CẤU TRÚC bài THƠ bếp lửa

CẤU TRÚC BÀI THƠ BẾP LỬABếp lửa có lẽ là tác phẩm nổi tiếng nhất của đời thơ Bằng Việt, một trong những bài thơ “đi cùng năm tháng” với nhiều thế hệ người Việt, nhất là những ai trải qua

CẤU TRÚC BÀI THƠ BẾP LỬA

Bếp lửa có lẽ là tác phẩm nổi tiếng nhất của đời thơ Bằng Việt, một trong những bài thơ “đi cùng năm tháng” với nhiều thế hệ người Việt, nhất là những ai trải qua quãng đời thơ ấu ở với bà của tác giả Điều gì làm nên một Bếp lửa đánh thức trong tâm hồn bạn đọc những kí ức tuổi thơ bên cạnh người thân ruột thịt như thế?

Là cảm xúc chân thành của tác giả, là hình tượng bếp lửa, là hình ảnh người bà cứ trở đi trở lại trong bài? Tất cả đều đúng, và theo ý kiến chủ quan của tôi, cái hay, cái độc đáo của Bếp lửa còn được làm nên từ cấu trúc bài thơ: Cấu trúc kể chuyện Cấu trúc kể chuyện (hay truyện kể) là dạng cấu trúc khá quen thuộc trong thơ ca Một bài thơ theo cấu trúc này có cốt truyện rành mạch, rõ ràng được thể hiện bằng những câu thơ Cấu trúc này thường được dùng nhiều với thể lục bát mà Truyện Kiều của Nguyễn Du, Lục Vân Tiên của Đồ Chiểu là những minh chứng điển hình Bếp lửa dù viết bằng thể thơ tự do nhưng cũng tuân theo cấu trúc kể trên Tuy nhiên Bếp lửa có những nét độc đáo riêng so với các tác phẩm cùng chung kết cấu Thứ nhất, Bếp lửa là bài thơ có dung lượng ngắn Đây là điều khá lạ so với một bài thơ có cấu trúc dạng này Truyện Kiều gồm 3254 câu, Lục Vân Tiên có tổng cộng

2082 câu, một tác phẩm thuộc thơ ca hiện đại như Núi Đôi của Vũ Cao cũng có tới

64 câu…còn Bếp lửa chỉ gồn có 41 câu thơ Chính dung lượng ngắn này đã quy định những đặc trưng của tác phẩm Bộ môn Lí luận văn học đã chỉ rõ một tác phẩm có cốt truyện thông thường sẽ bao gồm tình tiết, chi tiết và biến cố Nhiều tình tiết hợp lại thành chi tiết, nhiều chi tiết hợp lại thành biến cố Những tác phẩm như Truyện Kiều hay Lục Vân Tiên do có dung lượng lớn nên bao gồm đầy đủ các thành phần trên Bếp lửa với vẻn vẹn 41 câu nên buôc phải theo hướng tinh gọn, nghĩa là bỏ qua tình tiết, chi tiết mà chỉ gồm những biến cố chính trong cuộc đời tác giả Bài thơ được bắt bằng hình ảnh Một bếp lửa chờn vờn sương sớm, rồi từ

đó điểm qua các sự kiện quan trọng ghi dấu ấn không thể nào quên của Bằng Việt

Đó là khi gia đình gặp hoàn cảnh khó khăn: đói mòn đói mỏi / Bố đi đánh xe khô rạc ngựa gầy, đó là tám năm trời đằng đẵng cháu cùng bà nhóm lửa, là câu chuyện

về Năm giặc đốt làng cháy tàn cháy rụi, là những hạnh phúc trong nghèo khổ và yêu thương khi được ở bên bà… Cứ thế mạch thơ kéo dài đến việc nhà thơ đang hiện thực hóa “giấc mơ có thật” của mình: Sinh sống và học tập ở Nga

Giờ cháu đã đi xa Có ngọn khói trăm tàu

Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả Nhưng vẫn chẳng lúc nào quên nhắc nhở:

- Sớm mai này, bà nhóm bếp lên chưa?

