(Luận án tiến sĩ) sử thi thần thoại mnông

" BO GlÃõ DUG Ỹà đÃÕ tÃÕ TRỨđỉIG ĐẠI HỌC ĩđ^G HỔP HẦ N5ì0 o o hương dan ĩPGS.PTS Võ Quang Nhem, cấn.. bộ giang day Khoa Ngữ văn triromg 3a i học Tổng hơp Hầ Nôi... CHỚdkìG HAI A* Những

" BO GlÃõ DUG Ỹà đÃÕ tÃÕ TRỨđỉIG ĐẠI HỌC ĩđ^G HỔP HẦ N(5ì

0

o o

hương dan ĩPGS.PTS Võ Quang Nhem,

cấn bộ giang day Khoa Ngữ văn triromg 3a i học Tổng hơp Hầ Nôi.

/ - / > N ộ i - 1S

t' • • " |»- r I

I Sơ lư ợ c v ề t ộ c n g ư ơ i M 'nong,

I I Đ ă c đ i êm xã h ộ i t ô c n g ư ơ i M’n o n g

III.Đ ă c đíem 'sinh hoạt v | t chất của người M'nong.

I V Đac đ iể m văn hóa t i n h t h ầ n c ủ a n g ư ơ i Mfn ô n g

GHỬỔNG ifldfr

Cac n ộ i dung chính tro n g sử t h i nrông.

1 Sư t h i nrông n ó i về sur hình thanh con ngiíơi Quan

niêm ve th ễ g iớ i của ngươi àPnông qua sử t h i nrSng.

2 N hân v ậ t k h a i t h i ê n l ê p đ ị a t r o n g gử t £ i n r ô n g

3 Nhân v ậ t anh hùng văn hóa t r o n g sJ t h i n r õ n g

-4* Chiẩn tr a n h và người anh hùng chiểìi trận, tro n g sử

t h i nrông.

5 Sử t h i n r ô n g ca n g ơ i c u ộ c s ố n g l a o đ ộ n g , g ỉ au c ó

v ầ h©nh phúc c ủ a n g ư ơ i r.1 fn ô n g

6 Sií t h i nrông phan ánh những vận đọng chuyển biển

lá n tro n g xã hô ĩ M 'nong,'

7 Sử t h i nrông là "từ điền bách khoa” không tồn t a i

bàng văn bán,raà tồn tgii tro n g t r í nhớ cua nghệ nhân.

CHỚdkìG HAI

A* Những đẵc điểm của cẩu -trúc tá c phim nrông.

I , cẩu tr ú c cùa 'ngôn ngữ tộo nên tá c phẩm nrông.

1

1 "Khuôn mâu*1 đ ư ơc l ă p l « i y n g u y ê n

2 "Khuôn mầu" í t n h i e u có sư t h a y đ ỗ i s a u m ồỉ ì ầ n

l ă p l ạ i

3 Môt 30 khuôn mau t r o n g cẩu t r ú c t á c Dhlm n r ô n g

’'ỉ n g h i a “tư tư ở n g -th ẫ m my cùa c á c khuôn mầu đó

•K * >»

P H A N M Ổ Đ A Ư ĐAC Đ l ả í CHUNG CỦA LUẤ& ẨN

n g ư ờ i M’n o n g P r e h hát k ê Mơi đ â y có nh à dân t ô c h ọ c đã lầm lan sử t h ỉ n r ô n g v ớ i y a o ( 2 ) ( h ì n h t h ứ c k i g i a phả)

* * ' • , 1 1 A

c u a n g ư ơ i M’nong*

2 T ây N g u y ê n l ê u n a y vần được c á c n h à khoa h ọ c c o i

l a n ơ i con bảo lư u được n h i ề u dẩn v ẩ t của c h ế độ c ô n g

x ã n g u y ê n t h ả y , sử t h i í.ĩ'nông quả l a một bức t r a n h r ố n g

l ó n v ề "’t h ơ i t h ơ ẩu c ủ a x ã h ô i l o a i n g ư ờ i C h ú n g t ô i chcaa đ'ê t ầ i n a y t ứ c l à đ i t ì m h i ể u n h i ề u măt đ ơ i s ố n g của

n g ư ờ i M’n o n g t h ơ i v iH n c ổ

3 sử t h i M*nông về nhiều măt có sư gần gũi với sử

t h i Mương, chỉ ra đươc cu th ể những đ i ầm tương đồng(va

c ả sư k h á c b i ệ t ) , có t h e bước đ'âu g ơ i mở ra nh ữ n g v ẩ n cìê

"thú v ỉ v ề m ố i quan h i g i ư a vằn hóa M 'nong v ầ vần hốa

Ỉ4ưang, về cội nguồn văn hóa của h ai cu* dân cung ngữ hê

yăo) Trong tiế n g M'nong: ot có nghi a bóng là h á t, hát

k é o d a i m ãi k h ô n g h ế t ; n r ô n g l a câu ch u yện xa x ư a Như

2 2 T r ê n cơ s ớ hang v a n câ u n r ô n g đa công bo va chưa

c ô n g bố, do t á c g i a lu ê n v ă n v à ô n g Đ iễ u Kâa sưu tầm v ầ

3.2 Qua nghiên cứu ot nrông, nấm được tân thức của

người M’nông, qua đó có th ể 'ít n h iề u giúp íc h cho những

ngưĩbô làm công tá c quản lý đ ịn h ra đưồng l ố i va chính

s á c h t h í c h hơp v ớ i đồng b à o

ĨII.NGUON TẦI LIẸtl v l PHƯƠNG PHÁP xđ LY ĐE TÀI NGHlâr cừu

1 Ĩ-Iauồn t a i 11 ều

Luên án chỉ gió’i h©n vẩn đe nghiên cứu tro n g pham

v i ot nrông của người M’nong và sử dim?; cẩc nguồn t à i

l iệ u sau đây :

5

-+ sử t h i cổ s ơ M 'nong: Đõ Hồng Ky - Đ i lu Kâu sưu -tầm , d i c h va g i ớ i t h i ệ u N xb Văn h ó a d ề n t ô c,H a N ô i , 199 3.

