(Luận án tiến sĩ) sự phát triển của từ vựng tiếng lào từ 1945 đến nay ( các khuynh hướng chủ yếu)

về mặt ngữ nghla... Nĩi đểu qufc trlnfc... lỳụt sổ yểu... Cuar nnôt tiọ i Õ.UU£ ÍLũâi niặa.

c UAC ẵM3^Ễ»M íidấM Ciầỉl xâừ )

íCiay&a Qg&ab 8 Ĩ'ỊỊ&Q ogf? 0Ẫ0 â&n t$0 SÔ0£ m m Ắ

MỞ B/Lu

Tiễng L &0 và chữ v i ể t lào l à tỉể u g nổi và cỉiữ viiểt phổ thông

c u a t á t Gẳ. cá c dân t § c v à bộ t ộ c ở Lào Từ Q hiều th ế kỷ nay ,

tliềng lào đã tr ở thành ugôn Qgữ tương đổi tìaổng nhốt cùng v ổ i sự

h ì n h th à n h quổc g i a dân t ộ c là o E iê n nay , t i ể n g là o đaag p h á t

t r i ề n manh mẽ do nhu càu giao t i ể p hàag ng&y cúa ahân dân Iâto và

sư phất t r i ể n , t i ể n b§ của V&Q ho ả , khoa học , kỹ th u ậ t Đặc

b i ê t từ asm 1975 k h i đẩt nưtfc IẦO g iàah đưgc độc lập trtjn v$n t h i

t t ế a g IẰO t r ờ th à n h một Qgôũ ngữ quổc g i a r ứ i đày đủ ý n g h la củ a

t ừ này Kổ K±ông cồn b ị 1 | th u ộ c vkc t i ế n g nước ũ g o à i v à ckag cổ

đ iều kiên p-hẮt t r i ể n mệnh, mẽ và toĩtn diện

Troag sy phát t r i ể n chuag của tiể n g I&o t h ì t ừ vựag - agữ nghĩa l à bộ phậD phổt t r i ễ n nhanh nhát v à rõ nhắt , v ì nổ gắn

l i ề n vớỉ moi biển đỗi tro n g xã h ộ i , nhất l ầ sy phỉát t r i ề n của kJxoa hoc kỹ th u ậ t đaD£» diẽn r a hàng ag&y hàng gicf t r ê n đẩt DX8ỚC lào

Đề tcí,i cúa chúng t ô i Qk&iT E1UC đ íc h tìm h iể u sự p h á t t r i ề n

của từ vựng t iể a g lào trong t&ỗri gian gần Dưa thể kỳ t r ở l a i đây,

t ứ c l ầ t ừ u&n 1 945 k h i đ á t aưổc là o tu y ê n bổ độc l ậ p Đây l à một

kỉxoảng th&l gian ngắn so với l ị c h sử phát t r i ể o của một ngôn agữ

nổ ỉ chung và tĩr vựag - ngữ aghla aổ i riê n g Nhưng đó l a i lfc th&ỉ

k3r l ị c h sử x ầ h ộ i l à o q.6 n k iề u s ự k i ệ n l ị c h sử quan t r ọ o g , t á c

đ§ng manh mẽ vk sâu aềo dểũ sự phát t r i ể n của t ừ vựng tuếag I&o • N?ỗỉ theo cốcỉi n ố i cũa BudagoY R.A t h i : ” Trong l ị c h s i cũa m$i

agôn agữ cổ nltững tầ c f ỉ đ a i có g i á t r ị hơn , oổ áhữũg tliS rl đ a i £ t

ọổ gỉiố t r ị , không s â u s ẵ c lắm đ ổ i v ổ i Dgôn ngữ 11 ( Budagov R*A ,

1977 } 53 ) Sư phiát t r i ề n cua t ừ vựng tiể n g I&o cũng G ỗ t?Lnk

H in i tư ơ n g t ự 'T h b l t í t 1 9 4 5 điển EỈa^ c h á n h l ầ th ằ !ỉ k ỳ p iẨ t

t r i ể o như thể

- 3

-Đè t a i sê trufi£ ag h ìét cứu s r xuẩt h i e t ờàc tti ngĩ: mới ,

â%c b i ê t l ầ STỊ x u ẩ t h iệ n c ủ a liệ th ố ữ g t h u ậ t ttgữ đ a n g t £ nẼ l ê n

tahanli ohỗQỄ , sự b iễ c ứổi agh.lt mới oua từ , ST| phân b£ , biến

đ ễ l t r o a g t o a c bộ h ẹ t à ổ n g t ừ YựHg - agĩ? n g k ĩe t i ế n g I& D Đ bng

tkc?i chủag t ô i cũng h ế t sứ c chú ý đển những mo h ìa L oẩu t ạ o oũa các t ừ agư mới đổ

Đã từ lâu , tiể o £ 1ÀC t r ờ tỉxầok một đối ttKjng aghiêc oứu hấp

d ãn ổtôl v ớ i CÁC nJaầ Qgklôỉi cứu Tuy n h iê n ở là o t r a ớ c đây những

t ấ c piiảm r l ể t r ề t í ổ ũ g là o p h àn lớ n l ầ ahữog t k i l i ệ u g i ớ i t h i ệ u

v ề t ỉ ể n g l à o n ó i c h u n g , ELaữtt£ GUOL t ừ đ i ề n t ỉ i ô a * d ụ a g ch ủ

chư a oổ a ộ t chuyên lu ậ a nầo rầ từ n g l i n h VTJTC aầư ngữ â a , t ừ

TXỊũg , n g ữ p h ấ p N g a j c ả CUỖD « K g ĩr ph.ảp l à o w duqfc x u ấ t b ả o

5 V iê a g chÊn t r ư ớ c g i ấ i p h áag ( t ừ 1961 d íu 1970 ) mặc dti điRỊc

v ỉ ể t k k l oông phu ( gồB 4 quyển ) , 30Q£ oũng khôag rxKỊt n g o ầ i

g i ố t r ị m§t cuổn Bẳoỉi g iả o k h o a g i ớ i t h i ệ u cimng về t i ể n g là o

v ớ i oắc pỉxằQ Rgư âm , t ừ pháp , củ pháp vV t k ỉ ca

Mẩy chục aầa t r é l ạ i đây , Đ&ng Yầ NhV ŨVK?C là o lu ô n lu ô n

qu&B tâm xây dựng T£ p h á t t r i ề n YăB h o i dân t ộ c t i ể n bộ , đ ặc

b i ệ t l à khuyểu k h ic b cươag T ị đ § c lậ p oủa t ỉ ể a g j& 0 CuổB "T h u ật agữ kJb.0ft hQo " ( 1969 ) do Eoầng th& a XuphaauTÔBg t n f c t t ể p c ầ i

Yôttg T i o h i t x u ẩ t bân ở Tầng g i ả i pkoQjg r ừ a th ể h iệ n s ự quan

t ả a củ a Đẳng r ầ Kkầ auớe I&ỡ đ ổ i TỚi BXỊ p h á t t r i ề n c u a sề n V&R

h o 4 d âũ t § c Iiko a ố l chung , r ừ a t ạ o oơ sở cho sự t ầ ổ a g a k ấ t r ề

ch ữ v i ể t , th Tựag ( đốc b i ệ t 2» t h u ậ t Qgtf ) v ầ ngữ ph ấp t i á n g

l à o n ó i r ỉ ê n g

EiệB ũay v i ệ c ũghlêũ oihx t i l t t g Iao đaag t i ể p t ự c p h ầ t t r i ề a

c ẳ r ề quy aô V^L c h iề u sâ u • T rê n oấc báo h i ệ n Dạy c ủ a £ao úhxt :

G iáo dụo a ớ ỉ , T£n Qghf , YlêũẼ chăn mới tiư ờ n g x u j’e n o ó b ầ l

- 4-

-cut cá c nho U g t i ê t cửu QgõL ugĩ: làc, v i ễ t Ye t ì ễ n g I&o N ậi dufì£

o4a oác b ầ i T i ề t Dầy th ư ờ n g bUc r ề cách dtiag t ừ Qgư cho c h í a t x i c

t

ầa ệc bầc y% cách p h iê n Dhữas t h u ậ t agư Qứỡc agoìd t h ể Qac àko

t i ổ a g QÌi&t Đ£c b i ệ t a á j năm gào đây đ ã có những oỏũg tr io f c

c ia Ih o o a g p h é t Kiaksadfc (1 9 8 8 ) tU UđÔE S i c ầ a l ơ n (1 9 9 0 ) đ i s â u

nghlốD ơứu môt sổ Tâtì đề r ề t ì í vựag v k ngvt ồữ t iễ R g Ik o .

ô*nước ngoVl , t ì n h iilo ìi n g h iê n cứu t ì ể n g 1^0 cũttg đưqc oh.it

ý Chốag h ẹ n ở L iê n Xô , B&n 1972 x u ấ t b ấ t cuổn n T iể o £ là o "OUR cio t ả o g i ả MoreT L.H , ỉdoskaleT Ả.Ả Ị Pl»m JU.JA (1 9 7 2 ) Đầj l ầ

m ít cõng t r ì a L k h o a k o c ũghi ê c cứu đ à j đù t ẩ t OỈL o ẫc a ặ t o iữ v l ể t ,

p i ấ i kế đẩD c4c ciiổn " Tĩr đ iể n V iệ t-Iẳ u ) n cũ& LI Duy L a ơ n g (l9 6 3 )

Ti ° 3CÚ pja& x í t rfe ì ĩ r i n ổ i g ia o ủu,Tồu LiUo " oũa Kguyêa 21aìt P h á o

0 9 7 6 ) NgoVĩ r a ơfrn a § t «6 cnển giá© trV n ỉi t i ế n g là o , h ộ i

t i o ạ i I ì,o - V ỉệ t ào B§ G i4© d ụ c Vfo B§ Quổc p h b ag x u ể t b ẳn cổ th e

n il ahĩirng t ầ l l i ệ u aVy đ ã gổp phtìD g i â i qiyrềt những Tốn đề th ự c t-.ên , t r a n g b ị nhữft£ ầ i l u b iỂ t r ề t l ể n g Dổi t ohv r l ề t , plíOi^ỉ

t t c t ậ p qttấn c ă a đ ẩ t aaâe HíO chồ ơủc chuyêũ gi& v i ệ t hm đĩXỊC

oi aa&£ côRg t ấ c t ạ ỉ i i o • Đố l a Qhững đổng gổp cẵ&g t r â n tr ^ Đ s *

Tty n h iê n ăo chB c í ù tìL íễn k i ah nghiệm v l ohữn^ i d ể n th ứ o ngô a

%

ũĩã , các 00Dg trÌDda nàky OỒE cơ lư c c r% kỉxổ tíá n h k h õ i những h.4d chê Hột ầư$Đg t i ế p oệD k h ấc do oác ahỈL ngôn ag5 h ọ c tliự c

h ệc nhlưn g l ấ i QLUjễt nhữag TẩD đầ th ự c t ỉ ê n r \ l ý lu ậ n đ aa g đ ặ t

r i tr o n g ngôn ngữ lioc Y ỉố t Kem Theo bướng nầy , ớ mức đ<j th ấ p

i i T iệ c t i u th ậ p tx? l i ê u t i ể a g Lào phuc vụ c ấ c côag t r i n h so

siáh l o ạ ỉ hÌDh , so Eốnh c § i aguồc , t ì é p x ú c agôn Dgữ, ngôn ngữ

ĩ>

6

-th u vực Cổ t i l l kê đếti c ì c côa£ tr Ì B i c u t Phan Đức InrơnẼ ( “1980 EO&UẼ T ầ ị Cầâu (1 9 8 5 ) ĩ Eofca* V£c Ma (1 9 8 7 ) ; N gujen T ăc C kỉểa (1 9 8 8) ỗ * a ộ t stứo độ cao ikơB , a § t Bổ tẮ c g i a đâ xem x é t tỉtíQ g

*

là o v ớ i tx? cáok l a m ật đ ổ i tưcjaỄ nghiÔQ cứu okuyên s â u , b ư íc đằu

■ghiên cứu một sổ T ẩc đề oụ t à ễ tr o n g t i ế n g là o Đỗ l a cảc oôag

t r ì n h v l th a n h điệu t i ể a g IÀO củ a PfcfBi Đúrc Dưcfftỗ (1 9 7 0 ) , (1 9 7 * 0 , (1972) ; về tĩr vự»£ c ũ a B iii Kkáòh Tkể ( 1 9 7 2 ) ,( 1 9 7 3 ) Ị Qui L a ỉ (1981) í