Có thể nói bằng việc tập trung khắc họa những biến cố “đắt giá”, thấm thía nhất, gạt bỏ những “chi tiết bình thường” trong độ tuổi “Chăn trâu đốt lửa ngoài đồng”,

Bằng Việt đã lay động đến con tim của hàng triệu bạn đọc.

Thứ hai, trong cấu trúc kể chuyện ở tác phẩm thơ, đa phần thời gian sẽ tuân thủ theo trật tự tuyến tính Thời gian trong Bếp lửa của Bằng Việt về cơ bản cũng như thế Bắt đầu từ khi tác giả còn là chú bé chập chững “lên bốn tuổi cháu đã quen mùi khói”, trải qua những năm tháng đằng đẵng để đến lúc trưởng thành có thể “đi xa” Tuy nhiên, thời gian trong Bếp lửa thú vị ở chỗ đó là sự tuyến tính trong cái nhìn là hồi cố Hồi cố là từ điểm nhìn hiện tại hướng về quá khứ, chiêm nghiệm quá khứ Bằng Việt sáng tác Bếp lửa vào năm 1963, khi nhà thơ đang theo học ở

xứ sở bạch dương, nhớ về những năm tháng “rạ rơm thì ít, gió đông thì nhiều” của mình Mạch thơ từ khổ đầu đến khổ thứ bảy tuẫn theo nguyên tắc sự việc xảy ra trước miêu tả trước, sự việc xảy ra sau miêu tả sau Chỉ đến khổ cuối cùng khi tác giả mới “tiết lộ” cụ thể thời điểm sáng tác thì kết cấu thời gian hồi cố mới hoàn toàn lộ diện Từ điểm nhìn hiện tại, nhà thơ buông cảm xúc trôi theo dòng quá khứ Nhưng đó là một quá khứ có “trình tự, lớp lang” chứ không không phải một quá

khứ hỗn độn “nhớ gì kể nấy”

Điều này giúp bạn đọc dễ nắm bắt được mạch cảm xúc, mạch câu chuyện và

cũng… dễ thuộc hơn

Thứ ba, ở cấu trúc truyện kể thông thường mỗi lần thời gian xê dịch sẽ kéo theo sự dịch chuyển không gian và ngược lại Dù cũng thay đổi vài lần (cánh đồng xa, Huế, nước Nga) song về cơ bản không gian chủ đạo trong Bếp lửa vẫn giữ nguyên – căn bếp với ánh lửa bập bùng “ấp iu nồng đượm” Sự phi đối xứng giữa hai yếu

tố quan trọng này chỉ nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của không gian bếp lửa, nơi nuôi dưỡng tuổi ấu thơ của tác giả Hình ảnh bếp lửa trở đi trở lại đóng vai trò

“người kết nối” các yếu tố trong thi phẩm lại với nhau Không gian bếp lửa đã trở

thành một “ nhân vật” đúng nghĩa trong tác phẩm

Dù có dung lượng ngắn, nhưng Bằng Việt đã lựa chọn (một cách vô thức) cấu trúc truyện kể cho đứa con tinh thần của mình Cùng với sự thăng hoa của cảm xúc, lựa chọn này đã đem đến cho tác giả thành tựu lớn nhưng không bất ngờ trong sự

nghiệp

BẾP LỬA – VẺ ĐẸP LẶNG THẦM CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ VIỆT NAM

Đọc xong bài thơ, nhắm mắt lại tưởng tượng bạn sẽ hình dung thấy ngay hình ảnh bếp lửa hồng và dáng người bà lặng lẽ ngồi bên Hình ảnh có tính song đôi này được hiện lên thật sống động, rõ ràng, như thể nét khắc nét chạm vậy Khi viết bài thơ này, tác giả đang là sinh viên theo học ở nước ngoài Không gian xa cách Bên này nỗi nhớ thương là người bà và bên kia là cháu Nỗi nhớ gọi về kỉ niệm Trong

vô vàn những kỉ niệm không đầu không cuối hiện về, có lẽ kỉ niệm ám ảnh nhất là hình dáng người bà và bếp lửa bà nhóm lên mỗi sớm mỗi chiều Và cứ thế, như

một thôi thúc tự nhiên, kỉ niệm và nỗi nhớ ấy bật lên thành các chữ: “Một bếp lửa…Một bếp lửa…Cháu thương bà biết mấy nắng mưa” Mở đầu bài thơ, hình ảnh bếp lửa xuất hiện ngay lập tức và được điệp lặp lại Và thế từ đây, hình ảnh bếp lửa với sức ấm và ánh sáng của nó quán xuyến, lan tỏa toàn bài Tựa như bếp lửa, nỗi nhớ của cháu đối với bà cũng ấm nóng da diết, thấm thía trong từng câu chữ