M ô n đ ê n k a r i (C ăm puchia) raầ chú n g t ô i đ ư ơ c t i ế p c h u y ê n ,h o

v a đưa r a dan chứng v ề sư k h á c n h a u g i ữ a s ử t h i t h ầ n t h o ạ i

v a sử t h l a n h h u n g , mat c ô n g v i ệ c chưa mẩy a i c h ỉ r a cii t h e ,

p h ô n c l o ở V i ê t Nam, đ o i tưctog n g h i ê n cứu mcri đ ư ợc p h á t

h i ê n , ban t h â n ncí l ộ i chứa đựng n h iề u v ẩ n đe t r o n g đ ơ i

s ố n g c ủ a n g ư ơ i M 'n on g Do v ậ y k h i t h ự c h i £ n đ ề t a i ch ấ c

ch ấ n ch ú n g t ô i không t r á n h k h ỏ i nhữhg t h i ể u s ó t , thâm chx S a i lầm Chúng t ô i mong đươc c á c v i g i á o sư va c á c

n h à c h u y ê n môn, c á c ban đ ồ n g n g h i ê p v u i l ồ n g c h ỉ bảo c h o *

+ + +

Chương mở d ầ u

ĐẠI CỨđtíG VE TCĨC NGỨdl M *N c® G » •

T r o n g nhưng năm gan đ â y , dan s ố M 'nong ở V i ệ t Nam

c ó khoang 67.340 n g ư ờ i ( 1 ) Đ ia 'ban cư t r ú của cư dân

n à y chu y ể u ở Đắc L ấ c , & một s ố n o i t h u ộ c t ỉ n h Lâm Đồng

v à Sông 3 e N g o à i r a , n g ư ờ i M 'nong c ồ n s i n h s ố n g t r ê n

đ ẩ t Căm puchia.

đ *Đẩc L ẩ c , n g ư ơ i M 'nong phân, bố chủ y ể u ở c ấ c huyên

L ấc Đấc Nông va Đấc ĩ.íỉn số x t CIX t r ú ở các huyên Krông

? á c h , Sa Súp, Krâxig Ana vầ M 'd r a c

ỉí gLPồà SI'nông ở Viêt ĩĩam, cố bộ ohậa sống xen ke va

ch iu anh hưởng của người 3đê như Àí'nông Rlần ở huyên

L ắ c , t ỉ n h Đấc L ấ c Môt bô phên n h ỏ ở Lẫm Đồng, so n g canh

ngươi' Ma va Cơ ho 30 ohệa nhỏ hon ở Sông 3e, có quan hê

mật t h i ế t v ớ i ngươi SKiỄBg số còn l a i , chiếm đa sế,c h l

( 1 ) Ban c h ỉ đ ạ o đ i ề u t r a dân s ổ T rung ư ơng: T ổng đ i ề u

yểu l a M 'nong N o n g , M 'nong P r e h -M ’n o n g c h í n h t ô n g , s ố n g

N g ư ơ i M 'nong t í n h t ì n h nóng n ẩ y , c h i en đẩu quả cảm,

c ó n h ữ n g v i t ìi t r ư o n g n ổ i t i ế n g như Kham L a, Khun J u N o b

, Ị Ĩ ' T r a n g L o n g , V V đã lầ m cho t ô c n g ư ơ i lâ n cân như Éctê

P h á p , k h i xâm lư ợ c 'vùng n g ươ i M’nong cũng đã n h i ề u phen

t h ế t b a i Một 30 n g ư ờ i số n g s ó t , s a a t r ê n c h i ế n t r ở về,

đ ề u mô t ả cá c cu.cc àưng đo v ớ i n g ư ơ i M’nong ba n g mọt sư

k ỉ n h h o a n g ỉ»lãỉ đ ể n năm 19 35 , n g ư ơ i P h á p raứi n o a n t o à n

b ì n h ã i n h đươc vung n g ườ i ì;ỉfn ô n g

N g ô n ngữ M'nong t h u ộ c n h ó a ;,íôn-Khome m iề n n á i phxa Nam T r o n g von t ừ v im g ĩ.ĩ’n ô n g b ộ c l ô sư c h i u ảnh hưởng

củ a t i ế n g Chăm qua t i ế n g Écìê

Sư cu* t r ú phên t á n như đ a n ó i ở t r ê n , v ầ v i ê c du

c a n h du cư t r o n g qua t r ì n h l ị c h 3ư đa phân c h i a n g ư ơ i

:,i'nông r a n h i ề u nhóm đ ịa phương Do v ễy , cộng đòng H'nong

(1) Bẩ Viết Đăng va các t á c giá: ^ a i cương về các dân tô c

Ểctê tM’nong ả ổaỉí Lafe,Nxb Khoa học xa hôi,H 1982,t r 29.

9

-c ó n h i ề u phương n g ữ , nh ư n g sư khá-c n h a u g i ữ a -c á -c phương

ngữ là không đa'ng kề Kgười sử dung các phưong ngữ khác

n h a u cfeu đe dang n ó i , n g h e v a h i ễ u n h a u ( l ) N g ô n ngữ M’n o n g

l ũ n g Krông Ana, Krông n ô , t h í c h hợp v ớ i v i ệ c t r ồ n g l ú a

n ư ớ c NÚi có dãy Chư Yang Sin (2*40 5 m),Chư Yang Lẩc

( 1 6 8 9 ill), đ ỉ n h Nam N ung ( 1 5 0 5 ra) đ 7đ â y , c ó n h i ề u c â y

t h u ố c v a chim muông quý Sons: s u ố i có Đắc Rung, Đẩc Phoi

,Đ ẩ c L i ê n g , S ê r ê p ô k đ Tđ ó c ó n h i ề u tôm c á , ba b a , cá s ẩ u Đặc b i ê t ho L ắ c , r ộ n g 5 0 0 0 ha, một hồ c á n ổ i t i ế n g t ỉ n h

Đấc Lac x é t về phong cảnh, hồ Lấc có t h ễ sánh v ớ i Biễn

Hồ ( P l e i k u ) , hồ Than ™hở (Đa L ạ t )

( 1 ) T r o n g cuốn " M i n o r i t y g r o u p s i n t h e R e p u b l i c of South

V i e t Nam11 do bộ quân l ự c Hoa K y x u ấ t ban năm 1 9 6 6 , cho

r a n g "N gư ời Gar l à nhúm đ ô c n h ấ t n ó i một phưong ngữ

kh ông de h i ê u đ ổ i v ứ i các nhóm M' no ng k h á c " (Dan Theo 3e

V i ế t -Đẳng S đ d , t r 2 6 ) ,

Rừng tư nh iên ở vùng người M1 nông sinh song,một bô phên lớn ia lùng giầ, bao gồm các l o a i go quý như mun,

g õ , t r l c , k t e , cim' l a i , g i á n g hưoĩig Khu vực rừng râra,@gút

n Ậ n cêy lồ ô, cùng với các i ồ ỉ cỏ tr a n h , là nơi quy t a các động v i t quý hiếm như voi, bồ xám, t r â u rừng.

còn l a i là những vùng đẩt được í ạ o nên t ừ quá t r ì n h phân hóa đá bazan - l0£Ì đẫt cổ mau nâu đỏ - r ẩ t t h í c h

- hyp với v ỉê c trồ n g các l õ a ỉ cây công nghiệp co’ g i á t r i kinh t ế cao như chè, cao su, cà phê, hồ t i ê u

t r ồ n g Ichông đáng kê ỉỉgoài lúa r a , n g ô ^ h o a ỉ , sấn đươc trồnglàm lương thực phu.