T la ầ hình ELghiên cứa t ỉ l k g I&o , Qầư đã điếm q u a ở t r ê s cho

■tkắ? v i ệ c o g h iê n cứu tì? r ự a g t i ể n g IÀO T ố i ũũxtUẼ 0ÔQ£ t r ì a ầ o6

t ỉ n h c h ấ t ohuyêũ s á u ciiưa có bao a ầ iê u Đã đểu l ú c chúng t a p h á i

d i sâ u vko từ a g g i a i đoạn đễ nkậD th ứ c vầ Q g tlêti oửu ah&a t i n h i ể

*ự p h â t t r i ể n oua tìa? rvttig t i ể a g Iẳio H§t oLoh to k n d iệ n ý% đằy đủ

lơ n v l r ậ y , t ỉ ể p th e o oôag t r ì a h oũa Tàooag p h ê t E ia lì s a đ a ,okúng t ô i đ i s â u t i n k i ê u Tổn tĩ? t i ể n g là o ỡ mật b ìn h d i ệ n k ầ ố c :

sự p h ầ t t r i ê n c ũ a tĩr vựng t i ế n g I&o g ỉ a ỉ đoạn tìr 1 9 4 5 t r ớ l ạ i đây

T iệ c a g k iỗ c cứu g i a i đ o ạc o ầ j khôog o h ỉ có ý B g h ĩa 2 j l u ậ c oơ

0

bão mầ CĨ>B oỗ t í n h t h ỉ r i s y , ứng dụng oẩ$ t h i ể t Kổ g iú p cho

T iệc b iê n so an oác 8 ú cu g iả o k k o a , t ừ đ i l n ttổ rag g i ã i , t ò đ iê n

th u ậ t agỡ , t ừ đ iê ũ so n g ngĩ? r v

Đễ T i ổ t lu ậ n v ăn afcy , aguốri v l ể t đ ã th ừ a hưởng mqt cẫch

dẮng kế Qkữog thV nh q u á a ^ h lê n cửu c u a oấo t ầ ẩ ầ ệ đ i t m ớ o , otiftg

t ớ i kh£ X t ư l i ệ u p u t r á t ừ c£e CUỔB tĩr đ iê n t i ể n g Iỉto , t l t đ iề n

ì a i , b a t h ứ t ỉ ề a g , những ouổo t â u ậ t agxt , o&c tld l i ệ u ữtõh

kấo , oác ooổB s á oh g iẫ o ichoa plxố th ô a g y^L g iẳ o t r l a h đ%i hỊC

íủ a IÀO ; oôag r ỗ i aầữiag quan s ấ t , th u th ậ p t ừ l ỉ r i £ a t l ể ũ g Q ÍỈ

của ahân dâu là© t r o a g đ ỉri sổ o g hliag QgV , t r ê n cảo phiíơiig t ỉ ặ t t thôag t i n đ ạ i cỉm ag t r e n g b a ữ&ữ. t&6 g l ã học tậ p tV đ i th ự c t ể

t ạ i Dước Côag h o a dân chủ tùikũ ỗ â a IẰO

iírè u CO’ sc 'olruơag jỌ-£p lu â n cu a t r i t ì t ixoc úííc - La a i a , oỉuỉ

t ô i x i ẩ t oli&t t ừ q u -ũ đ i i a t o - u d iê n , l i c l i sữ , cu tlie v ầ p à ầ t

tr i ỗ D đễ ag iiie n cứu từ vưag t i e a g IẰO lỉlrư dều b i ẩ t , cá c đơn V

t ừ rifig kÌLÔng p h ẳ i l à ũhữag y ểu to r ờ i r ạ c aiầ, đềa n%n t r o a g aQ t i

th ó a g , t ừ này q u a a hệ v ớ i t ừ k ì a vầ, có STJ t á c đqag l ã a Qhau *

HgàXa c ủ a t u ’ phụ th u ô c v ầ o v S a cẳaỈL , v ầ o cá c to ÌLCJP agữ p h á p C9

cirảa :xs da as x ể t Ciùĩng ìian từ 'x S u 2 troQ g t i ể ũ g là o cổ ba t ừ

ctầag ia v ớ i ’oa n g h la tliu ồ c ba t ừ l o a i Idiẩc ũiiati : 1 ) cơm , gao

(daaii tu’ ) ; 2) vb.0 (clcQj từ ) vầ 3 ) sắc ( t í all t\2 ) v ì Ị nể

kióQ g dưa vào Vila cẳuii , kỉiÔQg xem x ể t q u aa iiệ oúa t ừ uày v ớ i cấc

thuậc từ l o a i aaồ

Eheo pliểp b itíũ ciiứns duj’ v ậ t , 510 i SÌỊ v â t , i l i e a tia jn g t r o n

thậ J i 5 i v ậ t chẩt lu ô a luôu Víịa đặng vầ jh.át t r i ề n Iđiông nsĩíng

Tổn t'u V-£1].J r i e a j £ùo cãag đ a a s ũ&ìíy cầQ£ p liá t t r i e a v ầ hoìiQ t ì i i ệ

tiiea t i ờ ỉ g ia n Tiịũg cua tiể ũ g Iiào hi^Q đ a i l ầ l;ểt quẳ cũa raậ-

quá t r i nil piiát t r i ỗ a l ị c n sứ lâ u d a i Quá trin h đó d iẽ n r a thượ'

x u jề a , l i ê ũ tu c , xuyên su ó t quá t r i n h hlnh thành , tồ a t ạ i và

phắ: t r i e a của dân tQc lào Quầ t r ì a i i ^ỉxát t r i ề n củs từ vnjDg t lể i

l à o lầ , SĨỊ v ị n dô ng v ầ p h á t t r i d 1 t ‘j tl:£ i3 đ ể n cao , tw’ GỈiưa ỈLDầa

th i ệ n cẩn noh-a t h i ệ n ĐÓ l ầ q_uá t r i n h ahu’Qj tùĩ tồ đ'jơc tuj V'^ag

hủ à Ị cgỈLia cua từ đưqc pỉiất t r i ễ a từ hq đểa ró Ù2 V* ajucjc l a i ;

l à cuá t r ì n h aìiững tí mới p liá t t r i ề n ũìiaQìi cliổ u j '/J sổ r^ ơ n g V2

oỉiất luợng 2 ro a ^ ^uá t r l a h v ận đông v ầ p i á t t r ỉ ề ũ , tu ’ ru?ng

- ồ

-l o a i ỉiình t h ì phương tỉìức cắu tao , mc hình cấu tao từ của tiể n g Lào vãn cổ những đệ-e điểm khấc ĐÓ lầ những đặc trưng sẽ áưt^c

c h ỉ r a trong luân v&n

T rong lu â n văn aày , chúng t ô i phân t í c h , m iêu t ẳ VỔD t ừ

tiế n g lào tr ê n quan điểm đồng đ a i đông Trong các luân g i ả i ,

cỉiúng t ô i không đũi lâp môt cách cứng nhắc giữa quan điềm đồng

đ a i v ầ q u a n đ i ể n : l i c h đ a i ; m £ t k h á c , l u â n V&.Q k h ô ũ g c h i đ ĩ m g

l ạ i ở sư miêu t ả cách cắu tạo các từ ngữ mới đơn thuàn về hình • • •

thức,mà cồn cổ gắũg tim h iều cơ chể sảo sin h r a chúng ( tr ê n cơ

sở tổng k ể t nhữũg mô hình cắu tao ) v& những hê quả của STJ vậo

hành cơ chể ắy oả về m£t hình thức vầ về mặt ngữ nghla Đồng thỉ?

v ớ i cách t i ể p cân đôũg , luân v&n cŨQg cỉiú ỷ cách t i ể p cận mở .

Trong luận v&n , kỈLi thẩy cằn t h i ể t , chúng t ô i luôn cổ ỷ thức

so sá ó h , đ ổ i c h iể u v ớ i nhữũg r ẩ n đề tư ơ n g t ự tr o n g cá c ngôn ngữ

k h á c , t r ư ớ c h ể t l à t i ế n g V iê t , đề làm rõ hơn đ ặc điềm của t i ể n g

l à o và , tr o n g môt pầam v i ũ h ẩ t địuh , th ấ y đươc những đ ặc điễm

c6 tín h phỗ quát của các ngôn ngữ cùũg l o ạ i hlnh trong khu vực

Chúũg t ô i cổ gắng vân dung ịý luệD ngôn Qgữ học đ a i cương vầ

c ấ c p h ư ơ n g p h á p n g h i ê ũ c ứ u n g ô n n g ữ n ổ i c liU D g , t ì r VT^Qg - n g ữ

3>lxẨp p h â n t í c h n g h í a t ổ ; p h ư ơ n g p h á p p h â ũ t í c h t h ầ Q h t ó tT TỊC

t l ể p ; để g i ả i q u y ể t những vẩD đề cụ t h ề của t ừ vijng t i ể n g

I&0 Nỉiữũg k iá h nghiêm v à k ể t quâ n g h iê n cứu về tliể n g là o cũng

inliư về tiể n g Yiêt của cấc tấ c g iả đ i trư ổ c sẽ đưqfc chúng t ô l vậo

dụng vầ phát t r i ễ n khi nghiên cứu đề t ầ i Dầy Bơi v i « Lịch sư

đ ặ c điểm đồũg dạng v ớ i quá t r ì n h p h á t t r i ề n t i ể o g T i ệ t v ì vậy

QliữQg lcểt quẳ n g h iê n cứu về ngôn ngữ nầy cố th ề gcji clio t a tr o n g

k h i Dghiên cưu agôn ngữ k i a , vầ Dgưcrc l a i "(Phạm Đức DươDg,*1982).

Tổm l ạ i,p h ạ n v i đề t ầ i của cỉiúũg t ô i l ầ từ vựng - ngữ nghĩa

dtược nghiên cứu trong mổi ouan hê hữu cơ, v ó i lịc h , sử , xã hyi ,

'Vủ.Q ÀO á ỉ ỉ ó i ũCũũ. là iá c , c á c b la ii diên, đư ơc Q £iiiêa c£u tr o n g mổ ì

Í 7 U.C.II hề v ớ i s u tồ n t a i , b iể n đ ổ i v a p h á t t r i ể n c u a l i c h sư , x ã

h ô i , v ă a h o á d â n t ô c i à o t r o n g th & i đ o ạa đưcjc lcỉiẳo s ắ t

Đầj l ầ u § t l u ậ n v a a a g h i ẽ ũ cứa tư ơ a g đ ổ i đ ầy đ u , t o ầ ũ d i ệ n

vầ sư p h á t t r i ề n c ủ a t ừ Vựũ2 t i ế n g liào , ơ môt g i a i đ o ạ ũ cổ tliề n

t ạ o từ , Tẩn đề p h i ê a âm t i ẩ n s DI3ỚC ũ g o ầ i v v Các k ể t qu.ẳ cụ

t h ể củ a l u ậ a v ă n có tliể ứng dụũg vào v i ệ c b iê n s o a ũ t ầ i l i ệ u g iẳ ũ g dạy từ VT*Ũ2 t i ể n g l e o , b iê n s o a ũ từ đ iễ n t i ể n g Lầe , tì? đ i ễ a

t h u ậ t ũgũ’ t i ể a g i à e , t ừ đ i ề n t i ể o g l à o - t i ế n g QUC’C Q g o ầ i r V

- 10

-Chương I :

nhận X E T chung ve' Sự i m r T Ỉ Ỉ I Ề Í Ỉ Tứ ĩựN G TIÊNG LỈO

n

-Hìiư chÚQ£ ta đều b iể t 5 VOL tc out r&ồi ngơ ti Qgữ luƠL lu ơ t

cỗ s ư g&Q bĩ mật t k l ể t TỚi c á c n o i ọuac laệ l ị c t s ử , Y&n h o i ,

xã ầ ộ i OU& một dâc tộ c Nĩi đểu qufc trlnfc pỉiât t r i ề n từ Yựag CU& một ngơn ngữ 2ầ Dổì đến quả tr ia l h la t thVnk Ị tồ n t ạ i T«fc piì&t t r iể n CU£ toần bq vổc từ ữ.1 trong tiểfc tr ittii lịoH sữ , Tăn

ÌIOỈ , X& h ộ i cảc dằn t q c .