Đi ra từ nỗi nhớ, tất cả mọi ngôn từ, hình ảnh, giọng điệu bị cuốn theo dòng hoài niệm Một thời quá khứ được tái hiện lại trong tâm tưởng với những chi tiết rất mực cụ thể Tác giả nâng niu từng mảnh kí ức hiện về Bà, bếp lửa, tuôi thơ của cháu trong những năm nạn đói và trong những năm giặc giã Bà, bếp lửa trong kí

ức của chính bà Và cuối cùng là bà, bếp lửa của thì hiện tại, của hôm nay Trong

mấy câu thơ mở đầu có một bếp lửa chập chờn mang màu cổ tích…

Khổ thơ thứ hai nhắc đến nạn đói năm bốn nhăm, trước ngày cả nước giành chính quyền, người chết đói thê thảm khắp nơi Cái mùi khói, khói hun trong khổ thơ có sức gợi rất nhiều, nhắc người đọc nhớ đến cảnh hun khói xua đuổi mùi tử khí được miêu tả trong thiên truyện Vợ nhặt nổi tiếng của Kim Lân Ông viết: “Mùi đốt đống rấm ở những nhà có người chết theo gió thoảng vào khét lẹt” Nhà thơ Bằng Việt chỉ với chi tiết rất tiêu biểu này đã gợi ra được một quá khứ tang thương, đầy những thảm cảnh gắn liền với những thân phận trong đó có người bà, người bố

Tình cảm của nhà thơ mang bao nỗi ngậm ngùi, xót xa

Cũng có thể hình dung hình ảnh bếp lửa trong tâm tưởng nhà thơ tựa như những thước phim đang chạy, làm hiện lên những khung cảnh quá khứ đầy cảm động Đây là hình ảnh người bà: “Tiếng tu hú kêu trên những cánh đồng xa…bà hay kể truyện những ngày ở Huế” Đến đây, hình ảnh người bà và bếp lửa gắn liền với tiếng kêu khắc khoải của loài chim tu hú Tiếng kêu của loài chim này trong truyền thống văn học của ta thường gợi nhắc đến những nhớ nhung, xa cách, trông ngóng mòn mỏi… Đó là những âm thanh mang một sắc điệu buồn có thể bên bếp lửa, bà bỗng nhớ về những vui buồn thời con gái Hình ảnh tiếng chim tu hú còn được nhắc lại ở cuối khổ tiếp theo Phải nói rằng, sự có mặt của tiếng chim tu hú trong khổ thơ làm cho không gian kỉ niệm có chiều sâu Nỗi nhớ của bà về quá khứ của mình, và nỗi nhớ của cháu về bà bỗng trở nên thăm thẳm, vời vợi Câu thơ “Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa” như treo lên một nỗi khắc khoải khôn nguôi Khổ thơ tiếp theo với hình ảnh bà cháu và bếp lửa trong những năm giặc giã Bố

mẹ ở chiến khu Lời người bà dặn cháu thật nôm na, nhưng chân thực và cảm động; “Bố ở chiến khu bố con việc bố/ Mày có viết thư chớ kể này kể nọ” Gian khổ, thiếu thốn, nhớ nhung đều phải giấu đi cho người ở xa được yên lòng Tấm lòng của người bà thương con thương cháu, ân cần, chu đáo xiết bao

Nếu từ đây hắt trở lên là hình ảnh bếp lửa, thì những câu thơ cuối của khổ thơ này,