Ngừời Mfnông r ẩ t hiếu khách Khi khách đến nhà, dù

ở gần hay ở xa, quen hay lạ đèu đưực t i ể p đ ã i chu í áo,

1 1

-chên thanh K^ách ở lâu hang tháng, ăn uống cũng không

p h ả i t í n h t o á n g ì Đ i ề u lư u ý , k h i k h á c h đ ể n c h ơ i , n ế u

ở tư nắm, s á u n g a y t r ở l ê n , p h ả i ’o i í t tiỹ g i á c đ i lam g iú p

chil :ahà v a i b u ổ i T r ư ớ c k h i r a v ề , chủ n h à mang c h é ^ ư ơ u c'sn r a đ ã i k h á c h đ ế c h i a ' t a y Nếu mọt n g u’C’i jC3 l a đ ã môt lần đến nhà, t h ì -fc'j lan thứ hai t r ỏ ’ đ i đến chơi,được cả nha coi như nhũng ngươi thên t h i ế t troĩÀg gia đình.

g ầ i s ô ĩ i £ , s u ố i , đ a n , hồ đ ề t i ệ n 31Ỉ d u n g n g u ồ n n ư ớ c “ ạ c h ẩ n

g i ó Tên bon th ư ơ n g cĩăt t h e o t ê n s u ố i , n ú l h o ặ c một khu

r ư n g nào đ ó Chắng h©n, những n ^ / ơ i dưng n h à , làm ăn

s i n h s ố n g quanh n ú i íotn « irăn g, họ ă ă t t ê n l à n g m ình l ầ bon Bu '.Irăng, bon Bu Huych l à đ ặ t t ê n t h e o t ê n s u ố i 3 ẩ c

Huy c h , ben 3ấc Rung, Dấc Ijaê,BÚc So ( nay l a x ã ) , v V

n ó i gãy gon, hay như cách n ói của ngươi M’nông,đó la ngưọả

"khỏe t r í óc" t h ì được dồng ho hay cả bon làng tôn xưng làm chủ bon về kinh t ể , Kô ranh bon không có đặc quyền đăc l ơ i nào đáng kê, đôi khi ông t a còn phai chiu một khoản nào đó mang t í n h chất tưong trưng cho công đồng*'

MCỈ n g ư ờ i s ố n g t r o n g b o n l a n g , k i c ả c h ả l ầ n g đ ề u p h ả ỉ

t u â n t h e o ọ á c quy chế của cô n g đ ồ n g A ỉ v i phạm s e b ị xứ

Dhẹt nghiềrn n i n h Thắp n h ắ t cúng d s n bang con g à , cao n h ấ t

v ề , t ố i đ ế n , c h ả l a n g p h ả i l ẩ y n'yi c h é r ư ơ u , g i e t một con

l ọ n n h ỏ h o ặ c một con ga đ ể c ú n g t r ả ƠÌ1 t h ầ n n ư ớ c M ộ t s ố

n g ư ờ i k é o đ ến u ố n g rươu và ằn t h i t

1 3

-của bon mình, 'ỉ thức bao vệ không gian sinh tồn -của người

M ' n o n g ở m o i bon con manh me, c ó l e l à do t í n h k h é p k i n , nên đ a g i ư l ạ i đ ư ợ c d â u v e t cu a v i ê c b a o VỆ môt c a c h

nghiêm ngăt lanh thổ bộ lac của t h ơ i nguyễn thủy c á c thanh viên t r o n g công đồng gắn bó với nhau,cùng lao đông sản xuất va bảo vê bon làng Người th a y mặt cho chả sở hữi

đ ẩ t đ a i của bon làng cũng là Kô ranh bon.

Đất canh t ẩ c t r o n g phem v i bon t r ê n dan h n g h ỉ a l a của

c ô n g đ ồ n g , n h ư n g m o i t h a n h v i ê n c ó t o a n q u y ề n c h i ế m hữupham v i đ ẫ t đ a i c a n h t á c c ủ a ĩĩiình Song,"Vì môt l ý do n à o

đ ó , môt gỈ 8 à x n h t ư bỏ đ i k h ô n g h ỏ i ý k i ể n c h ả bo n h o ă c

b ị k h a i t r ù ’ k h ỏ i b o n , qu yền s ở hữu đ ấ t đ a i s ẽ b i mất t h e o :,ỉồi hô g i a đ ì n h t h ư ơ n g l àm t à ’ h a i , b a k h u r a y P h ầ n l ớ n

l à lầm đ ổ i c ô n g , k h o a n g năm, s á u hộ g i a đ ì n h t a p t r u n g làmcho một h ô , x o n g r ồ i cứ lu.ên p h i ê n như t h ế N ấ u g i a đ ì n h

r ừ ĩig ,n g o n n ú i , c o n s u ố i , d ò n g sô n g đ ều c ó t h ầ n th á n h c a i

q uản, v ề phần m ìn h , họ c ó t r á c h n h iê m bao V£ đ ề t ổ t i ê n

" v u i l o n g ' 1 và t h ầ n l i n h k h ô n g quở t r á c h

3 Cơ cẩu g i a đ ì n h và hôn n h ẵ n

K iê n n a y , n g ư ờ i M 'nong phen ló ii s ố n g t h e o t i lu g i a đ ì n h

Đ ạ i g i a đ i n h mâu hệ đ a n g dần dan b ị v ơ v ụ n , nhưng t r o n g

Ve hôn n h ẫ n , t u y xă h q ỉ M 'nong v ề cơ bản van l à c h ế đô

m~Su hệ, nhưng con t r a i p h a i đ i h ỏ i va cướ i VO’ Điều k i ệ n để• * • *

nam nữ l ẩ y n h a u , l a h a i n g ư ơ i p h ả i k h á c dòng máu,muốn l ẩ y

n g ư ờ i t r o n g g i a t ô c cu n g đ u v c , n h ư n g h a i bẽn p h ả i c á c h í t

n h ấ t một đ ơ i t r ở l ê n v a p h a i t u â n t h e o quy đ i n h : v í du, bà

A Va ôn g B l à h a i c h i em r u ộ t , COĨ1 v a cháu t r a i của ba Ã

đirơc quyền c ư ớ i con hoặc c h á u g á i c ủ a ô n g B, cồn ngirơc l ạ i

-ạ ư ớ c , v v S o n g , t u y ệ t đ ố i không đ ư ợ c n g ủ chung.