Tĩr TTjng t iể n g iko đi từa£ hlũh tìtUnh , tồn t ạ l Tầ pkắt t r i ế t cùng v ớ i sy phảt tr iể n oúa các bộ tộ c lào qua ahiều th ề kỹ* S ttỉt tro o g cẳ que tr in h lâu dki đỗ , Tổn tìr t iế n g là o đfc t r ằ ì qua

áhlều g i a i đoạc th&ns trầtt ón£ v ớ i những thăng tràm cũa l ị c h

s i , V&D lioấ^xã h q ỉ iko Trong sv tươQ£ ống VỚI những mốc l ị c h

sử , T&D hoé lớ n , t a oổ thế Jilnii dung 8TJ phân oh la r a cẳc g i a i đoạn tthư 8au ỉ

1) Từ những tịa 60 đàu cong aguỵên trớ về trư ớ c l ầ g i a i đoạn t iế n g IÀO c iii tbn t ạ i như ũgơD Q£ữ nĩi , chưa, oìũr v ỉ ể t .

2 ) G ia ỉ doạn oổ càữ Y iểt r ' k cầịtt ẳnh huởng CUÊ nền v£n Binh v£d hoè cồ t á Đơ ; vào nStt 70 đàu oơag aguyên , ớ Tữoag

quốc Kooag xễ , rua £ào Khua Luơag LI Mau đã tơ u Phệt g lẵ o QgciQli Đại tkira v \ từ đĩ tiểQ g là.0 t i ể p xúc v ơ i t i ể a g S a n s c r it làa đàu tiỗ D ( xem : S i l a Y1 l a rơng , 1973 , 4 )

Giữa th ể ký U Y Ị Chau Pha Hgưs , r u a lào đàu t i ê a cỏ

oơag thong Bhẩt CẴC aư&og th.ilai một quỗo g i a độc lậ p T Ở 1 tơ n J 9 i

lk T u ơ ũ g q u t o IẠŨ X Ị a g • ĩ$f €ỂLJ , ciný ĩh&a - n ị t k iễ ủ cầữ đxRỉe

2^6 h o í t ì t t l ê ù g P a li - bắt đầu đĩXỊC đhag rQũg r ã i â cấc oh.ua

©ầiền Tí? oăm 1523 , raơag quổc Lan Xa&g đã ohÍBLh t h à o àĩiag ỉx&ỉ

k iều cầữ Y ỉế t : m§t k iều theo oỉiữ S a n s c r it dotjc duag tr o a g oẫc

c ơ tg T i ệ c h ầ a i ohỈBk pho tk ơ n g T a k i ễ u ohữ ThSiffi đucrc ấ h ù g t r o o g

P àẳt g i ả o .

A Z

-3 ) G i a i đcran ả a h ỉiưỚQg c ú a s ự titáii Cihập t h ụ c dân phươũg Tây : CTiu?c d á c phiáp b u t đ ầ u xâm cỉiiérr đ ẩ t cước l à o tì? n&r 1893 v à b i ể n :i à c t h à n h t h u ộ c đ ỉ a củs chúng T iế n g Pháp g i ữ đ ị a v ị th ổ n g t r ị ở

p hú iiơn , xứng đấng lfe một ngôn Dgữ quốc g i a ẩxxỊc dĩing t r ê n m ọ i

ỉm iền dát ŨISỚC và trong a o i phương d i ệ n của đ ờ i só n g x ã h ộ i

" N g h iê n cứu t i ế n g I&o " ( 1972 ) , n L ịcỉi s ứ chữ v ì ể t l à o "

c 1980 ) , w Tiểng p a l i- s a n s c r i t " ( 1980 ) , " Ngữ pbốp lào "

c 1967 ) , " Ihuệt ngữ khoa hQC n ( 1969 ) , v r

Uhưag ahÌQ cỉiuũg , cũag như c ấ c đ ị a h ạ t k h á c , k h o a ầg o

n g h iê n cứu về t i ể n g Lào n ó i chuDg v à tĩ? v-ựng - ngữ Q g h la t i ể n g

IẰO n ổ i r i ê ũ g còn í t đưq?c chú ý I r ư ớ c t ì n h h ì n h ahư v ậ y , v i ệ c

n g h iê n cứu s ự p h á t t r i ể n t ừ vựng t i ế n g l à o t r o n g th ồ ri h i ệ n đ ạ i

l à cực k ỳ cằn t i i i ể t Nỗ k&ÔQg những c h ỉ cho chúng t a h i ẩ u r õ

n g h l a t r o a ~ mấy cliuc nlJm t r ớ l a i đây c h ắ c chCũ ÌCỈLÔn£ th ề p h a a .ắa

h ể t cũiữũg b i ể n d ồ i v a sự p h ắ t t r i ễ a maáh mẽ J t o l ớ a c u a aậ •

Hhưng GỈiíah t r o u j 11:0*1 g i a n đổ , c» t i l l Id iẳag đ ịnà r& a£ t ừ vnjũg'

t i e a s Lầo đ ã cổ s ự p h á t t r i e a toầQ d i ậ a , s â u Sue Qliầt •

Tu;y QỈLiên , aỉiir đ ã Qổi , aỉiữns công t r i n h n g ỉiiê n aứu CỈIU^

n j n g t i e as l à o mẩy t h ậ p ky q u a t h i chưa ơS ELật công t r ì a h aaô cS

tàm cỡ tư ơ n g xứng • Do v â y , tim ỉii ễ u sư p h á t t r i ế a từ riỊng ngũ

bưc t r a n h t ừ n j a g t i ế n g IẰO a ữ a t h ể ky t r ơ l ạ i đây y cÌLÚDg t a

p ỉ i ầ i xem xể í v ế a n i ề u m£t như s ố Ivxtag y dung lư q n g , phgm v i ,

q u i m ô c ú a Qổ Iílnmg t ẩ t c ầ ahŨDg v ấ n đề đổ m ớ i c h i dừng l a i

ở ST£ b i ể u M ậ n bề m at D iều đó cũũg cổ ũ g h l a l ầ , chaíũr; t a mâl

c h ỉ t i ể u hầũh đ ịali íưaag về STJ phát t r i ề n từ TTjog ngữ a g h la .

.Côag v i ệ c đổ Ị ầ c ầ a t h i ể t , QỈrưng ch ư a đũ * Y \ v ậ y t a còn ph íẳikỉiẳo s á t về m£t c h ẩ t l ư q o s , t ứ c l ầ p i i ằ i đ i n h tíaỈL v ề s ư p iíá t

t r í l a đé aữa Iíhư vấy Ị đế a i i ì a ữSLGh kũÂ l g u á t nhưn^ *cũũg

Cỗ' chìỉơQg n&y , chúng t ô i c n ỉ dừng l a i ớ n ^ t sổ kills, caaii cổ t í n h

cchiúag t ô i s ẽ d&nh cho a ấ c chươũg s a u cu a l u ậ n v&n

1 K h á i q u ấ t về sự p h á t t r i ể n sổ lư c jn g v ầ c h ắ t lư ơ n g của

t ừ v ự a g t i ể n g là o .

1 1 Chúng t a đ ề u b i ể t , t ừ vự n g c ù a b ấ t k ỳ m ộ t s i n h Ggữ

rnà.0 cũũg đưorc bỗ s u n g v ầ p h á t t r i ể n r ẩ t ũ h a n h v ề sổ lxKjng T r o n g

*

'Ik-hn t ừ vưag cua một ngôn ngữ , ầầu niiư nhưng t ừ cơ bản ỉ t thay

c đ ổ i B ơ 'i v ì đáy l à v ổ n t ừ lầ m cơ sớ cào STỊ t ồ n t ạ i vầ p h ấ t t r i ễ n tcủ a n g o n ngữ đổ T r o n g k h i đổ , aììững sự v ậ t , h iệ n tư íỵ a g lĩD Íi

ioả;y s i n h đ ò i h o i p h ấ i có ahữũg t ừ ngữ mới để g g i t ê n C hính v i

■'Vậy , v ó n từ c ủ a ngôn ũgữ đó không ngừng đxnyc tằ n g l ê n Chẳng

ih ạn t h e o Budagov R.A , nểu so s á n h một cuổn tĩ? đ l ễ n tư ờ n g g i ẫ i

<cua V i§ 0 iiàn lâm k h o a h g c aSm 1847 V(ỹi mgt cuốn t ừ đ i ể n tv£?ũg

I g l l l đư?c xuắt bảc nam 1934-1940 t h ì trong kgoẫng 100 n£m , ngu&i

1 ta a h ậ n t h a y r ằ n g CUÍỔQ s a u n ìiiề u hơù cuổD t r ư ớ c l ầ 10 0 0 0 tì? ngữ rmới ( B udagov R A , 1977 } 3 5 ) • ỗ*Pỉiáp , t r o n g k h o ả n g t h & i g i a n

ttừ 1957 đen 1964 đã xuất Dẳn cuốn từ điển tường g i ả i lớ n lầ »» Tĩ?

c đ iề n t i ể a g Pháp " Nhưng đến năm 1972 đã có thêm 500 t r a n g đ l

Ihoka chỈQỈi hơn nữa CUỔQ tĩr điễn này Những tĩr ngữ mớỉ tron g phàn

iphụ thêm này xuát h iệ n trong vbag 20 a&m từ 1951 đen 197*1 aua

( đ k i p ỈỊắ t tiia a ỉi , TÔ t u y ể n , phim ảu h , sáoh háo c B u d agov R.L ,

11977, 3 5 -3 6 )

T iểng lào l ầ ngồn ngữ ìchôug phát t r i ề n mạah so v ớ i tiiểng

ỈNga , t i ể n g P h á p , nhưng t ì n h h l n h cũng tư ơ n g t i j nìrư v ậ y Mẩy

-t! ahữag tà ờ i j£$ l ị o h sử trước đi,; ) lầ Bí xuầt iiiệ n cu t r ắ to h iề u

b&E tro n g aấy chục n&K tr ơ l ạ i đẫy N&ir 1962 cé cuổn n Tĩr đ lễ n

t iế n g iào n cua S i l a Yi l e Tốag r ớ i ầơc 11*000 từ v ớ i duag

laơOẼ oủa một CUOEk t ừ đ iề t i t h i s ổ I uqqẽ từ ngữ nhữ v ậ y l ầ k h ôn g

a h iề u Tuy n h iê n đ i ề u đáng BÓi ơ ă ầ y l ầ , t r o a g ouổn t ừ đỉầQ Qầj ckÚDẼ t e không t h ể t im t h ẩ j những t ừ ngữ như : 'sã ^ .X oe a ĩ Jjorc

n xã h q l chủ nghĩa " , koiB mu u ỉt ttĩ ỷ ỗm " 0§tt£ sậa chủ nghla " , a& ‘kft ’s a mắk XL " đ a l đoỉic lcết w , ‘nuoí pẫk M c h i bộ " , ufcet t a 'hao " o h l ể n khu * , korj tap pỗt poiA" quân g í & l phổng w , X o ‘»a

na ?ốp h o c n t u y ê n ỉiuấQ M ▼£, r ấ t a k iề u t ừ Dgữ ickáo ĩaa ỉ i i ệ n

aayđã r ấ t que a timQc đối VỚI đ ạ i đa sổ QầâQ d&Q Xko

N&n 1963 > OUỔQ " Từ đ iế c V iệ t - £ko B đxK Ịc xuất bần ỡ v i ệ t

£«8 , gbffi kkoảag 1 6 0 0 0 từ Cuốc sách đ i đ ổ i ch iếu ohữog tĩr ttgt?

thông duag áhẩt trQttg t iể a g V iệ t V& tiế n g lẳ.0 ; đồag tkồri tron g

®§t phac T i nhẩt đ ịn h , dã đáp ÚQ£ RhŨRg nhu cầu Tề c á c tư ngữ clíuyốn dting tro a g C & 0 llttii vực k in h t ề , v&c fcoá , khoa h.qo ,

Qghị t h u ậ t .