đã chuyển đổi cách gọi thành ngọn lửa Và như vậy, từ bếp lửa trong sự tả thực, cụ thể, đến đây đã trở thành ngọn lửa trong ý nghĩa tượng trung, khái quát Bếp lửa với những ấm áp, tâm tình bình lặng của tình cảm gia đình, của tình bà cháu đã

thành ngọn lửa của trái tim, của niềm tin và sức sống con người Nhà thơ đã khái quát vẻ đẹp ngọn lửa là một vẻ đẹp “kì lạ và thiêng liêng” Tình thương và lòng nhân ái bao la của con người mãi ấm nóng, bền bỉ tỏa sáng,trường tồn Kết thúc bài thơ, hình ảnh người bà và ngọn lửa được kết lại trong một câu hỏi tu từ: “Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?” Đó là một nỗi nhớ đau đáu, da diết, thường trực Trong mọi trường hợp, người đàn bà dưới mái ấm gia đình thường gắn liền với những gì thường nhật, thân thiết nhất Họ giữ cho nhịp sống của tổ ấm được duy trì Họ là nơi cuối cùng để cho người ta có chỗ trở về sau những thăng trầm, thành bại ở đời Trong dáng hình bình dị, thầm lặng khiêm nhường quá đỗi ấy, ẩn dấu một trái tim lớn đầy lòng nhân ái, khoan dung Các câu thơ như những lán áng hắt

ra từ ngọn lửa ấm nóng, gợi nhắc, thấm thía tâm can người đọc

Nếu ai đã đọc Đaghexxtan của tôi của nhà văn Raxun Gamdatốp, hẳn còn nhớ trong một thiên tuyệt bút với nhan đề Cha và mẹ, lửa và nước có nói về người mẹ dân tộc Avar trong cuộc đời chỉ có ba việc diễn ra đều đặn, nhưng bao giờ cũng khoan thai, chậm rãi, cẩn trọng, tựa hồ như những gì cần thiết và quý giá nhất, đó là: đi lấy nước, đưa nôi và nhóm lửa Toàn bộ ý nghĩa cuộc sống của người đàn bà này chỉ ở trong ba việc thường nhật mà trọng đại đó Ba công việc ấy vừa cổ sơ, nguyên thủy vừa bền bỉ vĩnh hằng Người đàn bà ấy đã sinh thành, nhen nhóm và duy trì sự sống Thế thì người bà trong Bếp lửa đã nuôi con nuôi cháu, đã đi qua đói khát và giặc giã, đã cho con đi kháng chiến vì nước vì dân, đã âm thầm trụ lại nhà giữ mảnh đất truyền đời tổ tiên để lại, đã âm thầm chờ đợi và hi vọng… đó chẳng phải là biểu tượng về sự sống lớn lao và cao cả của con người đó sao? Bà là

người phụ nữ Việt Nam, như ngọn lửa cháy sáng và ấm mãi!

BẾP LỬA CỦA TÌNH ĐỜI

Nhớ về tuổi thơ của mình, nhà thơ xứ Đaghextan, Raxun Gamzatôp đã nhớ đến người mẹ thân yêu với những việc làm trở đi trở lại trong mỗi ngày vào sáng sớm, hay ban trưa và buổi tuối, suốt cả bốn mùa xuân – hạ - thu - đông Đó

là : đi lấy nước, đưa nôi và nhóm lửa Nhóm lửa, đi lấy nước, đưa nôi Đưa nôi, nhóm lửa và đi lấy nước Bà đã làm những việc ấy như nhen nhóm, gìn giữ và

nâng niu những gì quý giá nhất của đời mình

Do hoàn cảnh riêng, những năm tháng tuổi thơ, Bằng Việt cũng chỉ sống với bà Trong nỗi nhớ của nhà thơ, bà bao giờ cũng hiện lên cùng bếp lửa Bởi mỗi ngày của tuổi thơ lận đận đều bắt đầu từ ngọn lửa bà nhen Bên bếp lửa ấy, bà đã bảo cháu nghe, bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học… Sự sống của cháu đã được nhen lên và ấp iu cùng ngọn lửa ấy Thì ra thế, ở đất nước nào ngọn lửa cũng là cội nguồn của sự sống, bếp lửa nào cũng nhọc nhằn, tần tảo, bếp lửa nào cũng nồng

đượm, ấp iu

Ôi kì lạ và thiêng liêng – Bếp lửa!

Đó là lời thốt lên từ niềm trân trọng, biết ơn, cũng là lời thốt lên khi chợt nhận ra

trong một vật đơn sơ thế lại ẩn náu bao điều kì diệu đến thế.