Khi nam nữ làm Í1 cưới xong, h a i ngươi ở bên nha chồng

môt t h ò i gian (thương la 8 n g a y ) , r ồ i chuyển hẩn sang ở bên nha vợ.

Trong hôn nhên, t ì n h t r ạ n g n ố i dong (ntrôk) cung có xuất h i | n , nhưng không nhiều va mang t i n h chất bất buôc như t ạ c n ố i dong (chuê nuề) ở ngươi íÈtê.

các nha dên tôc hpc cho rang xa hôi M'nong hiền nay

la xã hội mau hê ở g i a i đoan mat ky của nó,

4 c á c h i n h t h ứ c c h i ế n t r ạ n h t TQ-Q.fr, xa h ộ i

Trước đây,bon lang M'nong thương đu’Ợc bao quanh bang

h a i , b a lớp hang rao ổ ?vong ngoai, nhưng nơi tr o n g yếu có đầo hao, cấm chông Ngày nay, ở các bon làng cổ van dấu vết đó.

4.1 Chiến t r g n h giữa các dòng: họ.N ếu người ngoài g ia

t ô c v i pham l u ậ t 1Ệ chung của cộng đồng :mu’on v o i , c h iê n g

, c h é ,v v không chiu t r ả , bền có t à i S8Ĩ1 cho n g ư ò i đến nha kẻ v ỉ phạm đẩu lý lu ngu’O’i v i phạm không chiu nhên

l o i , chiu phat va t r ả l ạ i ,n g ư ờ i ta se kểo họ hang đến

đánh.Moi cuộc đánh nhau như vây thưòng dân đến cuộc chiẩn

t r a n h giữa hai dồng họ.

Chiển t r a n h giữa các dồng 'no ngươi 'Ầ 'nông là niuon duy

t r ì cẩc i u ê t t u c trong côạg xã t h ị tộ c , duy t r ì le phải, sư công bang, các gia t ộ c se hoa thuẫn với nhau môt khi các bên đều thực hiện quy che chung của cộng đồng.

4 2 Chi en t r a n h c b i l m đ o a t , c j ớ p b ó c 'í t h ứ c làm g i a u

v a ch iếm đ o ạ t v ơ n g ư ơ i k h á c của một s ố n g ư ờ i , môt s ố g i a

t ộ c đa dan đển c h i ế n t r a n h cướp b ó c , c h i ẩ m đ o a t t r o n g l ồ n g

x a h ô i M'nong* Xin kể r a đ ẳ y một dan chứng :

v à o k h oản g nấm 1930, t ạ i bon 3 u n u r t h u ô c t ỉ n h -Mônđôn

k a r i Í C ấ m p u c h ia ) , c ó h a i c h i em mồ c ô i cha me, không ho

VS 3ap ì ĩ k r ư c h nhgn l à bà con s au ào' Vjọ dân, mộ t 30 t h a n h

n i ê n đến bon 3 u r n u r , đ ò i b ồ i t h ư ơ n g dan h dư cho h a i n g ư ơ i

mồ c ô i k i a , v a dung áp I'J’C cướp n ộ t C0Ĩ1 v o i mang v ề Bon

3u n u r không chống l ạ i , v ì nhên t hẩy v i ê c lam của mình l a

s a i l u ậ t t u c

Nhưng sư che chỏ’ h a i n g ư ơ i mồ côã của oác chủ là n g b o n

Bu n u n g khôr.g đirơc bao l a u Tror.g bon 00 ngu’O’i đau ốm ,

c h ế t , h a i c h ả l à n g g án cho c h ị 3m ;?iồ c ô i l a ma l a i v à đem

g i ế t c h ế t DU’O’C t i n n à y , chả l a n g bon Bu n u r r ú thêm chủ làng bon Tu- sraay ’-éo quâi d i đánh bon Bu nung Ho g iể t

c h ế t một n g ư ơ i , chém b i t hư o n g 2 ngirò’ị , b ất s ố n g 9 n g ư ờ i

đ ể lam con t i n , VS d ă t đ iê u k i ê n k h i nào chủ l à n g bon 3u

nu n g hoan t r ả l a i con v o i b ị cu*ớp t r ư ó ‘c k i a mới t r ả s ố

ngươi k ia V e , Chủ làng bon Bu nung phai ĩnarig voi t r ả l ạ i ( 1 ) H iệ n n a y t r o n g một bon i à n g 1,'I'nông có k h i Cung môt

l ú c t ồ n t ộ i h a i chủ bon; moi chủ bon đứng đầu ’ĩiôt dồng h o,

đ ề c h u ộ c n h ữ n g n g ư ờ i b i bất v ề (G h i t h e o i ơ i k ể của ô n g

P ỉ ô n g M p la n , cư t r ú t a i t h ô n 1 0 , xã Đẩc R u n g ,h u y ện s ấ c

N ô n g , t ỉ n h Đấc L ắc Ong n a y c h í n h l à cháu m ộ t ô n g D j ê t , c h ủ bon 3u n u n g t r ư ớ c đ â y )

Ma l a i l a một thảm hpa đốâ v ớ i n g ư ơ i M 'nong (Chóng t ô i

s ẽ đề Cap đ ế n vẩn đe n a y , ở my.c I I I :Đăc đ i êm s i n h h o ạ t

v ă n hóa t i n h t h a n ) T uy n h i ê n , t r o a g 'tr ư ồ n g hơp t r ê ụ , ma

l a i c h ỉ l a c á i c ổ đễ c á c chủ bon g i ế t h a i h a i n g ư ơ i mồ

c ô i Thực r a , chxnh do ý đồ tham lara v à ý t h ứ c dòng ho cực đoan t r o n g đầu ó c của c á c chủ bon đã dan đ e n c á i c h ế t

c ủ a h a i c h ị em mồ c ô i Do v ê y , n g ư ơ i ;.!’ nông t r o n g cung môt

g i a t ộ c s ố n g r ế t mât t h i ế t , i n ầ n k l t c h ặ t chẽ v ớ i n h a a đ ể

đủ sứ c mạnh chổng l a i dồng họ k h á c , k h ỉ c a n t h i ể t

T h ơ i t r ư ớ c , g i a t ô c n aò đông n g ư ơ i , có s ứ c inanh l à

k iễ m chuyên đ ễ đánh c á c gi;a t ộ c k h á c Ho g ê y c h i l n t r a n h

v ớ i mụ.c đ í c h cướp c ủ a c ả i , b ấ t p h u nữ v ầ t r e em đem đ ổ i

l ẩ y t r ê u , b ò , c h i ê n g c h é , h o ặ c lam n ô l ê ( l ) K h i đ á n h n h s u ,

đ à n Sr.g th ir ò n g b i bên t h ắ n g t r ậ n g i ế t s ạ c h N ế u một n g ư ờ i