Bậc bỉệt ol lỉêB auan đến sự phit triêa TÍ »ổ lTKỊBg cúa tTr

ngã t i ể ó g là ố l ầ 0UíổB " l ừ đ iể n Iắo - EgE « ’ x u ất bẫa ơ I l ê É Xô

n f r r u * 1 9 8 2 * C u ổ u t ừ đ t ễ n a ầ ỉ r c ổ k k o â o g 2 5 * 0 0 0 t ĩ r » t r o n g đ ể c ễ

OẲ t ừ c ìiín ii t r ị , t h u ậ t ngữ k ầ o a h ọ c , t ê n o ể c c ự T ậ t c ẵ c

i d í i l niệm r i ê ũ g b i ệ t cu a 2feo , c ẫ c t ừ t ề cbn dtxag t r o o g c ố c t á c pàẫm v ă n Ỉ1QC h ỉ ệ n đ ạ i lề g o ầ i r a t r o n g cuốn tì? đ lẩ D n V cồ n

tÊ p h^p c á c cụa t ừ , n h iề u tlxknh ngĩé , t ụ c ũgữ nhữog 2 ĩ f l

hẨt gia o duyÊĐ Dỗ th ể nói đÊy l ầ cuổo từ đ iền điayc b iê n soạn

CÔH£ phu v ầ ứ à j đủ a h ể t t ìf t r ư ớ c đ ể c na^ v l t ư Tựng t i ể n g I&o

— 16 —

r ư n g t í é n ẩ Lao mấy chuc năm q.ua MÍU so s - ::h v ổ l cuổn 1 1 0 0 0

t ừ đươ c x u ẩ t b ần a£n 1SÓ2 t h i quả ubỵc cuúu 2 5 0 0 0 ũiục t ù ’ Qầy

aho t a Slot b ứ c t r a a h tlitì l ĩ i ^ ì ’ n o t O'-X’C t i e a w ạ z b ậ c c u a t ĩ ỉ T ^ ũ g

t i e or- Lào iỈLổa^ k ê n o t cẵcli c a i t i ẩ t hơ a t a c ũ a j t l i ẩ y sổ lu ^ n g

c á c đơ a v ị t ' l vtga^ ớ cuuu t ‘l' đ ì ỉ ũ icuát b ã c aa n *1982 iìẩp đ o i ởcuổũ b ẳ a Qua Ì9Ố2 C2iỉaj h a a x é t v£a / k / ơ c u ổ a ir u á t bẳiaun 1 9 6 2 cổ 993 Tkic t Í2 ; còn ớ cuồn :: u ẩ t b ẫa ũSn *1982 có 1754

HUG Ytì tr-jG’u j liqo íltiQc; j ể u t ổ • k a g v ớ i t ư c á c h một ý ê u t ổ

c ẩ u t a o tu ’ c u a - clio tliẩ y sự id iá c aìiau k ìiá l ớ n g i ữ a b a ỉ cuốn tĩz

đ i ỉ n So sắ ũ ìi :

- Cu.au t u ’ đ i é a x u ấ t bần a£m 19Ó2 : có 6 a ụ c t ừ

- Cu ổ ũ t u ’ 'đ iể a x u ẩ t bẳa n£n 1 9 8 2 : cá 60 nnịc t ừ

ũ ^ y VU.Q Gồ ũ x a v ớ i cá c đơn v ị t ừ v y n g ỡổ ýêu. t ó k a g đ ư q c d ĩin g

t r o a.2 tĩr ^ c t ổ c u a tv: vyrr; t i ể n n Lào ã :U a aay DÙ s a o l i i ệ n tixjng

aầ.y CUL1J CĨ1D t h ẩ ỉ 7 : 1 ) Y a i t r b q u a n t r ^ Q g o ủ a y ể u t ổ lean t r o n g

r i ^ c s ã n s i a h r a c á c đơa v ị t ừ vưog 3ỚÌ b a n s p iiư ơ a s t h ứ c g h ép

(xem c h i t i ể t ơ chương I I ) ; 2 ) Sư t&Q£ nhanh, v ề sổ l ư q n g c á cđơn v ị t ừ ri^ng t r o na t i ể a g l à o h i ậ n đ ạ i ỉíhữns t h u ậ t Qgữ mới

đư ợc t ạ o r a p h ả u á a h ahữag a ô i dang k h á i n iê m n ớ i c h ín h l ầ đTja

t r ê a aô hlaii cẩu tao có jể u to Iraq cEứog ớ v ị t r í đầu từ • Chầag

hạ n : k a a jọẩ t í v ấ t 11 c á c h ũiaag » , k a n b ^ a ,fchu;yểo b a y ff ,

k a a I ' a i ỉ a ^ " k y t h u ậ t c ĩiậ a ” , k a u l ố t kẵm l ẵ ỹ lis p ,f STJ s i Ẵ i t r ĩ ? quân b i , sự 5 i ẳ i vũ k i í " , kaa'sut-k ‘s a » SXỊ g±ảo dục " ,

k aũ k o t ' X i ^ " s ự bóc l ô t " , k a n 'Xỉ-tỊ* !xaa ” STJ t ỉ x i đ u a » , k a a

Xo Js ấ a a w sv: t u v ê a t r a y ề a ,r , k a a ' v ẫ i » s ư h o a t đ§Q£ »

V V

" 7 V w ' V i

T ắ t n h iê a v i e c aêu lê a Qjaũ'Q 2 COQ so dễ cJai xạ,. S]1| kJaấc nhau

g i ữ a c á c cuổQ tu ’ đ i ề n vè sổ lưcỊQg t ừ agữ đưqfc s ư u t â p cũũg nlru:

đễ c h ứ n g m in ii stỉ p h ắ t t r i e ũ v ầ tă ũ g t r ư ở ũ g về v ổ ũ t ừ cúa m ột Qgôi

Q^ữ l ầ r ắ t tươa.s đ ố i cổ th ề cỗ unữn^ tồQ t a i tro u g một a.côũ

Qgũ aiiưQ3 c h ỉ dầm tr o Q g t ừ đ iể a t ỉ i ô i ; Ỉ10&C l ạ i cổ những t ừ Qầo

đó Id iô ũ s x u ấ t h i ê n t r o n g t ừ đ i ể a cũag có k h i do ũ g ư ờ i t a khôog

b i ế t đ ể a Su? tồQ t a i c ủ a citdag H0&.C cũũg cổ thề do a liữ a s n g u y ê n

aha ạ k h ấ c : t ỗ chức cơ cắu c u a niQt -cuổa t ừ đ i ề n , cổ k h i do y ê u

c ầ u v ề m£t kỹ t ỉ i u â t Di ũ h i ê ũ ơ đ â;7 có quan điễm l ự a cJi%Q củí

t á c g i a b i ề a s o ạ a Miưag có t h ể g i ẳ đ ị n h r ằ n g dù t h e 9 nguyên tắ c

aầa t h ô n " th ư Ờ Q - c ũ n s t r ê ũ cơ sơ t i n j c t i ẽ a , nhu c ằ u chu ẩ n mực

ho á , c u a ^ cấp công cụ CÌLO đông đ ẳ s ban đ ^ c aê u ST£ k h á c b i ệ t quan điểm t h u tìiâ p cu a t á c g i ẳ 1» k&ôug đáug III DÙ sa o , aixư

đ ã Q ổ i , t h ự c t i e a du’q c piiẳQ ấũii l ầ kÌLÔag t h ể b á c b ỉ đ ư q c

3ề chứa^ a i all OiìJ 5;; p h á t t r i ề n v ầ aiị’ p à o a g p h ú hơũ về Yổa

t'!z t i ể n s Lào dấy th ậ p k i qua so T ơ i t a ờ i k ỳ t r ư ớ c đây ch ú u g t a

t h u ậ t , aìiữ ũ 3 V&U bấu về C ù íũ ii t r ị , quâa s ư ÌLQtgO Qĩiữũg tcf

báo x u ẩ t oậu t ừ 1 9 4 5 t r c ’ l ạ i đây l à Qhữũg v ă n bẳũ D0Qfi h ỗ i h ơ i

th ở c ủ a t i i ờ i đ ạ i v ầ ago ũ ngư Tliưc t ắ ch» t h ầ y Dhữũg t ừ agữ mới , ahũ’ũ2 t h u ậ t agữ mới về c h í n h t r ị , q uân s ự , kÌL0a iiạc ,

pỈLầũ IthÔQg Qíiỗ v ầ o v i ẽ c tu y ê n t r u y ề n , QgQ , nâng cao QiiậQ

th ứ c c ã ía h t r i cho nhâũ dâũ Lầo Đung t l i ờ i , ũhữũg t ầ i l i ậ u ũầ,y CU02 đ ỗ a ^ g ổ p v a i t r b cuQg cắp VOQ t ừ Qgữ m ơ i cho đ a i đ a sổ ahâa

— >18,—

d â n , b i ể a ũìíữũg t ừ vổũ x a l ạ h o ặ c í t đưq c dtiũg t r ở tÌLầũn quen ;

t h a ô c , được s ứ d'^ug thường xuyêQ troQji đ.ời sổng c ủ a ũhâũ dản

ũ £ U ‘l ấ g » h ^ u piruơng " , a t u 'a a 1 n m ặt t r ậ a " , k u a t lai}2 " oầu

q uet " , vếa jiam " Câan gấc " , S£k stỊỊỊ " cao t h iệ p " , ' t a o ' t t u

«» đ q i OP-Ũ " , t a ' i i a a l a t " dân quân " , ìo r) ' l o a n du k í c h n Ị

' s u 2- u k h án g QXỊ " , t o ^ t a a 2 " kliáũg c h i ể n 11 , p o t p o i ^ - " g i ã i

piións n , V V .

H à n r l o a t ũìiữũg cụm t ừ Qhư : t o ^ s u ^ t 'a g sea s ấ Q ^ »» đ ẩ u t r a a h

g i a i cẩp " , t u i n ^ t u o t'a *j k a a

t u a t'a ij so’ii s ẩ ũ ^ 11 g iấ c Q£§ g i a i cẩp " , t m a ^ t u s p ẩ t ĩ v ẩ t " s i á c

rX ^ bao ũ a ẵ ‘ha s a n " pnaũg t r à o quầQ cháũii " , v v lầ, aàữag

t u UC’P - lớ i :rã ẩ t h iệ a t r u a g p h o as t r '- 0 c á c h taạag cú a n h â n dâ a IẰ 9

Qua ctâ j CÌ10 tlicLv v a i t i ’ j , Gxiức tilin g t o 1ỚQ củ a t i ế n g là o

a ổ i c iiu a g v à t ừ VTi’Qg t i ế ũ g Lào ũ á i r i ổ ũ g k iiô ũ g c h ỉ l ầ p h ư ơ ũ 2 t i ệ n

g ia o t i ẩ p tliô a g th u & ũ g mà 00 a cổ t á c dụng ũâag caa QỈiậa th ứ c v à

tuyên tru yền ViíQ độug aiiáũ dân trong CQQS cuộc báo vậ vầ xả ỵ diỊũg

d' t au ớ c vb, t i ’ 0D2 s ỵ t á c đQQg q u a l ạ i ẩ y , c h ía h Qhân dâũ l à

Q£u**i ci-ỉc 13C , d t r ì s ư t ồ n t a i , p h ấ t t r i ề n c ủ a QgôQ Qgữ

đc,a tQ c CŨL1S sâu’ vổ t ù Li;ĩữ , l ò i i ẩ a cho ũổ ngciy cầug p à o ũ s pìaú

v à Iiocu t n i e a

Mliư Mẩc đã n ó i : 11 Ngôa agữ l ầ h i ệ ũ tliựo t r ụ c t i ể p cu a t ư

tư ớ n g 11 'J& h o i C£ũ;j p ã á t t r i ẫ a , dd j c ủ a CD3 nguO 'i i33%y

càng lũng mè , n M th ứ c a-iOỹ c ầ a g đưqc Lĩâiig cao : L l ngô ũ ngữ

n ổ i ctufl£ v ì zù V'J-S r i ỗ a g CŨ.Q" Q-J^y oiQ-c pliJQ'j ‘0Ỉ Ú , đ a d a n s ,

t h o a aLv cău can và đú đế b i ế u đ a t sư p iiá t t r i ề ũ oủa t ư duy

c o a a g ư ờ i Hõ rùiu&’ cxii k h i i i i ê n t h u ’c GUOc s ổ ú g ỗ ĨẰO CQ a h ữ ũ g

b i ể a đô Qg vh đ ỗ i ti aay , t u di’.j CO a Oj SU’ đ ỗ i - l ớ i 'Gi-1 t i ’ j u g

w g i ấ c Qg^ ch íah t r ị M ,

tuna4-t u vT|0g t i ể n s l à o h i ê n ũ£y mới x u ấ t hii*c unữu£ t i i u ^ t ngu' a ' r i i-iTu

â a t PEIJ c i n t ấ n a k a n 11 đ ổ i m ớ i t u d u y " , c i u t £ D£ k a n ' m a i ^ " t ư

Q U Y mới " , c i n t a o a Itan ' s e t 'tÈf i : i t " t ư đu,y liiDli t ể " , c i n t ấ

na i:a n k a n n iin r g " t ư d u j' c n íù ÍL t r i v v 3 $ i T Ì , Qirư đã D ổ i

'bù p ìiậ n t ừ v ự n £ oơ bẳn t r o Uể t i ể n £ i k o ìúiíìữ£ tìia ; ; c ỗ i bao n h ié u .