Bếp lửa là lời tâm tình của đứa cháu hiếu thảo đang ở nơi xa gửi về người bà thân yêu ở quê nhà Lời tâm tình được dệt bằng biết bao kỉ niệm tuổi thơ, mỗi kỉ niệm được bao bọc trong một nỗi nhớ thương vừa dâng trào vừa sâu lắng Cả bài thơ là một dòng tâm trạng, một dòng hồi ức Mặc dù tác giả đã có ý sắp xếp theo trật tự thời gian nhưng toàn bài vẫn cứ là một dòng chảy tự nhiên xáo động Những thương nhớ cứ xô đẩy trật tự sắp đặt, cảm xúc cứ giành lấy quyền dẫn dắt ý tứ Cho nên các khổ thơ, đoạn thơ dài ngắn không đều Giọng điệu bài thơ là sự hoà điệu giữa hai sắc điệu : kể lể (tự sự) nắm vai trò tổ chức chung đối với toàn bài, và cảm thương (trữ tình) thấm đượm vào mỗi kỉ niệm, mỗi đoạn thơ Nhưng đọc toàn bài, thấy sắc thái cảm thương, nhớ nhung da diết cứ muốn trào dâng, lấn át tất cả Mạch

tự sự kể lể mờ đi, lẩn mình vào mạch cảm xúc

Trước hết hãy nói đến mạch chuyện, mạch kể Kể bao giờ cũng nhằm tái hiện lại

sự việc Các sự việc được kể tiếp nối thành một chuỗi, tạo thành mạch chuyện nào

đó trong bài thơ Bằng Việt kể không nhiều, nhưng khá rành rọt Nhớ từng thời điểm, rành rõ từng quãng thời gian, từng cảnh ngộ gia đình trong những biến động chung của cuộc đời, của đất nước: Lên bốn tuổi, Tám năm ròng, Năm giặc đốt làng, Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ, rồi thì Giờ cháu đã đi xa… Lần theo những mốc thời gian ấy, các sự kiện được kể dù tản mạn nhưng cứ chắp nối và tạo thành một một cái cốt chung cho cuộc chuyện trò với bà trong tâm tưởng Nhưng những sự việc sống trong nỗi nhớ bao giờ cũng được bao bọc bởi tâm tình Huống chi đây lại là những sự việc thuộc về quãng ngọn nguồn của đời người Vì thế mỗi một kỉ niệm thức dậy là biết bao tâm tình sống dậy Cứ thế, theo với mạch sự việc, mạch tâm tình cũng hiển hiện và dâng trào Thiếu một tâm tình sâu nặng, thì các sự việc thời thơ ấu gian khổ có được tái hiện kĩ đến mấy, cũng khó mà thành thơ Ngần ấy sự việc suốt mấy chục năm đó chỉ xoay quanh hình ảnh bếp lửa của bà Lửa là ánh sáng, lửa là hơi ấm Bếp lửa lặng thầm nuôi dưỡng mọi gia đình, nuôi dưỡng cả sự sống này Nép mình trong góc nhà, xó bếp, còn gì mộc mạc khiêm nhường hơn bếp lửa? Nhưng cũng có gì cao quý thiêng liêng hơn? Suốt ngày, suốt tháng, suốt năm, bếp lửa cứ lụi cụi, hi sinh, tần tảo Cho nên, nhớ về bếp lửa là nhớ

về bà Bài thơ mở đầu bằng một khổ thơ ba câu Thì đó chính là sự gắn bó tự nhiên

kì lạ giữa hai hình ảnh thân thương:

Một bếp lửa chờn vờn sương sớm Một bếp lửa ấp iu nồng đượm Cháu thương bà biết máy nắng mưa