đ a n ông n ầ o đ ố c h ạ y t h o á t , bẽn t h a n g t r i n ch ’j’a t h ễ yên

tê m Ho ch o n g ư ò l đ i t h ô n g báơ cho c á c bon xa g ầ n b ỉ e t A i

n h ơ n g ư ờ i lam t r u n g g i a n đ ế n h ồ a g i ả i , cam ỶẨx r a n g k h ô n g

đ ư e c c ó h à n h đ ộ n g t r ả t h u ỉĩ ểu s a u n a y , c ó c h u y ệ n g ì x ả y

r a , cả n g ư ơ i t r ố n t h o á t l ẫ n n g ư ờ i làm t r u n g g i a n a ẽ b ỉ trừng phat*

-v ề k ỉ n h t ế ôn g t a k h ô n g c ó đ ặ c l ơ i n a o ố * đ ê y chưa c ó m iế n g

đ l t cho sư t ư hữu t à i sa n phát t r i ể n , n g h i a l à xã h ộ i g i a

1 trọng K i n h t ế t o l ớ n mới - t à i s á n t u ’ h ữ u 'T- Xem:M,0 Cô -

s v e n : Sơ y ế u l ị c h sử văn hóa n g u ỹ ê n t h ’ả y ,K x b Văn sử 3 i a , H ,

1 9 5 8 , t r 30 2.

Từ ngoài nhìn vào, ngôi nha dai M'nor^g có vẻ hơi thấp Nhà không có hiền, xung quanh được b ị t bằng những hàng phên đan "nong đ ôi’1 cao tằng đô cao của một ngưò’ỉ có đô cao t r u n g t à n h ( k h o a n g l , 6 m) Nhà đưọ’c lo’D bằng l á cỏ

t r a n h h o ă c l á c â y mây nươCi Mái t r a a h c h ạ y k i a k h ẩ p bon

p h ía Hai mái trtrcicjSau vầ haỉ c á i Cìiái ăn l i ề n một lớp, nhạn t ừ xa tưa như môt cái lều mái úp khổ rộng và dài.Ịĩhà

ở t r u y ề n t h ố n g c ủ a n g ư ò l M 'n o n g k h ô n g có c ử a s ổ c á c cửa

r a vao thưồĩig được rnở về một phía hướng ra đưong cái,hoăc

l ố i mòn,thu.ên t i ê n cho v i ê c đ i l a i ra vào cửa hơi thấp, nên ngươi cao vao ra phải C'áỉ.

để đ i l a i Khoang ngoài xếp đẵt các đồ dung.

*

Đ o i v ớ i n g ô i n h à cu a d a i g i a đ ì n h mâu h e , được c h i a

%

lam sác khoanh, moi khoanh la ĩioi ở cua mệt gia đình trarg

g i a t ô c I.ĩoi gỉa d'inh đ^u có oiôt bồ iúa va hei bếp r iê n g : bếp t r a n g buồng ngủ danh cho cha me; bểp cạ nh bồ l ú a d a n h cho các con g á i Ngoài r a , cứ hai gia đình còn có chung một bếp sểp này dành cho con t r a i của hai hô Gần bếp chung có môt khoảng rộng dung cho v iê c g iã lúa.

Trong nhà còn có gian danh cho khác Gian lihách bao

21

-g i ơ cũn-g rộn-g hoĩi -gian chủ Khi khách vao nhà, khôn-g nên nhem cho.

2 về ă n uốn g

ivĩoi ngsy ngươi lYi'nong an ba bưa, nhimg chỉ nấu hai

l s n :n ẩ u buổi sáig để ăn sáng va ẵn trư a ; nẩu buổi t ổi để

ăn t ố i Nấu nha có khấch, bữa ần t ố i Đhải cho khách ăn trư ớ c , ngươi nha ăn sau, cồn buổi sáng va buoi t r ư a chủ

va khách cùng ăn với nhau.

Dung cu nẩu ăn gồm có: n ồi bang đẩt sét dùng rtẩu cơm, ổng t r e 'tươi dung niu ca^h,nắu t h ị t , cá Đồng bao lấy quả bầu già để khô, r ồ i cưa đ ầ u , l ẩ y phần dưới lam bát ăn Đa

số là ăn bốc Trong bưa ăn, bao g i ơ cũng có một bầu ớ± lain

gia v i Đong bào an corn la chính Khi t h ế t bát ăn củ mai Thức íấn thường có ba lo ại: rau, t h i t , cá.

N g o a i rau quả đu’Ợc t r ồ n g t r ẽ n nirong r a y t h e o mua vu như bều, bí,mu'ớp, chủ yểu đồng bao vao rìmg kiểm các l o a i rau,c&ăt đot may,măng t r e , n ứ a về lam thức ăn Rau rừng ỏ’ vung ngLTCi'i M’nong ẩn thom ngon, tro n g 30 đó có cả nhưng

l o a i rau thuộc vao các v i thuốc bấc hiêu r ghi ậm, nên góp phan giúp họ í t khi đau ốm va sống lâu Loai rau ngươi Ĩ.Pnông t h í c h nhết là l á Ro* nhao, nểu canh gì họ cũng bỏ

môt i t Vao đ i lẩ y v i LÚc nao mồi gia đinh cung có lá Rơ• *

niiao khô dự t r ư tr o n g nhà Ho còn l á y l á này giã với bôt gạo bỏ vao ống t r e đun nhừ, va goi l o a i thức ăn nay lầ canh bồỉ hay canh thực.

Tôm c á l a nguồn t h ư c phâm quan t r p n g của nhiều nhóm người M 'nông Ngươi M'nông ỉĩong sống gan suối Đấc Rung, viÊc bất cá, xúc tôm táp đamang l a i thức ăn t ư ơ i cho ho

t r a n g suốt mua khô Ngươi M'nong Rlăm ĩ«l'nông Gạr, M1 nôrg Chil sống quanh hồ Lấc ,Ivl'nông Bu dâng bền bơ sông Sềrêpck , v iê c đánh bất cá đa mang l p ỉ nguồn thức ăn quan trong cho họ Nhiều gia đình còn mang cá phơi khô danh ẵn trong những ngày mua mang bận rôn.

N h ì n chung , phương t i ê n và c ách t h ứ c cũng như phân

p h ố i s ả n ohẫm să n b ất đông v ậ t c ủ a n g ư ờ i ĩil 'n ôn g t r o n g

nh ữn g năm gần đ ê y Van còn g ầ n v ó i ngưò’i n g u y ễ n t h ả y

Khi đ á n h bất c á , v a o mua mưa đồng bao dùng đơm, đ ặ t

c â u , mun khô dùng rổ đ ễ x ú c có k h ỉ , n g ư ờ i t a c h ỉ cử môt

số ngươi giữ nhà, chễm sóc COĨ1 t r ẻ , trô n g coi g a ,h e o , trâu.