ĩT o n c k i l l dó , cũug £iổ£ỉ£ aim cấ c ũ-:6u Lru lihấc , bõ p h â n t ù vtrag

m ới p h á t t r i ề n p h à n lổn l l c á c t h u â t u^ũ’ , đSc b i ệ t l ầ t h u ậ t agữ

n£hị lu ậ n ch.ícih t r ị x ầ h ộ i , v£n heá Ei£iiệ tnuc.t NÓI ch’JLtxg ị ề

t h u ậ t ut :tl tiiUýc các U,i.auỉi k iio a iiọc x ã ÌLÕÌ v ầ áhân v 8 n c u a '’ như

t i i u ậ t ujũ.: k h o a h g c iíỹ t i i u ậ t

1‘ir ^ c t ể p h á t t r i ề n cua n h iề u ũ g ô n ngữ cho t h ấ y , nểu t h i ể u

Q Ỉrũnr t u av W a â í Ị đặc t i ệ t l è n iiữ a ^ t i i u ệ t m ớ i t h ì ÌIỈLÓU' t h ề

nào chu vé tì t ả i uU'q’c njQŨ.*n~ Hui duiií: lihoa học cần t h i ế t vầ sư

đắp 5 bô sun-; t r o a r hệ thó a;: tu vưnc củí niôt Uiioc Dt:ữ ô* iĩgs ,vào đàu th ể kỵ X IX Ị k h i };em x é t hoàn cùũL vốn gây cắn trở ciio

v i ệ c p h á t t r i ễ n nền v £ n h $ c củ a đ ấ t nước , r u s i i i n đã đ £ t v ẩ n đ l

a ộ t cá ch s â u s £ c v ề v i Ệ c t ỉ i i ế u fflijt t ừ đ iễ o t r i ể t h e c , k i n h t ể

x ã h § i v ầ Idaoa ỈIQC m ố i ũ h g v i ề t : " K h o a Ỉ 1 §C , c h í n h ' t r ị v à

t r i ể t hgc kĩiồng đưqfc g i& i t h í c h bằng t i ể n g Nga - ngồa ngĩr trifu

tư<jQg cúa c h ủ ũ Ẽ t a he'ko toần kiiDa^ ©ã Hc V ốxâỊiỊadd Y,Y,*1964>, 3)*

ỗ* l à o , v à o nỉiữag năm ũửa c u t ì i th ế XX n ầ y , do QhữBg

đ iề u k i ệ n l ị c h s -ỉ zS Ỉ 1 Ộ Ỉ m ớ i có n h iề u th u â n l ợ i , h i ề n tư ơ n g

t h i ể u h jj.t trà ra t r y a g nỉiữ ũg tiL u â t Q^u m ớ i đã lđ iô n £ x ẫ y r a ^ ơù-ũg

v ớ i đầ đ i iên cũa l ị c h sừ , từ ViỊũ£ tiế n g IẰ.0 cz. ahaali chéũg dáp

ứũg đưgo aĩiững DỈ1U c ằ u cũ a cuộc sổũg đ ặ t r a iĩgay tĩc c u ổ i nliữQgnSm 60 , đ ầ u những n£in 70 , mSc dù oĩ>n t r o a ~ k h ó i l ữ a c ú a cuôcllcỉiẵng c ầ i ể n chổng Mỹ , do tỉ iẩ y r õ đưqc tàm ouan trocr* c ũ a v i ê c

— 2 0 —

Pữiiax; curIL0lu Lir.'OL iu^u CLcin c o c J \ X o r - « yc^.J» uiD cut^ L iif Jjcxc 0.0 1

w r i nhi^Ui Vv tru'C’G mắt cũn;-; như t r o nr tu.’ơũ£: l a i , ĐẳD£ v l Chíuj2

xọiìủ LL :'ê r í t ciiú / aến v a i t r i của t i ể ũ £ Lac Cu th e i ầ v i ệ c

t t ậ cu ứ c b i í u SU6L Ljaũ!Q£ c u ố c s â c h ahìi’ ,! Ii>ữ p h â p i h o ” ( 1 9 6 7 ) ' v ă

c c ê ĩ H d £ L ' X u p h a n u v o n r bac- gồm kho ấu, 4 5 0 0 t h u £ t n£Ũ' V* c£ c

DQ v:;£-~ ÌÌOC ~ o c t i , t ừ i i í c c â c n£-ầnh i r h o a h g c x ẽ ê g i , s a u n a y CC' xăo có x u ẫ t bẳn cuổn " Thuđt Ũ-/Ũ cơ oẳD V i í t - Lăo - irhâp 11 ccũc o n r Lí Du: Lươar c 197$) v ớ i iitioan: ố 600 t h u đ t về t r i ể t

i a o c J i:iUi- t ể c n ín n t r i , Vc.n h o e , n^ôn n~u h o e Vu d đn t ộ c Ĩ10C

liỉ h ì n c iiu a r , v i ệ c b ií n s o a n nhữag cuổn s â c h Dầy , m ô t m £ t đâp ứng

;>yíu cầ u n g h ií n cứu , £ iâ n g d£v , h o c t ê p CŨŨC như p h iịc vy cõag t â c

ttrrực t ể cú.2 ũìiâo dđn ik e ; mặt kiiâc cũũ£ piiấn ảnh STỈ’ p h â t t r i ể n

CCUE từ vxgQr t i ể ũ £ Lăo Diỉu để cho tầẩv từ vi:’ũ,c t i ế n g Lầo hũần

t t o ằ c CD Ĩ£h£ nLnc đỗp ứnc ùú Dầu CaU b i ễ u â a t ũhữnc n ó i dung

iichcÍ h a c t h i ế t - ỷíiXị " đâp ún g sư cău t h i ể t p l i â t t r i ề n V&D ho â

w ầ t £ iâ o d ụ c dđn tộ c m ô t c â c h k ị p tiL Ờ i , đồng t i i ờ i đâp u’D£ Ib a g nnocg m ỗ i t o l ớ n c ủ a đ a i đ£ sổ uhđn dđn " (X u p h a o u v ô a g , 196S , 1 )

Tuy Qliiín một đ i ề u dí ũhđn tỉiẩ y lầ : cuổn t h u đ t ngữ c ú a t â c I

££&£ lỉ Duy Lương s u ấ t bấn gằn đđy ũhẩt cũng đ& hơn 10 aăm Từcđăâ.dển nay , he th ổ ũ £ t ừ Tưng t i ể n £ l ă o u ĩ i chuag v ầ t h u đ t Qgữ 'i

tt liếng l&e ũ ỗ i r i í n g đ ê cỗ sư p h â t t r i ể n nhanh chóng v ầ manh mẽ , cđấj ứng nÌLu cău p h â t t r i ễ n Yầ b i ể n đ ỗ i không ngừng c ú a đ ẩ t mnỗc ,

I ,

2cê h ộ i Lăo l í g o ầ i nhữũ£ cuổD đ ê níu ở t r í n , t ừ đó đển Day ở IẰ» cclava x u ẩ t bẳn thím u ộ t cuổn t ừ đ i ể n tư ờ n s c i ẵ i h o ằ c t ừ đ i ễ ũItĩauật agữ t i ế ũ g IẮ nầo iiĩiắc T rong k ầ i đó tu’ vựng t i ể ũ £ likeTvan ngầy một đ ỗ i m ớ i , p h â t t r i ề n , n a ầ ũ t h i í n cùng v ớ i q u ẫ t r x a h

Tpìhắt t r i ể n to ầ u d i í n , s đ u Scc cua đ ấ t ũu?ớc J x ê h ô i v ầ nỉiđa dđu

- Z

Uk® Đây rõ r ầ0£ l ầ m§t ciaiêm v u cắp ú ích đ ặ t r a đ ổ i v ớ i các nÌLầ

n g ô o Dgữ Ỉ10C ĩẰíi

1 2 ĩT è n đã,;y chúng t a đã p àầũ nầe tìiẩỵ đươc s ư p h á t t r i ề n

nuanh mẽ về số lượn£ cua từ Vu’Dg t iể ũ g l à t iiiấj thập kỷ qua Soug ,

trh i xem x é t sư p h ấ t t r i ể n v ầ hũầD t h i â n về t ừ vưng c ủ a một ũgôc

QgÍ2 t h ì v i ệ c t ì m h i ề u y ỹ p h á t t r i ễ a v ầ g i e tu n g về sổ t ừ

tagv 2ầ cằn t h i ế t nhưag cliưa đũ BỞi v ì , nểu n ó i Qliư AaatÔB

P h r a u c : " Từ đ i ể n l a c ẳ t h ế g l ớ ì dươc x ểp t h e e t r ậ t t ư bấũ£ c h ữ

c á i '' , t h ì , m£t k h ấ c J CŨH£ cú tìaễ đồũg ý v ớ i ỷ k i ể u cue Budagov

R A Iìl : " Yẩu đề c h ấ t lư ơ n g c ũ a t ừ đ i ế c quaũ t r o ũ g hơn so r ổ l

đ£c trirns sổ lươQ£ của ŨQ môt aáctL đơn thuan "(19771 72) Sự phát

t r i ế t về ciLất lươnr lầ sư phắt t r i ể n ớ bề sâu , cổ t í n h bẳu ciiất

v ầ t i i ệ t đề n h á t cúa sự p h á t t r i ễ n t ừ VTJQ£ - Qgữ U£Ỉila v ì x ể t

đ ể a CÙ0£ , ctil-u quen t r o n g V8 - q u y ế t định, l à lcho tb Yn’a« c ủ a một

C£un QJU— cố những t ừ đ t cú vtí Iiìĩũũj t ừ dơi , ũ£iũ.& m ới p l i á t t r i ề n

có t i u y ề c c a t J b i ễ u t h i đươc t ẩ t cả nÌLL.'ti£ i ; h á i Diện , s ư v â t ,

t ư trỚQ£ v ầ t ì n h câm mt CDC n g ư ờ i c ầ a t r u y ề n đ a t ÌLay khũO£ ?

ĩìiư c t ể p h á t t r i ề n c ủ a t ừ vưag t i ế a g i a o ciầy t h ậ p kỷ qus

đ ã klắa£ định rang từ vưog t i ể ũ g IÀO ỈLOần teần CQ' kha DÊng tíi©Ẫ

naãa những yêu cằu phẳn ánh do cu§c sổng ỏ’ IẰO đặt r a « E l i e ẩ c l

Mi ác , tu vựng t i ể n g IẦO kiiổag nĩiũan phắt t r i ễ n về >ã%t sổ lwỵữg

t> ‘ • • y-rị*-: ;';ịrị';ỵf :m& chắt Ivqng c ú a nổ cũng âìxơc n â o s l ê n r õ r ệ t ,

- t z

-? a 's.ầ. l a t " đôc lằp •’ , p - s a t t p ẩ tằf-_ ” d âu sliú :t , s o n s a Q Ì

- i a i cap " , lcầa a a s i p 11 vô s i n " 5 l i ầ i 2l£ằin a a s i p tr p h i v o

s '; „ :I , -X t ĩ " ju„.’ể t " , p ẩ t x v a t » c á c à a a 0,3 " , x u tn p a

t ĩ v ẩ t ” piiảu c ắo n mac- '* , t a a 2 cấk k ẩ p a t QĨ J13 1 " p h ẳ a để " ,

~ ẩ tỉT i i a a 11 o i i ẳ đ § a j " J X aa2>3^ X a a " o i i i ể a n , l ấ t t * i

11 cliú a g ỉ i ĩ a *' , J i u i t ?ãz a a t kan p ak Xor) " J i a h h c £ í n h q u ^ ề a " ,