Ngọn lửa chờn vờn sương sớm là ngọn lửa thực trong lòng bếp bập bùng nhen lên mỗi sớm mai Nhưng ngọn lửa ấp iu nồng đượm đã là ngọn lửa của lòng bà chăm sóc, cưu mang Theo trình tự thơ, ngọn lửa cứ chập chờn, bập bùng, hình tượng thơ

cứ tỏ dần, tỏ dần: bên bếp lửa là dáng hình bà qua nắng mưa, qua năm tháng

Kể từ đó, hình ảnh bếp lửa cứ cháy trong những kỉ niệm của tình bà cháu Qua

những năm tháng đói khổ Qua những năm tháng chiến tranh Cháu bắt đầu biết nhớ mùi khói là khi lên bốn Thì đó cũng là năm đói kém (1945) “Bố đi đánh xe khô rạc ngựa gầy” cố bươn bả đưa gia đình qua khỏi thì đói kém, nhưng vẫn cứ chìm đi Trong kí ức chỉ còn lưu lại những gì khốn khổ thương tâm: đói mòn, đói mỏi, khô rạc ngựa gầy, khói hun nhèm mắt cháu… Bởi thế mùi khói từ những năm đầu đời qua mấy chục năm ròng, vẫn cứ còn nguyên trong kí ức, chẳng thể tiêu tan:"Nghĩ lại đến giờ sống mũi còn cay!" Mùi khói của quá khứ làm cay sống mũi hiện tại? Hay là nhớ thương từ hiện tại đã làm sống dậy ngọn khói từng hun nhèm mắt cháu của mấy chục năm xưa? Trong khoảnh khắc ấy, hồi ức hoài niệm của con

người đã xoá đi cái khoảng cách thời gian mấy chục năm trời

Trong những năm tháng ấy, bên cạnh bà cháu, bên cạnh bếp lửa còn có một nhân vật nữa, giờ đây nhớ lại cháu cũng chẳng hề quên: ấy là chim tu hú – “Tu hú kêu trên những cánh đồng xa” Tiếng chim gợi lên cái không gian mênh mông mà buồn vắng Tiếng tu hú nhắc cảnh mùa màng sao trớ trêu trong những ngày đói kém Tiếng chim tu hú lạc lõng chơ vơ côi cút như khát khao được che chở, ấp iu Đứa cháu được sống trong sự săn sóc ấm áp của tình bà đã chạnh lòng thương con tu hú

bé bỏng, thiệt thòi:

"Tu hú ơi! Chẳng đến ở cùng bà Kêu chi hoài trên những cánh đồng xa?"

Thương con chim tu hú bất hạnh bao nhiêu là biết ơn những ngày hạnh phúc được

bà đùm bọc, chi chút bấy nhiêu Nếu chim tu hú đáng thương là cảnh ngộ tương phản với đứa cháu được yêu thương, thì bếp lửa ân cần, ấm cúng, nhẫn nại của bà

lại tương phản với ngọn lửa thiêu huỷ dã man của bọn giặc

Một ngọn lửa thù địch với sự sống:

"Năm giặc đốt làng cháy tàn, cháy rụi"

Một ngọn lửa nhen lên sự sống:

"Rồi sớm rồi chiều lại bếp lửa bà nhen Một ngọn lửa lòng bà luôn ủ sẵn Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng"

Bà đã chịu đựng tất cả nhọc nhằn, mất mát, hi sinh Bà đã góp gom, ấp ủ, chắt chiu, nhen nhóm Những gì bị thiêu cháy trong ngọn lửa dã man của bọn giặc, kì lạ

thay, lại đang hồi sinh trong ngọn lửa của lòng bà !

Cứ thế cuộc đời cháu được chở che ân cần qua bao năm tháng Cứ thế sự sống muôn đời được gìn giữ, nuôi dưỡng, trường tồn Chính ngọn lửa của lòng bà đã nhen lên ngọn lửa bền bỉ trong bếp lửa kia ! Vừa kể lại, vừa tỏ lòng thương nhớ biết ơn, vừa suy tư Đến đây nhà thơ mới đúc kết về sự kì lạ và linh thiêng bếp lửa

của bà :

"Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa Mấy chục năm rồi, đến tận bây giờ

Bà vẫn giữ thói quen dậy sớm

Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm Nhóm niềm yêu thương khoai sắn ngọt bùi Nhóm nồi xôi gạo mới sẻ chung vui Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ

Ôi kì lạ và thiêng liêng – Bếp lửa !"