Nghề sẵn bắt -nuông tliú tro n g rừng của ngươi 'Ấ1 nông •

r ể t phổ b i ể n , Vơi nh ữn g cạm b â y t h ô SO’ đồng bầo đ a t h u

về cho m'inh môt nguồn thực phẩm va raôt nguồn l ơ i kinh t ế

đ a n g k ẽ

T r o n g v i ê c s ă n b ấ t t h ú r ừ n g , có TI hững cu ộc v ê y b ấ t

v ớ i sư tham g i a của h a n g n g h ì n ngu'G'i Thương vào c u ố i

2 3

-t h á n g h a i , đầu -t h á n g ba dương l ị c h , s a u k h ỉ p h á -t r a y x a n g , c h ơ r a y khô đ ễ đ ố t , n g ư ơ i của n h i ề u bon l à n g r ủ nhau t ỏ a

n g ư ơ i M'nông non n ổ i t i ế n g về săn v o i t h i ê n n g h ê N g h ề

s ă n và t Liuin dư ƠÍ1 g v o i đ ặ c b i ê t p h át t r i i n ỉ' khu vưc Ban Đôn - E súp (Đ ắc L ắ c ) V o i b ất đ ư ợ c , s a u k h i t h u ầ n d'iong,

d ìm5 làm s ứ c k é o , làm v c ỉ sẫn h o ặ c t r a o đ o i mua b a i l T rư ớ c

đ ê y , v o i còn đươc n u ô i lam c h i ể n t ư on g

T r ư ớ c đ â y , c h i m c h ó c , t h ú v â t t r a n g lừ n g cồn n h i ề u , v ớ i

t a i n g h ê s ẩ n b ấ t , t h i t t ư ơ i vk t h ị t p h ơ i khô của n g ư ờ i

M ' n o n g k h ô n g t h i ế u Nhưng g i a đ i n h g i au c ó , c h í Call dư t r ữ

v a i g ì i i m u ố i l a c ó t h ê y ê n t.êra v ề t h ứ c ăn t r o a g nam.

M uối ấ n , đ ố i v ớ i đa 30 n g ư ơ i ’ í' n ô n g l a h ế t s ứ c kh ó

k h ă n Ho p h ả i đ ổ i v ớ i một g i á r ẩ t đ ấ t : một co n g a t r o n g

t o c h í đ ồ i đươc môt c á i đ a u qua bầu đ o n g m uối ( t ữ o n g đư ơ n g

v ớ i môt c h é n uống ntíó*c c h è ) , raôt con t r â u t o cu n g c h ỉ đ ổ i

được bốn g u i rauối ( k h o a n g 40 k g ) N ha n g h e o , cả năm r ẩ t

í t k h i được ăn m uối b i ế n Ho t ạ o r a muối 'oầng h a i c á c h :

g i á t r ị k i n h t e cao như mêt ong, nẩm hưoT-g, s c n g , n â y , v , V

đem báộ l ẩ y t i ề n mua c á c nhu y ể u p h ẫ n c ề n t h i ế t như mu.ối»

k im , c h ỉ , t h u ố c ,men,v V , .

3 Y phục v à t r a n g sức

Phu nữ 'á 'n ô n g mac éo n g ắ n v a ir.ăc v á y bang c á c h quấn

quanh t h a t l ư n g «0 nữ iM'nong c h ỉ c ó môt k i ể u , t r o n g l ó

bao gồm nhic'j l o a i -Moi l o a i du’O’c g ọ i t h e o t ê n điíờng hoa

v ă n c h í n h củ a á o c á c mô t i p h o a v ă n đươc t h ê u d ê t doc

t h e o c á c đường b i ê n của ẩ o v á y cu n g c h ỉ c ó môt k i ể u , bao

-á o , c ó đ í n h k h a y va điêra k h u y ế t , c á c d ả i hoa v ằ n t r a n g

t r i cung nầra g i á p đ ư ong b i ê n củ a á o Vao t h ơ i ky s ả y r a

c á c c u ộ c g i a o c h i ế n g i ữ a Gấc bô l ạ c , n g ư ơ i đàn ô n g ra

t r ậ n cồn k h o á c c h é o l ê n m ình một tẩm chắn g ỏ i l a su

n h a p Lam như v â y đ ễ phan n a o bảo n g ư c t n í ớ c nũii t ê n

củ a đ ố i phương, còn khố mau đ e n , c á c d ả i hoa v ă n được phân

bo dan đ ề u t r ê n khấp măt k h ổ , t u a r u a của khổ’ d à i v à mang mau đ ỏ

1'ígươi M'nông cũng t r a n g t r í hoa vằn t r ê n mặt "mền chăn" các mô-típ quen thuộc tirên "min chăn" va ’’men mặc" lầ sao tám cánh,móc câu, hoa van h'inh ngươi, v a t , v V

v ề c á c h phên bố hoa vắn t r ê n "rain mặc" của n g ư ơ i M’

n ô n g r ắ t khó có t h ể n ó i gon l a i t r o n g :nột kiễu l o ạ i n h ấ t

đ ị n h T u y n h i =11, ã g i t h ê co t h ê c h i a lam h a i l o B i : N h ư n gnhóm ở n h à s a n h o ă c s ố n g g s n g u i v ớ i n g ư ơ i 3 đ ề n h ư c á c nhóm '.I'nong HI SRI :.I ' n ô n g C h i l 1 n ô n g l ú ĩ ê n h co o á c h t r a n g

c á c ĩ ĩ i ô - t i p h o a v ă n c ủ a y p h ự c M ' n ô n g l à h ì n h móc c ẫ u ,

s a o t á n c á n h , h ì n h COĨ1 n g ư ơ i , con v p t , v v c á c mầu cơ bải

l a đ ỏ , Xanh,vang,tráng, nhẩt la màu đỏ t r ê n lEầi v ải chầm đậm.

27

Thần l i n h t r a r ì g quan n i im củ a n g ư ơ i M 'nong c ó cả nam

va nữ, t h i ê n Va ác S h in churig, ngoài than BriẵngC 3) va

C hiak Mbo ? e h ( 4 ) ià h e ỉ t h a n á c , cồn l a i l à c á c v i t h ầ n

t h i ê n Điều csn nói thêm la các v l t uền t h i In 0’ ngưò'i ũl' nông không to à n th iê n như các v i thần thiỄn ở ngươi Viêt Người J-I'noiig t i n r i n g t'lần l ỉ n h có t á c đông t ố t hoễc xẩu đắn (XIỘC sổng của ho Vi t h ế cóng than lin h là công

mang,có uy danh với rnuông thú Cho nên tr o n g v i ê c lam

n ư o n g r a y , h o không quên mưọn uy danh củ a t h ầ n n à y , bằng

cách trồ n g h a i hàng cay bo bo bso bọc quanh r a y , đ i ngăn các l o a i thú rừng phá hoẹi csy tr ồ n g t r a i g ray.