?ỐĩỊ k a n « cơ ơuan " , ?orj " đ o àa t i l l " Ị ? e i£ẩ *saa GÔag

vUa " , iiak 't*aũ "cơ sở " , hak *tcaa a a 'h a SOQ " cơ sở quần cỉidng

' s ẩ a a " h ỏ i ( ắ i hữu.) " , ‘s a □ a Xpm. s a u Qa « nÔQ£ h ộ i u , 31*

k ẩ b a S k a a ”uy b a a 11 , v v T ro ag k h án g oỉxiểa chổDg P h á p r à

ciLÓns líỉỹ J Qliữns Qgữ vè quâa STJ tăng l ê o ahaah ch.óũ£ , t h í dụ:

k a a lu i : àui* t'u o * p ấ t 'e t Mt*ng lchời n g h ĩa » , k a a t a u com t i hop

d a ũ ^ ” t ỗ a s p h ẫ n cô a^ " , ‘SDỊỊỊ Xam XaLYa^t‘i ^ ,r v â n đ§n£ c h i ế n ,r ,

y ẩ V a t 'sarj X s®- " lchai c i t i J a " , p ố t p o ỉ ^ Ir q u â n s i ẳ i piLổng"

P3rj*lz£a " oh QD.J n 11 , Qtu ìiSp 11 phàng t u J* ể Q " , k ot t'a'han

11 q u â a p h á p ” , Xutyjj* OẾP t a 'hao » quân p h ụ c " , 'săm p a l ầ t ' a ‘li.ao

” q u â n ũhu " , t ' ẩ ’ỉ i a a ‘hìía1 " 05 uy quân '• , ' x u a ’s y k " q u â n p h i ệ t 11

p ố t " b ổ t 11 , v v

'j?ừ k h i đ ấ t nước đS hoâ.Q t o à a th ổ as a h ấ t ( 1 9 7 5 ) t t ừ T ự as

t i ể n s Lào l ạ i đươc bỗ SUQS hàn 3 lo a t thuật ngữ rề chuyên aôn khaa

iioc kỹ t i i u â t C iiỉn s han :

- íh u ậ t Qgữ ta á a hijc : mu Q tem " 2®c đầy " , mu a nok ng90

a g ũ à i " , aiun a ă i 11 g á c t r o a s " , ' s i ^ - c t " t ứ s i á c 11 , 's a m CỄ ^tani

g i á o " , t u o l a p " ầQ sổ ” , '■o'on lo p n h i ệ u sổ ” , 'pò^Q buok n t ồ ũ j

so " , v v

- i ỉ i u ã t ngữ v ạ t lý : k a a dấn 11 sư đ ầ j 11 , 'S £ ^ 'h ă k ,r t i a k h ú cjcạ " , ? a Icaa mi i ỉ i t " đ a i lir ơũg có ỉirớng " , ; h ĩ a !H£Íếk ” đ á

^ a a ì i o a 2- " Q à i ệ tiQăag " , lcaa h o a 2puj.yi ,r s ư aáag chảy ” , k a a p e n s ư đôQ3

aan ciiâm " , p a l a ỹ ^ a a '» auQg lưqQẩ " , p a l ẩ g

.— -9 2 o

.đ ặ c '* , c u t p o t " d i e a s ổ i " , v v

- Thuật hoá hoc : kẩt ’l i e 2 " ềía aÒQ " , peQ ? a i » bay

ÌLơi " , t ấ k ' s i IT bay màu n , ' X u n ^ "đâm dầo ,f , k a ỉ p e n ? a i n ỉioá

h ơ i " , k a i p ế ũ ‘i t ụ " h ỡ á lỗQg " , Xaam hoQ^Icai p ế a ? a i n Q h iê t

iioấ h ơ i n , Xuaa h.3Q2k a i pấa k o a 2 11 ũìLiêt đôũs đgc " , Xuaa h on 2-

p u Ị í i " nÌLiật a éag chảy r» , v v

- T liu ậ t ngữ s iũ h v ậ t : t D * » gỉxép " , c i e 2 cu 1 ỌỊJ n màug t ế

bào M , c i e 2 s£Q l u i 1» n màng x e ũ l u l ô Ir , t a t ũ ẫ ỉ nnQi cÌLẩt n 5

m e t p ấ u * » khũQẩ bào " , t*at c a lấjí} f»tể bầo c h ắ t ,r , t‘a t ' s i 's®ni

ũ h iẽ m s ắ c th ể " , k£.a cu lấ j } " ũhâQ t ể bầo n ị t‘ a t mun " c h ẩ t

a g u jen s i a h n Ị cie^kÊũ 11 màng ũỉiâa n , v v

- T ỉiu ậ t ngữ đ ị a c h ẩ t : ' h i ũ p u ũ "đ á v o i " , 'h iQ h ổ ' đá

s e i " J ' i i i a k u o t " đ á c u ộ i ,r , 't'a ^ 'ii iQ ” t h a ũ đ á H , 't'an^m aa

» t ì i a a aỡ 11 , t laũ ‘s a t " ũguyêữ a i i ẩ t ,f , ? a i t'ain raấ s a t ” M ií tiỊ

aũ iồ Q " , ? a i bo dầu aỗ 11 , tl a t 's ấ p poũ ” t a p c ii a t " , 't'a Q

4-m a i 2 '< t h a n £Õ " ĩ 't a n ^ i i i a ? 3 ũ ^ " th a o QOŨ 11 , y v

lĩiru? vậy , từ v^’Qg t i e as 1^0 đS thực S 1 Ỉ àoầ cùng v ớ i nàịp

đ i ệ u , t o e đQ p h á t t r i ề n v ầ £ ắũ bó cÀ£t cìiẽ v ớ i tu?ng bước đ i l ê ũ

c ũ a x ã >1QÌ l à o ỉ)ấj l ầ đ&c đỉễm ũ ỗ i b â t ở d õ i g i a i đoạũ p ỉi á t

s ổ a g đ ã du’Qc raờ r q a g , c ắ c Qgầũii k h a a liac đưcĩc h ì a h tiiầ o li , 1ỚQ

•aạnn vk phắt t r i e a cẳ về ch iều rijng lẫ a ch iều sâu , cẳ v i S 1Ô

l ẫ ũ v l mo , t ỉ i ì y ê u Gầu 08 đủ hệ tÌLổũs t h u ậ t Q£jữ đe b i ể u t â i

óiiữag sự v ậ t , ỉiiê ũ t^qữg , tíũ ii cnẩt , quaa ỉiệ a ớ i l ầ a g t đ ò i

h o i t h i ể t tiawc v à Gầa cá sư q uaa tâm , đầu t ư đẩc b i ê t

1 2 2 I r ẻ Q đây exiling t a đã a ó i đểa pìaau v i đề t ầ i phẫn

á a ìi c ũ a c á c đơQ v ị t ừ r £ ũ s t i ế ũ g Lầa r h à a t i ể p s a u s ẽ đề cập

* để ũ k iiẳ Qiins b i ể u đ a t cu t h ê ' cu.a các đơũ v i t ừ Vu’Qg - Dgũ’ ũ g h la

đ ể Nểu n g h iê n oứu phaoi v i đề t ầ i iầ ixsliiêũ cứu về bề r ộ a g t ĩ ì

ớ p h ằ a aaỳ s ẽ tim h i ể u c h i ề u s â u cua c á c đơa v ị t ừ VìỊũg - agữ

QgÌLia t i ế u g Lầo x ệ t ơ £ổc đọ khấ ũLlag b i ể u đạt •

N s i đe ũ k h ẳ ữẻ-ũg cúc m ột Ltgôn ũgư n é i chuQg y ầ t ừ n jũ g - Qgũ

a g h la ũ ỗ i r i é a g l ầ mật vầa đế phúc tạp , tiQÌL t ế vầ đu’q*c thề h iệ n

ỡ a h it ì u n ù ịt Sư p liấ t t r i ề a cua cấc t ừ Qgữ m ớ i v ầ n g h ĩa m ớ i t r e n g

t i ế n g Lao t h ờ i g i a n q u a l ầ nỉiữag tniniL cĩiứ ũ g h ù a g n ồ a CÌL9 k h ấ aăũg

b i ễ u đ ạ t t ẩ t cấ những s u v ậ t , ỉ i i ệ ũ tư q a g , k l r ẵ i n iê m m ớ i aẳy s iũ l

cũa£ aixu? nhưng t ư t ư ơ n g , t ì ũ h cẳm t i n h t ể QÌLầt , s â u s a ũ iiẩ t c u a

a h â a d â a Lào Ỗ*CL 2,,7 Ciiúũg t ô i c h i đề cập đến m q t v ầ i k h ẳ n&Qg

có t í n h c h ấ t ũ ỗ i bc*t tr:> ũ £ sư p n á c t r i ề u c ủ a tĩỉ viỉD g - Qgữ Q ghxa

t i e as Lae

1 2 2 1 T n r ớ c h ế t p i i ẳ i a á i đẩQ k iiấ QăQg b iê u đ a t c á c k h á i

Q iệ a I d i á i q_uết t r ừ u íTuỉơng c ủ a c ác đ ơ tiv ị t ừ vựũg

Đã tliầ ũ iL a q t ciLiia 1'J l ầ : cùag v ớ i h iệ u tìiT |c CUQC sổũ g

nghy cầaj phát t r i e a , triQii độ aìaậQ tirúc,t-u.’ duy cda CQQ người

cŨQg ũâng cao Nhận tliức cua COQ Q£tfS?i đ i từ trự c quan

s i o i i độũẩ để a t u QUJ t r ừ u tu'(jQ£ , t ừ QÔQ£ đ ể a s â u , t ừ đơn g i ẳ a

đ ể u p i r ' c t a p D i ề u d j p i i ẳ u ấali Sì*’ VTiơa l ẽ a I m ô ũ g Qg ư as c ủ a c o n

người trou^ q u a ' t r l a l i lingo C_U’C cĩLàa l ý , lầm cira tìiitìQ aìiiẽa , làm Gàủ x ã ỉiQi ìiỉiừũs tliầnỉì t'^u to lứa tro a* cẵc a,j'.ulì Idioa hoe

h iệ a 12 S.J pliẳa ẵa-1 t r i thức của COQ QS’UG’i về các Q.r;ầuli lòiaa hijc

đổ cà-u# a ^ ầ j’ chủng t a cS.Qg kàáitt piiấ , p h á t l i ĩ ệ a t ĩ i e a niiiều th u ọ í

t í nil , đẹc đlễm. cú.a các s ư v ầ t , hiêQ tuc^aã kiiấcli q_uaa CácỈL

ũ iila a h â u , ẩ kn h g i í c á a cìiúng t a về các h i ậ a t ụ niiitìa vb

xỗ iiQi cũũ^ lu o a ia o it đ ỗ i ~MỞl 'líừ S1J ỉiiễ u b i ể t sâu sắ c , toần

2 J T

-■ t h ổ as ho ả. ; t ẩ t cẳ oẳc v ả a đề lớ n la o cúa đ ờ i sổUiĩ

D ư ớ i lu iQt s ổ piruơa-i tiiu’C c li í ail đề t a o a è a c á c t u ’ ngũ’

m ô i có J p-^liĩa k l i ấ i q u á t t ô n ” Iiqp t r o n g t u v y u g t i ế n g I&ừ i i i ê n

đ ạ i

ĩ r ú c 1 G b ẩ t p h ẳ i kễ đ ể a l à v i ậ c sú’ diịrxg aiiữũg t ừ VỔQ r ẩ t t r a u

t ư q u s v à Id iá i q u á t uxiư : '8ẩỊ) 3£sfa " x ã h ộ i 11 , l ẩ t u i n GỈLU n g ìiia

l ẵ k ‘s ã a ầ 11 tí n h c h ắ t » , p ă t ĩ y ă t " cácli 2iạjtg" , v ĩ tli r» p iiể p ,

plmc’as pháp 51 , p a j a a t 11 bệnh " , tí at " càẩt " , CE '* g£ c u , oỉe^

" Z-ZZ !l J XuLy^‘ỉ "đũ vật " , V V Hìrtỉas từ aày k h i đưqfc sứ dụng

ũlru’ một y ể u t ổ c ẩ u t ạ a t à u ậ t ngữ đS dầQ đ ầ a biẩQ th à n h môt l s a i

tliu C v à về ỷ Q - à ia btn.2 các -J a ;j h ĩa agữ p h á * alnr £ Ì0 Q 3 , sổ ,

cácli , tho’i , tl:ề T r ấ i l a i , c á c tù ’ của t i ể i £ IẲ3 cũug ũhư

t i ể a ^ 7 1 i t tuV'Zz - 0 1 í t b ị r i a ~ buSc b ở i ỷ a g ỉi ĩa ũgữ ỷh&ỷ , do

vây 5 agỉiia, cũa clida.'j dã lò iố i quát ÌLỮQ

C Iiíũ ii v ì các tù; t i e u j IẶ 3 ũ 5 i t r ỗ n cổ ý n ^ h ĩa k h á i q u á t to n g ÙQỈP aêu k i i i àuíqc S!*' ảu a s tlià ũ ỈL j ểu t ổ cáu ta o t ừ ngữ m ớ i , p iia a i