Và đứa cháu hiếu thảo ấy giờ đây đã lớn, đã đi rất xa nơi bếp lửa của bà, đã biết đến ngọn khói trăm miền, đã vui với ngọn lửa trăm nhà Cháu đã đi ra với đất rộng trời cao, đến với những chân trời hạnh phúc Nhưng trong lòng cháu vẫn chỉ nhớ

về ngọn khói đã làm nhèm mắt cháu thuở lên bốn, chỉ nhớ về ngọn lửa tảo tần nắng mưa nơi góc bếp của bà Cháu chẳng bao giờ quên bếp lửa, bởi đó là cội nguồn,

bởi cuộc đời cháu đã được nhen lên từ ngọn lửa ấy:

"Giờ cháu đã đi xa Có ngọn khói trăm tàu

Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả Nhưng vẫn chẳng lúc nào quên nhắc nhở:

- Sớm mai này bà nhóm bếp lên chưa?

Lời nhắc ấy là lời nhắc của ngọn lửa mà cháu đã mang theo từ bếp lửa của bà ! Thế

là ngọn lửa của bà giờ đây đã cháy trong lòng cháu ! Một bếp lửa mới của cuộc đời

đã được nhen lên ! Cứ thế, ngọn lửa của sự sống truyền đời, bất diệt !

Vậy là, nhìn vào hình tượng thơ, có thể thấy một cấu trúc tinh vi và sống động Cặp hình tượng căn bản là Cháu – Bà, trong đó Bà là trung tâm Nhưng để làm nổi bật ấn tượng sâu nặng về bà, thi sĩ còn khai triển một tương quan đa dạng với nhiều hình tượng khác Trầm tư trước mỗi tương quan ấy, lòng thi sĩ lại sống dậy một niềm thương cảm Thế giới trữ tình của thi phẩm lại được làm giàu lên Cứ thế, tiếng nói tâm tình càng lúc càng được mở rộng thêm, sâu nặng hơn, lan xa mãi Bếp lửa là bài thơ cảm động! Tình cảm dào dạt trong lòng đã tìm đến một giọng điệu, một nhịp điệu thật phù hợp Ấy là giọng nồng đượm của lửa Ấy là nhịp bập bùng của lửa! Giọng kể lể và bộc bạch cứ tràn ra, cứ dâng lên, mỗi lúc một nồng nàn, ấm nóng Đâu phải ngẫu nhiên bài thơ bắt đầu bằng một đoạn ba câu, rồi càng những đoạn sau, số câu trong từng đoạn cứ nhiều lên mãi Khi số lượng không nhiều, thì giọng thơ lại như cuồn cuộn lên Lối trùng điệp được sử dụng hết sức biến hoá Những kiểu câu lặp lại, những vế câu láy lại, những lời nhấn nhá thật nhiều Tất cả phối hợp với nhau góp phần tạo nên sự dạt dào xáo động của tâm tình, tất cả góp mình tạo nên cái nhịp chờn vờn, bập bùng dai dẳng của ngọn lửa Này là “Một bếp lửa chờn vờn sương sớm, Một bếp lửa ấp iu nồng đượm”, “ Một ngọn lửa lòng bà luôn ủ sẵn, Một ngọn lửa chứa niềm tin dai dẳng”, “Nhóm bếp lửa ấp iu nồng đượm, Nhóm niềm yêu thương khoai sắn ngọt bùi, Nhóm nồi xôi gạo mới thổi chung vui Nhóm dậy cả những tâm tình tuổi nhỏ” Này là “Cháu thương bà biết mấy nắng mưa… Lận đận đời bà biết mấy nắng mưa" Này là: “Bà bảo cháu nghe, bà dạy cháu làm, bà chăm cháu học… Có ngọn khói trăm tàu Có

lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả” Vì lối viết như vậy mà người đọc bị cuốn vào một âm điệu thật đặc biệt Đọc Bếp lửa chẳng những thấy được một dòng tâm tư sâu nặng dạt dào của một đứa cháu nghĩa tình hiếu thảo mà còn như thấy rõ ngọn lửa cứ chờn vờn, bập bùng suốt cả âm điệu nồng hậu của bài thơ Đọc bài thơ này, nhìn lại bếp lửa thân quen trong góc bếp nhà mình, hẳn cái nhìn của chúng ta cũng

chẳng thể còn như trước

*************************************************