da
bien nhieu nai ciia Johannesburg giong nhu
bai chien truong He thong giao thong, vien
thong, truang hgc, benh vien khong
nhiing bi tan pha nang ne bofi ngi chien va
xung dot, ma nhieu du an xay dung va phat
trien ca so ha tang cua cac nuac chau Phi
da bi buy bo hoac khong du kha nang thirc
hien do cac nha dau tu lo ngai ve rui ro
xung dot nen diing dau tu va rut von Co the
noi rang neu xung dot va ngi chien van tiep
dien a chau Phi, thi chau Phi se van la mot
chau luc lac hau va kem phat trien
Hau qua thii hai, do la chi phi cho xung
dot va ngi chien gia tang Theo bao cao ve
He thong hanh dong quoc te doi vofi vij khi
hang nhe nam 2007 {The International
Action Network on Small Arms) ciia ca quan
Oxfam, tii nam 1990, cac cuoc xung dot va
noi chien ciia chau Phi da tieu phi GDP cua
chau Phi la 384 ty USD, tuong duong vai
khoan vien trg nuac ngoai danh cho cac
nuac chau Phi ciing trong thai gian do Hon
the niia, van de buon lau vii khi de cung cap
vQ khi cho cac cuoc xung dot va ngi chien a
chau Phi ngay cang gia tang Theo bao cao
ciia Van phong Lien hgp quoc ve ma tuy va
tgi pham (UNDOC), gia tri cac loai'vu khi
buon lau tren the gigi len tgi 300 trieu
USD/nam, trong do chau Phi la thi truong tieu thu Ion va c6 lai nhat Ben canh do, chi phi danh cho quan su cua chau Phi nam 2008
la 20,4 ty USD chiem 2% GDP cua toan chau luc (Theo bao cao cua Vien Nghien ciiu hoa binh quoc te Stockholm), dieu do trai ngugc han vgi mong muon cua cuu Tong thu
ky LHQ Kofi Annan keu ggi cac nuac chau Phi cat giam chi phi quan sir xuong 1,5% GDP va by vgng sau muai nam ke tii nam
1998 chi phi quan su cua cac nuofc chau Phi chi con 0% GDP Viec gia tang ngan sach danh cho quan sir cua cac nuofc chau Phi chiing to tinh trang bat on an ninh cua chau Phi, va hon the niia, khi chinh phu cac nuac chau Phi gianh nhieu tien de dau tu hay chay dua vu trang thi kinh phi gianh cho cac ITnh vuc khac nhu y te, giao due se bi cat giam Dieu nay se khien cac nuac chau Phi tiep tuc lun sau vao vong xoay khung hoang chinh tri
- xa hoi - kinh te
Cuoi Cling, hang loat cuoc xung dot va ngi chien a chau Phi da de lai mot di san nang ne
la nan doi, nan suy dinh duong, kem phat trien cua cac nugc chau Phi Uac tinh xung dot Darfur da khien san xuat trung binh cua nugc nay bi giam 12%, tang truong nganh nong nghiep cua nuac nay cung bi giam 3% mot nam Theo thong ke ciia LHQ, chau Phi
la chau luc c6 ty le that nghiep cao nhat the giai moi nam tang 10%, trong do nhiing nai
la diem nong ve xung dot nhu Trung Phi va B4C Phi thi ty le that nghiep len den 25,6%
32 trong so 38 nugc ngheo nhat tren the gioi thugc ve chau Phi Ng nugc ngoai cua chau Phi len tgi 425 ty USD Co the noi rSng neu tinh trang xung dgt cua chau Phi khong dugc giai quyet thi tinh trang doi ngheo, kem phat trien van tiep tuc keo dai
« Tap chi nghien cmi CHAU PHI & TRUING DONG so 06 (58) thang 06/2010
Trang 53 Hau qua d6i vo-i moi tru'O'ng va
tai nguyen thien nhien
Xung dot va ngi chien da de lai nhiing
hau qua nghiem trgng doi vai moi truang va
tai nguyen thien nhien cua luc dia Den Hang
nghin nguai, hang trieu nguai da bi giet do
xung dot va ngi chien Su phan buy hang
nghin xac chet trugc mat khong chi gay miii
hoi thoi, mat ve sinh, 6 nhiem moi truong
song ma nghiem trgng hon ve lau ve dai se
lam 6 nhiem nguon nugc khien cac dich
benh a chau Phi vi the bung phat Xung dot
khien dong nguofi mat nha ciia, ciia cai va ti
nan a chau Phi gia tang De song sot, nhiing
nguai ti nan khong con con duong nao khac
bugc phai san bat, giet dong vat hoang da de
lay thiic an va ban lay tien Ben canh do, de
CO tien mua via khi, lire lugng chinh quy, Ian
phi chinh quy a cac nuac chau Phi deu dua
nhau khai thac triet de cac nguon tai nguyen,
khien nhiing canh ning nguyen sinh, nhiing
vuon quoc gia ciia chau Phi bi tan pha nang