T i S'* d ụ a j c ủ a c h á a g đươc aỡ r ộ ũ g ỈLơa , c h u y l a t ù pham v i s ư d ụ a s

ìh§p săQr; x h ạ n v i sứ d ĩịa g rỘQ£ Yầ ỷ Q g h ĩa cũag có t h ể a ® i đ ã GÍ

s ự c lia y ề a t ừ Q"Jaĩa hẹ p san g Q g à ĩa rỘQg Tỉ l í d iị :

- rín G ie 2 vè n ă t t ừ a g u ^ê a cú a £ à la ib ” i ĩ i ẩ j " ; ahưQẫ k h i

d ĩm s lìưn ,yểu t ổ c ẩ u t ạ o Gấc tiLuật Qgữ tia a r s i a i i v ậ t h(|G th.1 chu^ếr

□ g h ia là, ,!nxàũ 2 11 : c i e ^ ,r s i ẩ y " + ‘ liu " t a i " —ị, o i e ^ 'h u "màng

□ ỉ i ĩ n ; c i e 2 ,r g l á y " + '%ííj " cứũg " —#• c i e 2X £ ^ ” aỉìQ ^ cứũg

Đe tao r a nhữns từ cổ ý Drilla iih ái ọuốt tỗn g hợp , t i ể ũ £

ccòn s ứ dun^ hình t h ứ c gnểp n g h ía t h e o k i ể u g h é p s o n g s o n c T h í di£

- Ghép h a i d a n h t ừ : ? a i ^ " anh " + DJJJ2' “ em 11 —* Ỹ a i^ u ọ Ị )^,n a n h em u ; 4na^n n £ t " + t a » m£t n ‘n a 2t a 11 m ^t mầy " ; p‘3 ^

«H bo n + m£^" mẹ " —► po^mt^n bổ mẹ n ;

- Ghép h a i đông t ừ : l í k 11 đ ỗ i " + p ỉ e ũ ^ " đ ỗ i n - > l £ k p i e n ^,u t r a e đ ỗ i 11 ; " mua ” -f *JCa i n b á c " —-> sui*\X.a i 11 buôn bán ” ;

C ỉ ã , g i ầ ũua w ; .

Hình thức ghép ngỈLia ŨC.J của tiế n g IẰ® r ẩ t g iỗ a g v ớ i t iể n s

V ỉ i ệ t Cỉifc.D£ h ạ n , t r e ũ g t i ế n g Y i ê t , Qhữũg t h u ậ t U£Ũ' như : t u y ê n

t : r u v l n , £ iấ c d ụ c ÌLLiátì I c y ê n , k h o a i ọ c , tì.\ỊC h i ^ t i , t h i liầ õ h von đã d iẽ n t ẫ aiiữQ£ k i i t i niêm k h á i auát ,trĩhi tươDg Tuj'

vrệy , những t h u ậ t agữ đươc cẩu t a o t ừ n h ữ n r t h u ậ t ngữ Dầy l a i con

— 17 —

k H ỏ i q u ỏ t ho’ũ : t u y ờ n h u Ẻ ự , t u y ẽ a g i ỏ đ , k h u a P i ỏ e , t h ự c t l i i

H iệ n n a y t r a a g t i ế n g V i ệ t , À è a li th ứ c g h ể p a s h ĩa này v ó n du’qfC cỏ c

0Ỉ1& V&D , Ghố thơ t iể p tục phỏt huy để tạo ra nỉiữag từ ngữ

r ừ a cụ đỳc , sỳc t ớ c h , vừa C8 khả Q&ng k h ỏ i quỏt tồng bqjp , tăng

cxỉờas h i ệ u quẳ phẳQ ỏũỉi c ỳ a Dgụa t ừ

Treag vổa từ t iể a g I&9 h iện đ ại , v i ệ c sử dụag cấc yểu tổ kaa vầ Xuatn v ớ i Qghla là, n sư , v iờ c 11 đề daỏh ỉioỏ cỏc đĐng từ

v à t ớ n h từ ngày cầ.ag phỗ biắQ v à mở rụng Đõy l à mật phươũg thỳc

Oề oiiữũg đSc điễni r iờ n g ti’9Dg t ỉ ỗ g L&đ để tăng thờm tÍBh kỉiối qu.c trừ u tưqng oũa đQns từ và tớn h tie c x ia xem c h i t i ể t ớ chương I I cũa luận vSn ) Phươag tỡiức daah heÊ aày đó gúp phần quan tr jn g

t r s a g v iệ c tạo ra hkag lo at tiiuõt Qgữ kiiea hằc mới Chẩng hạa :

Lớgeài phương tliứ c daah h ằ ỏ â4c đỘD2 t ừ v à t ớ oil t ừ như t r ờ o

trong t iể a s 1/à.Q cũũg 0ằ phương tỉiức đỘQg hằÊ aỏc đaaii tĩĩ và tớn h

t ừ lỳụt sổ yểu t ổ th ư ờ n g đươc dÙQg t r ô a g ph ư ơ n g tiiứ c này l à :

*haa pea " biểa tnànn " , *paa pea n b iể Q thrall ô , ‘hấu ‘ỉiẩi^nbiẩn

cha , lỉm cho " t Ciiắag han : 'han p en w b i ể a CỈLằ n + p ẩ s a Ê Ê

pa t a i ằ d&a chự 11 -V ỡià ũ pea pa sa t ớ pa t a i n dõũ chũ hđỏ w ; '^àfu pen " biểa tỉiầaỉi " + lap " chõu Au ” —^'p'aa pếa ?arlầp ằ Auh.sỏ " ; Jhac n a i ^ !' lầ m cho " - f ' t V t k 2 tt cĩiÍQg tỡ^Q 1 ằ —> 'h ẩ Q 'ỉL ấ i^

11 h ơ p l ý h jỏ " Ị ( X ia xem c à i t i ể t ở chirơQ g I I )

1 2 2 2 Sons SSQ', v ớ i kỡiẳ QăQg b iế u đat cỏc k iiỏ i a i | a

Ichỏi q u it trừu C12ƠŨJ 1 - kiiẳ ũầag biều ớiat cỳc Idiỏi Uiỗui cỏ Diệt

cu tỡiố c ia cỏc ỏc1 ự v i i u v iĩ ũ g - t i 5 n ^ lAu

— 28 —

CÓ u u t tiiuC t ế l i t r c a g Quá t i i nh t i í p : : i c vổ'í. tĨLiên Diiiên

' v à h ^ i , ca;* Liị-U^i c ầ u g c ' 3V ò i u t m ó t c á c h c i i i t i ế t ,

; sâu s t o Vc Oirlut x £ c ũici sv v ệ t , t'u.g'Q:-; , quan hậ n ớ i iOLut

I h iê u t l ’uL'.: t*iể £ i c ’i liÃiáci úUC- 1 vè dc'i sổn£ Xfc - ô i cùn^ v ớ i hi^ũ

• t h y c c u ó c b ú ũ r , t i ã ậ ũ t a ứ c Vfci t l u - 1 c ố c c ù a CũL L£.uồri a^:ầ" c à n £

i a â i t £ c a o ÌLCU v ầ cjaxa h r á c tĩiem Coc lifeirc/i Cu t l i ề p h á t iL iệ ũ r a

iQhữn£ ì r i í a canh nĩiỗ bé aiLẩt , aaữu£: nét r i ê n £ t i all t ể nliẩt g iữ a tcác S'J? v ậ t , ÌLầnỉt đýn£ vầ tính, chắt kiiắc nhau

S ư p h á t t r i ể n cua t i ể u - l à o n ó i c h u a £ v ầ t ừ vưũ£ t i ể n g l à o

t ũ é i r i ê u £ đã v ầ v ã n t i ề m t ầ n g iđiấ n£D£ l o a i b i ệ t h s á ~iữfì c á c hàafc

(độn^ V* t í c i i chẩt ldiác nhau đó

Troa^ t i ể d £ IẰO cổ hần~ I « a t ũhữn£ t ừ gầu n ghía đễ diet} t à

t t r ệ ũ g t h á i p u ẩ t ứ c " cua con ũ-u-ời như: n u ấ t ức , u ẩ t

ÍSSŨ£ ta c v£ sứ dụa£ tì? ugữ trín aâj lầ Diễu h iện sin h đệa£ sự

TDhât t r i ễ ũ cùa ũhậũ th ứ c i e g i c đ ổ i v ớ i s ự v ặ t muôn mau ỈHUÔQ vế ccủa t h ể ~ i ớ i x u n g quaaii Sư piadt t r i ể n v ề c h ậ c t h ứ c c ủ a cen

t a g ư ờ i tn e o x u iiư ố ũ g ũ g ầ y cầag vươD t ớ i tăm cae củ a c â i V I mô cũng

tELhư c h i ề u s đ u củ a c â i v i mõ

T r e n * quâ t r i ũ ỉ i s ử dụus t ừ ngữ , con D£iro'i l u ô n l u õ n bgc l ậ

í t h â i dô chú ouao cúc mì òa đ ổ i v ớ i từ ngữ Nỗi một câch khâc ,

tnhiíu từ Q£Ũ’ đê mans s í c t n â i ũâcin £lC tu từ J10 C ở tron g đó Cuar

nnôt tiọ i Õ.UU£ ÍLũâi niặa ainrc£ đ.ùu£ tù ’ nầ,y h a j t ừ k i Í , dùag che

t đ ổ i tưq?ar; Lầu , đ i ề u đó CO s v phiiti b i ệ t iê iấ r õ Chắng h ạ n t ừ

1,1 d ạ i sứ " t r c ũ ~ tlíũg IĂO cổ SU’ p ă ă n b i ệ t r í t r ê h a i t r ư ờ n g h(jp :

1) £)ei s ứ cúe anữa^ nước kĩtôac cổ v u a t r ị V i t h ì âÙG£

t t ừ : ?ek ?ẵk ’ta t‘ut

liĩiư v i ỵ c ù u ^ dễ CiLỈ ruQt u g ư ờ i v ớ i chứ c v ụ l£ " đ c i sứ 11

m iiii’ũ£ t r o n g t i ể ũ g L&íí đê âuu£ h c -i ũu iò iắ c ũhau ơ h a i n ư ớc cổ chể

C 0 Ciij.nn t r } Kii£~c n g £ u • S i s đ u t u a ỉ i i e u tÍ1 â c h piiLti c â u t p.0 củs

i n a i t ư ? ei: ? ầl: X& l& t ' ĩ £ tlu t vầ ?e.: vICli Xa l â t s ấ t*ut s ẽ tĨLẩy

S3ự k h u ũ i ẹ t t i u i L t ể £ : i ữ s Cấu£ Từ ?e'ii ?a l: 1 s t 't‘ a tlu t b ẩ t

— 3 0 —

* tfcu 3 ) r a t l! đ ị a i i ạ t J -cau v ự c , đ á t C u v c , 4 ) i:u t a " n g ư ờ i

l a h â n t r á c i : Ui-iậm CiixDii tiiu'C 11 ; Cửu ~cư ? e k ?£•— X s l £ t s £ t u t o a t

Q£UC)U t* bốL t ừ i t : 1 ) ? e k ã ^ ) ? ấ k ^ c ấ , 3 ) r a s a , 4 ) tíu t a

- r ú a £ c á c t u ũày c n ỉ cú t ù t h ứ ba r a pE ũ g ii la l à M v u a 11 k h á c

vr<ỹi r a t ‘t a UJ*.Ĩ£ 1 * " đ ị a i a t , 1Õ1U v ;; c , ã ề z ũieổc " t r o n c t ừ

t r u a s t ừ ?ek ?aii l& t ' t a t‘u t ĐÚ i t S - ìLiiác aii£.u r ẩ t niLỗ ,

r ẩ t tiQ ĩi t ể Liỉiưas CŨ0£ r ắ t cơ bản dề 'tỊuv úịa* cácii (LÙlit nhau

£ - iữ a h a i t ừ ?ei: ? ầ k X& l a t ' t a t‘u t và ? e k ? ă k l a t tíu t ahư