29

-v i ê c th ư ồ n g x u y ê n t r o n g m ọi g i a đ ì n h , bon l à n g ĩ.ỉ'nông

N g ư ờ i t a c ú n g t h ầ n cho c o n n g ư ơ i khỏe mẹnh, cho c ô n g v i ê c làm ăn được đe d à n g

T r o n g v i ê c C3U khấn t h â n l i n h , c ó t h ê quy v à o h a i hê

T r o n g têm t h ứ c h o , n ế u con n g ư ờ i ngưỡng m ô , c s u khên t h ầ n

l i n h t h ì dược t h a n t r ơ g i ú p , con Sũ’ s u ể t h a y lam t r á i ý

Khi n h ữ n g h a t l ú a đầu bông trên , r ẫ y n 23 -nau v à n g , (lồng

bào lê n r s y t u ố t Ĩ1 hiring hột lú a đó bỏ vào g ù i mang 75 nhà,

g i ã l e y g?0 nấu co n làm l ê mừng l ú a ’n ớ i T r ê n đương tù ’

r a y v e bonv l ũ n g , np;ưò’i t a r ấ c t r ẩ u ỏ’ n gã ba n ga t ư , aua

s u ố i t h ì c h ặ t cành l e (rnôt l o a i t r e ) cấm iam á ễ !JL ã ễ dsn

hồn lúa về gia đình minh L^ê mừng lúa mới đirơc t i ễ n hành

ché rưou nhỏ, một Í ‘J t i ế t £3 lên r ễ y cáng để rước hồn lúa

( c ũ n g l à thần l ú a ) VẾ, Chủ nha hòa t i ế t gà v ớ i ru'cu b ô i

t'.rpnT tru'-is: v e o r ô t 3 ê y l i í a Xong r ồ i , ô n g t * CSU k h ắ a :

LÚa c h im ,h e o r ừ n g , c n u ô t ăn lú a Hồn l ú a h ay đ u ổ i h ế t chúng à i

i o n l ũ a đ ừ n g t h e o c h u n g

Ha y t h e o n g ư ờ i v ề n h a ă n mừng l ú a m ớ i

c ) ' ĩ s i bếp n ấ u ăn : Sau k h i cún?; hồn l ú s t a i c h ò i đưrg

l ú a và r a y t r ò n g i ú a , n g u ’0:i d a n ba chủ n h à lam í ầ '.ĩiừng lứa mới t r ô n b ộ t .gao mới 'J'C’i ru’ou và t i ế t 53 t r o n g 'íiôt c á i

bác b ằ n g auả bều k h ô , r ồ i vừ a à ọ c l ơ i khẩn vừa v l y v a o

n h ỉ t r o n g bụng me ' ừ l ú c ngu’G’i n ẹ có t h a i , các buổi làm

c ú n g , ăn uống của công àồng, k h i c h i a p h ề n , bao g i ò ’ n g ư ò i

t a cung c h i a cho n g ư ờ i mang t h a i h a i phẫn :p h ầ n cho me va

p h ầ n cho c o n K h i đ ứ a bé vừe l ọ t l ồ n g .ne, g i a đ ì n h p h ả i

n s u c o n n ế p , l à m t h ị t T ĩ ĩ ộ t c o n £2 t r o n g v a m a n g r a m ộ t c h é

r ư o u đ ể l e m l ê c ú n g c h o đ ứ s b é , , i p i l à c ú n " c o n t r ẻ ,

v ề m a c h a v , á ồ n g b à o p h â n b i ê t b a t r ư c n t h o p c h ế t : O h ể t

g i a , c h ế t .1311 v a c h ế t VI t a i n e n IT l u a i oh t VI t a i n a n ,

t i l l gi,-3 đÌLih n g ư ờ i đó, t r o n : ; n h a có beo r;ig s'Sc

c h a i g i ế t h e t đê iàm oSn^ Khi đ i chân r.ểi n g ư ơ i c'-:ểt, dẵn

c h á u L i n h non đó b i đày l ê n t r ơ i - ở rừ ng P hut - s ố n g v ớ i

t h ầ n á c l a B r i ằ n g B r i ă n g quan l ý , s a i k h i ế n l i n h hồn đ ó làm h ẹ i n g ư ờ i t r ầ n g i a n

SỞ d ĩ n g ư ơ i c l i ể t v ì t a i n a n đ ồ n g b a o làm cúng t o v a có

n h ữ n g l u s t t u c n g h i ê t n g a n h ư v ậ y l à họ muốn r a n g l i n hhồn đó đươc Xi ống êm phủ, r ồ i cũng đượo aư.ay t r ỏ ’ l a i t r ầ n

g i l c mơ -’Thư v p y , t h e ũ q u s n n i ê m n à y , l i n h hồn hcU n h ư

k h ô n g chụ t h u ộ c vèo cơ t h i c o n n g ư ơ i V3 c ó t h ê t ồ n t ẹ i

đ ộ c l a p T r o n g k h i CC' t h ê t r ư ớ c s a u s e c h ế t t h ì l ỉ n h h ồ n

s e s ố n g " v i n h v i e n " - r o n g qu an n i ê m n a y c ồ n r ế t ~s n v ớ iqìian n i ê m c ủ a n g ư ơ i n g u y ê n t h ủ y , k h i họ cho r&ng n h ữ n g

g i l c c h i ê m bao h a y l à c á i c h ế t c ủ a conrLgưòl l a l ỉ n h hồn

t a m t h ơ i h o ặ c v i n h v i ê n d ơ i bỏ íhc- n t h ề

Hgưòl 'nS-Tig cúag đê cồ a :nong CSC đẫng s ỉ iu nhiên

không iàm đ i ề u á c , mà 'ban n h i ì u sự :n2 y rr.’/ n va s ả n v ê t

-V iỀ c k i ê n g ấn v ã t t ổ ở n g ư ờ i Ĩ-.I'nông không t h ố n g n h ấ t

s o n £ đ ư ợ c v ơ i c o n g đ o n g m ơ i

Bua n g ả i , ma l a i l à c á c h ì n h ohức b i ê u h i ê n của ma

t h u â t củ a ngưò-i ;.ỉ ’n ô n g DÓ l à n h ê n t h ứ c s a i l ê ch va ,Thư ảo" Vc t ự n h i ền N g a y n a y , n h ũ n g ngu’O'i ill’ nông í t t i ế p x ú c

p h o i CU8 tu' t ư o n g n ãy

Đồng bao c ó t h ó i quen k h i c ó v ỉ ê c đ i :ca l à cầu khẩn

t h ầ n l i n h Dọc ciưòng họ căn C’S' vào c á c đ i ề u đ i n h t r ư ớ c

t r o n g t i ề m t h ứ c v à k h i g a p C S C t í n h i ê n t r à ạ i g l ă p l à cho