ne, mot so loai sinh vat, dong vat quy hiem
CO nguy eg bi tiet chung Chang ban, a
Angola, hang nghin dong vat bao gom linh
duong va voi bi giet do dam phai bom min
6 Mozambique, ban 100 con voi bi chet mot
phan do bom min va mot phan khac ,do nan
buon ban lau nga voi gia tang Den cuoi thap
ky 1990, so lugng voi a chau Phi giam 90%
so vai thap ky 1970 va so lugng te giac a
chau Phi gan nhu bi bien mat
Khu vuc Ho Ion a chau Phi dugc biet den
la nai c6 cac vuon quoc gia noi tieng dugc
bao ton song ciing la mot trong nhiing diem
nong ve xung dot, bat on an ninh chinh tri
Dieu nay da anh huong xau den cuoc song
ciia cong dong dan cu va moi truong a khu
vuc nay 300km^ ning da bi tan pha va c6 nguy CO bi xoa khoi ban do, bai vi moi ngay
CO ban 400.000 nguoi tham nhap khai thac lam san, san bat dong vat hoang da nhu voi, trau rung, ha ma Ngi chien 6 Rwanda tii nam 1990-1994 da tan pha 15.000 ha rung
va 35.000 ha rung khac da bi bien mat Neu nhu nam 1956, vuon quoc gia Akagera cua Rwanda rgng 331.000 ha thi nay chi con 90.000 ha, giam hon 1/3 so voi dien tich ban dau Mien bac Sudan la noi cu tni ciia rat nhieu dong vat quy hiem va dang c6 nguy co tuyet chung, bao gom: linh duong tai trang chau Phi, voi, te giac den va trang va nhieu loai chim quy hiem Mac du c6 den 19 khu bao ton, 3 vuon quoc gia Ion va mot khu sinh quyen, song rat nhieu loai dong vat quy hiem bi san ban rao riet va di cu khoi mien Bac Sudan do cuoc ngi chien tai day O khu vuc Tay xich dao chau Phi, nhiing canh rung nhiet doi bao gom cac cay tech, cay dai ngua c6 gia tri kinh te cao Mot tan go tech kho tren thi truong the gioi c6 gia 5.435 USD, con go tech tuoi c6 gia la 6.020 USD/tan Hang tram ha cay tech da bi don khoi khu vuc Tay xich dao chau Phi trong thoi gian xay ra xung dot de ban lay tien cung cap tai chinh cho cac luc lugng quan sir hay rot tien vao tai khoan cua cac ben tham chien Ro rang, xung dot va ngi chien
la nguy co tan pha moi truang va gop phan lam can kiet cac nguon tai nguyen thien ciia chau Phi
Tom lai, xung dot da va dang de lai nhirng hau qua nghiem trgng doi voi tat cac ITnh vuc cua chau Phi, tii xa hoi, kinh te cho den moi truong Xung dot khong chi mang lai chet choc, dau thuong ma khien Ian song ti
Tap chi nghien cini CHAU PHI & TRUNG DONG so 06 (58) thang 06/2010
Trang 6nan o chau Phi gia tang va keo theo bao van
de nan giai khac nhu; su lay Ian dich benh,
su tan pha moi truong, tai nguyen thien
nhien va tgi pham Xung dot la thii vu khi
nguy hiem can tra qua trinh phat trien ciia
cac quoc gia chau Phi, khien cac quoc gia
chau Phi da ngheo lai cang ngheo hon Ro
rang, o chau Phi, bat on chinh tri, xung dot
doi ngheo nhu mot vong Ian quan Chi khi nao cac quoc gia chau Phi voi sir chung siic ciia toan khu vuc va cong dong quoc te giai quyet xung dot, ngan chan xung dot va xay dung mot nen chinh tri thuc sir dan chii vi Igi ich cua toan dan va vi Igi ich quoc gia thi cac quoc gia chau Phi moi c6 co hoi phat trien
va thinh vugng
Chu thich:
' So lieu tir bang thong ke so lieu xung dot quan su UCDP/PRIO
' Bao cao Cao Uy Lien hiep quoc ve nguai ti nan nam 2006
Tai lieu tham khao
1 Do Dire Dinh Nguyen Thanh Hien (2009), Tinh hinh kinh te chinh tri noi bat cua Chau Phi
-Trung Dong nam 2008, NXB Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi
2 African Development Bank (2008/2009), Conflict Resolution, Peace and Reconstruction in
Africa, Oxford University Press
3 Brig Gen.Frank K Rusagara (2008), The Nature of Conflict in Africa Toward 2020, SA Army
Seminar 21
4 Antony Otieno Ong'ayo (2008), Political Instability in Africa: Where the Problem lies and
alternative perspectives The African Diaspora Policy Centre, Amsterdam
5 Peter Saundr>' (2008), Environment and Socioeconomic impacts of armed conflict in Africa,
United Nations Environment Programme