đ ó l a SU’ may man ha y ru.T r ủ i Chăng hsn, t r ê n (iu’OTig đ i

n ể u găp chim k êu p h í a t r á i I s msy :Tì.'ắn, nếu n g h e chim k ê u

k iên có thuận l ọ l cũng ãứt khoét quaỵ t r ở V2 (1)«

( I ) R i ê n g t r ư ơ n g hơp đ i dư i l đêìn t r ê u t h ì gặp điềm X5U cũng p h a i đ i , VI l ê hội n a y 'bà nam mới t ổ chức một l ầ n

S o n c l ú c ' đ ế n n ơ i k h á c h p h a i báo v ớ i chủ l ề à Êm t r ê u đ ễ làm cúng.

35

-Ngươi Ví'nông có t ạ c 1,6, khi đàn ba sấp den ngay sinh

n o ’jiigu'o’i ch on g lam một c h i l c c h ò i r i ê n g , l ú c n ^ ư ờ i v ơ t r ở

da t h ì đển đ ó đ l đ e K h i đứa b é ra đò’i , bố mẹ chu’a v ô i

đ ẵ t t ê n ma chẫ g o ì n ó l à b j Sau ba n g a y , n ể u đứa con l à nĩr

n g ư ơ i cha đan một c á ỉ rổ x ú c c á , n ế u l a n.em t h ì làm một

chiếc ná sáng ngay thứ t ư , bố mẹ mang con V3 cái rổ hoăc

c h i ế c n á r a n g o a i t r ò i , đ ê lam l i n.i u r _ chn đứa b é 30 l a

l e d"en đưồng cho c o n t r ẻ s a u n ầ y t h ô n g t h e o làm ăn.

Trong t h o i gisii ngươi vơ mang t h a i , và sau khi đa sinh

đ ẻ , n ế u c ẵ p VO’ c h ồ n g đ ó m ơ t h ẩ5ỉ' l i n h h ồ n T i c t n g u ’o’i n à o đ ó

t r o n g tổ t i ê n về t á i sinh VGO con minh N lu rr.c’ 3Ì về đều

t h.?i t h ì đ ă t t ê n đứa bé có âm t ư o n g đồn s v ó i t e n n g ư ơ i đ ó ,

đ In nha đoán xem l i n h hồn ngu’ồ’1 n à o v ề i s u t h e ỉ t h ì đ ễ t

t ê n đứa bé sát với tê n ngươi ẩy Tiếp đến ho ra ang con

m ìn h đển nhà con h o ặ c cháu n g ư ờ i quá cố c ó l i n h hồn v ề

G su t h a i , x i n đồ v ệ t 3ồn l a i của n g ư ờ i đ a k h u ấ t 2ho đứa

b é , ĩ am nhu’ v ê y đứa "bé nới s ố n g N ấ u k h ô n g l i n h hồn đầu

t h a i sẽ bay ra khỏi 2Ơ th e đứa bé, va nó se bi c h ế t v ì

v ậ y , k h i mật g i ũ đ ì n h ngu’O’i ’ ’n ô n g s i n h c c n , n ế u đứa b é

khỏe manh t h ì VÍÊC t i ế n hanh l ê đăt t í n diên ra suôi sẻ,

n ế u không sẽ k éo t h e o n h ữ n g t u c l ậ r ể t p h i ề n ch’i c , g a y

ức chế năng nề

Vao t u o i 15,16 - t u ổ i trương thanh (theo quan niêm của đồng bao), cả nam lân nữ M’nong đeu ca răngĩHai răng cửa va haỉ răng nanh của ham t r ê n ơà sát lơ i; h a i răng cửa va hai răng nanh của hàm dưới ca nhọn, cà 'răng xong,

ho la y dâu cây k r a i pha thêm í t t r o bep đễ nhuôra răng Đốỉvới ngươi M'nong, cà răng không đon thuần chỉ là

v iề c làm th e o t ậ p quán, raầ nó còn có g i á t r ị thẩm my Xưa

k i a , c o n gái mầ không chiu cà ră ng, con t r a i se chê,không hỏi làm vơ, Hiện nay, t ụ c cầ răng hâu như dã đươc bãi bỏ llgoàỉ r a , người lii’nông còn có tu c căng tax đễ đeo ngà voi; đ i thầm người thân quen ở xa đều mang theo xt muối

va gao đề tăng chủ nhà; khi t r o n g bon iàng có ngươi chết , tang quyến, đánh thanh l a , cả lang se đến chia buồn va

%

cung lo v ỉ ê c chôn c ẩ t v V o * *

Ve íe hổi, dáng chú ý n hắt l à lễ đâm t r â u (tăm n g êt)

ngươi đều mặc bộ quần áo đẹp nhẩt của mình, ngươi t a đeo vồng,đồng, vồng bac vao châa,vào t a y , đeo chuoi ctròm vầo

cỗ Ham g i ớ i còn cấm lông chim, lông ga vào t ó c Tiễng

t u vầ, đồng la cung t i ế n g hú, t i ể n g hồ reo vang l ê n vui

1 sử t h i u p ô n g n õ i v ề sư h ì n h t h à n h connflu’cyj Quail n iê m

v ề t h ể g i ó i c ủ a ĩig ư ơ i M'nong qua 3Ử t h i a r ô n g

Sư xuấo h i ệ n của can n g ư ờ i t r o n g v u t r u điíơc s ử t h ỉ

n r ô n g kễ l a i như s a u :

Tư t h ờ i xa x ư a ,

CÓ con bướm quan h ệ v ớ i đ á ,

Con chuồn chuồn quan, hê với nước,

Hồn đ á đẻ r a một tr ắ m con n g ư ơ i t Dòng t h á c s i n h r a một n g h ì n con n g ư ơ i (2.)

( 2]f Đo Hồng Ky-Đilu Kâu: Sjỉ t h ỉ cỗ sơ M'nông,ĩl±b Văn hóa

dân tôc,H 1 9 9 3 ,tr.'2 0 saa đây, những câu t r í c h dan từ cuốn 3ẩch này, chúng t ô i chỉ ghi so t r à n g , o t nrông được

d ỉề n đ a t bang hình thức văn vần, nhưng t r ì n h độ ngươi phiên d ị c h có han,nẵn cố nột số cho chúng t ô i Dhai ghi

l ạ i bằng hình thức vẩn xuôi.