ù: ã Dui ớ t r ê u ( siột d iều CL.U n ó i tiiêu l à troũ g quá t r ì nil tham

£;i& cẩu tao tu L*ới , c&c y ể u tổ c£u t&o tù’ c vốu l à từ ) n é i t r ê n

đ:ã có s y rứt gon v ì biển âm đễ tráaii ta© ra liiQt từ quá d à i và dế

p.hiu ht^p v ớ i Q.UJ lu ậ ,t ủgữ âm củ a tiê n g IÂO )

Con c' t h ề t ì m thấy khá n h i ề u t ừ cổ s ự p h â n b i ệ t tươn& t ự

t r a n g vổu từ yựn£ t i ể a g IẰD h i ậ ũ đ ạ i

2 Sư b i ể n đ ỗ i , t ỗ c*iức l ạ i hê th o n g a s ữ u ~ h Ĩ£ t r o n g v ổ a

t ừ tieCi£ l à o h i ệ n đ a i *

s ẽ l à ^ y t th i ể u , s í t ũểu khÕLtg n ú i đển s ư p ii ố t t r i ễ ũ ngữ

U £ iila t r o « r ; v i z t u t±ểũ£ IẰO h i ê n đ a i ỵ ô t t ư r a đcPi l ầ Co nổ

00 m ộ t Q^hZi. Lầũ Cu , chu^vều t ẳ i raôt n ô i duu£ aầD đó , p n ẳ n ấaii

n o t sự v ậ t 5 ÌLỈC-U tuỢi-,^ , t í u i c i i ẩ t útiũ đố Iklot ằ a tĩì&nh LiầLO đó

Ị Ì i á t r a .Lủótc Lh&ci ũổí v ề môt c á i £ 1 s ẽ unaaL cÌLổn£ r ơ i vầo quớD

3-ã.ag Cho nên d i ề u k i ê n tò n t a i v à phẩít t r i ế n của mOt t ù ’ 1*

p h ả i c ó <ra g h ĩa n( nghĩa từ virng hay agỉila ngũ’ pháp ) ; tù' Idiông có

n g h ĩ a 2 l h u i a t o ầ u vô g i á t r ị ìỹ g h ĩa cúa t ừ kỈLổng c h ỉ r a d ờ i ,

to n t a i cuug, v ớ i t h ờ i g i a n niầ ãuD£ l ư ợ a r Qghiz của tĩr cũũg luôn

l u ổ c p h á t t r i ề u c ù a ế v ớ i s ư d o i n ớ i l i ê n t u c c ú t d ờ i sổng xS

h ô i , n ỉ ã e u tĩr cổ ihcZi u ^ lia a m ổi y l ì n l i tìià n ĩì nìũrng t ừ đa nghle-

!TÙ: một ĩi a i a g liĩa ban Ểtàu ( tỉnrờng l \ Ĩighĩa đen ) , t r o n g quá t r i n h

s ứ d u n g , nhãng t ừ nàỵ đã n ẳ y sin h , c á c n g h ĩ a bỗ7i£ maD£ t Í Q l kbá 1

quốt v à trừu tuỢoể •

X i a n êu môt v í du : t ù p ầ ja a t nghiz 2& " bênh " H i f c U&Z1

t ừ Liầy Iiìôqt c h i n ổ i dể ũ nhữíi£ ÌLiên tưcrne đau ốn về thề x í c , sức

k h o l lih ôL £ b in h tlrư ờ a£ , mà CDc Cu -òa. J i a t ’p u c 'ũ&g ‘SUA/ 11 bê CÙI s á c h

#

v ớ 11 , P* J i £ t àup nok n bênh h ì n h t h ứ c 11 , p £ j j a t ? u o t 'p e c 1J&Q

#

n bênh côn£ tiLằD " iĩỉnr v ây , C c ả c k ể t h ơ p t r ê n , t ừ -p£ J ^ a t

được đu.u£ đề c h ỉ Qhữn£ t i ú i 2cắu , aiiữn£ lc h u y ế t điểm Vfc t ư t'i2ỜU£ ,

l ậ p t r ừ ơ n ; c ũ a môt số k ễ x ắ u d ã c đển những h i ê n tư ơ n £ đán£ chê

t r Ẩ c i , taâm c h í cé h a i TreDg pham v i nầj , từ jj£ Jỉ.at đươc mớ

rÔD£ phạm v i s ữ dụng , đươc đim t r á c h nỉìữac chức ng.Q£ , nhiệm v ụ

mổi và đuẹc aaũ£ môt, phẩm c h ắ t mới 3ằU£ niiững k ể t hơp mới , từ

p’ấ Ịffrt đS, £ổp PÌL&Q ta o ũêD c h iề u từ ghép - thuf'.t ũ£ữ , lằm pii»a£

;phú thêm lê tltón£ th u ật B£ữ tiẩUỄ ĩ&» " Ỵ& môt đ iều r á t ci ý

oglixa lầ, : óuữu£ th u ật ngữ -n íi trên h iệ n nay không p k ẳi c h ỉ điK?c

(dting h£D hẹp ớ n§t v ầ i chuyêD ag^Qh nb.9 đ« • Đ ữ ơ c s l ũ h ra từ nhu

(Cằu cúa cuôc SỔQ£ , những th u â t n^ữ naỳ l a l t r ớ r e v ớ i cuôc s ổ n g ,

cđi và-e l ờ i £n tiế n g n ói thưỜD£ nỉiât của đ a i đ£ sổ nhân dân la e

cđÔD£ 12l»

điển cung , 2ầ sir phát t r i ể n về chắt , là sư b iển đ ỗ i lôiônc c iiỉ

v^ề c h i ề u , eI cu a t t r ọ u £ hơn , chxnii x á c hơn lc s ự b i ể n đ ỗ i

— 31

32

-, ỗ f c h iề u sâu Kói cácỉi lòi ác -, sư phát t r i ể n t í ó h đa agiila cúa từ

Vfề t ỉ u j c c h á t l l đ u a £ I ư ơ ũ g u g h l a CU£ t ừ đ ư ơ c mở r ô n g , l ầ s ự t t ũ g

tìh ê m k liấ ũ£ag b iế u đ a t của t ừ đ ổ i v ớ i các sự T ậ t , h i ê n tư ợ n g ,

q iu a n hệ m ới cùa ÌL iê ũ tĩiư c cuọc sỔuĩ; bên ũ g e ầ i ngôn ngữ »

K h i 0£ h i ê n cứu s ư b iể n đ ỗ i , tỗ ciiức l ạ i h ê th ổ ũ £ t ừ YựDg - QỀgữ ũ g n l a c ủ a một n£Ônn£ữ , cìiúag tfc khÔDg c h ỉ ãừũ£ l ạ i ở v i ệ c

t ì l m h i ế u s ư mở r ọ n g , t h u hẹp Q ghla , ở s ự x u ấ t h i ệ n t ừ đ a n g h í a , mlà cen p h ả i tì m h i ế u s ư t á c đông c ủ a l i cà s ử , x ã ỈL§i v ào hệ tỉỉiổUÊ t ừ vựd£ - ũgữ Q ghla , p h ẳ i tliẩ y dưqc s ự x u ầ t h i ệ n của ũhữũg

l t o a t t ừ đồn£ ũ £ h ĩ a m ới , ũjaữũ£ c£p t ừ t r á i n £ h i £ m ới , s ự bổ t r í ,

o « ẳ i b i ể a n ô i b§ c á c tr ư ờ n g t ừ vưũ£ - ngũ' ũ g ii la đ ã cé ( X in xeem c h i t i ế t ớ chươũe I I I cila l u ặ ũ v£n )

TÓm l a i , t ừ *1945 đế D Q&;y , hẽ tàổQ£ tì? V1^Q£ - n g h í a

t i i ể n g là® đĩ t i ể u niiữũ£ bước à& i t r ẽ u coa đườu£ p h á t t r i ề n b&Qg

n ì h i ề u phương th ứ c : p h ầ t t r i ề n b tn £ ceũ đưcm£ c^ u t ừ i p h £ t

t r r i ể n Q£ữ Q £ h ia c ủ a t ừ Voi p h á t t r i ể ũ b a n g CBti ùườũg v a y miéơa t ừ

Q££Ũ’ B1ĨỚc Q £ S ầi T r ê n COD điíừrj£ p h á t t r i ề ũ ẩy , mfcC dù kiaông p h Ẳ i

đ S heỉi.Q t e ầ c đ à y đ ũ , hD&n t h i ệ n J n h ư n g c í m ô t SU1 t h ậ t khÔDg

t i h ễ kiiô&ẵ tiiừ a Qhận l ầ hê th ổ a g t ừ vựũ£ - ngữ n £ h l a t i ế n g l à 9

n g à y cầQg tiiỗm g i ầ u có , s â u s ắ c , đáp -Sai* ahu c ầ u p h ầ n ắnh , £ i a »

t i i ể p ag^-7 càng c&ù của, X& h ộ i v ầ nìiâũ dâũ l £ e

3 Những n hân t ổ £UJ’ đinỈL s ư p h á t t x i l a t ừ vưng t i ể n g £&© ô* p h ấ n t r ư ớ c chúog t ô i đ ã t r ì n h bầy môt c á c h k h á i q u á t về? s ự p h á t t r i ễ n h | th ổ n £ t ư v ư ag - n^ữ Qgĩila t i ẩ n g I&© t r u u g mẩy

t ỉ n ậ p kỷ qua Thông tn ư ờ n g k ỉ i i k h ẳ e s á t môt s ư v â ĩ , h i ê ũ tư ơ a g n«a.e đé , ũ ể u t a n ú i đểũ h ì ũ h tiaức v a QÔi duũg c ủ a nó t h ì đã có

t ỉ n ề Q©i l ầ đầỹ' đú vầ t o ầ u d i ê n , nhưa^ DỈiư t h ể v ã n chưa đ a t đển

s m s â u sếc v l v L j , l i i i ũìm h i ễ u sư p h á t t r i ể n c ủ a t ù ’ v u n g - agữ

3 3

-n g h l a t ế ũ £ l e 5 c j a u a g t e ì c h ó D £ t i l t i z h b D £ đ t c ậ đ ể n ũ h ĩ ? n £ Q h f e , f c

tổ quj' địnầ 8ư ụh&t tr iể n của tiể u g 1ÀO , ổặc b i$t nửa thể kỷ qua.

T uj n ỉiỉê E , Q-hữBg n ầâc t ổ đó r ế t nhiều v a T i ệ c c h i r a ohúag kh ông

đơc g i i c , đẽ dầug Kầầ ũgô ũ ngỡ Ỉ1QC V en d xyes.J đã T i ổ t : M n^ông m§t KÔD nàc m i nhữũg nkân t ổ b iế n đ ỗ i cu a CẴC h i ệ n twqjcg l ạ i ph ứ c

ta p , n h iề u Te đa d ạ a g ầ ơ c t ì ĩ TựDg w

3*1* Bkótt đàu t i ê n của oắc Dhâc t ể quy địĐầ STỊ phát t r iể n

oủfc tĩ? njng - ngỡ DgìLĨa mầ t a cằc kễ đểc 1%. nầững nhân tổ kliảch

q u a c K h ữ a B h & B t ổ k k ả c h q u a n D ầ y t h u ộ c a h i ề u l n h Y Ị c ủ a đ ỉ r l

SỔB£ x ã ầ ộ i , l ị oil s ử v ầ cũng có QbŨBg t L c động phon g phú , đa

à&B£ đếc sự phát t r i ể n hệ thốB£ từ Tựag - ngữ nghla cúa một ngÔB Dgỡ , tron g đó CỂ tiá ttg là o .

T rước h ế t p h á i Đ ối đổ ũ những SY tiia y đỗ ỉ l ớ c củ a l ị c h srs x ã

t ộ i như : cấc cuộc ch iển tranh XÈM luqrc , cuộc đẩu tran h g i á i

6 * I i o , nỉm phần đ ã DỔI đến , do n h iề u ũ g x iy ê ũ nhân l ị c h s ứ ,

tr®og nkiều thế k ỉ , t iể n g IÌLO c h i tồn t ạ i IV ngôn Qgữ n ó i.T ro o c

th ỉr i kỳ t h ụ c dân Pháp XỀM lia j c Yầ t h ổ a g t r ị đ ố t ma?c 1 * 0 t h i t l ể n g

?k£p l a ogÔĐ agỡ ohỉak thức cua nhk ntaỹc Dtíớỉ áck thống t r ị

cũa PiLẳp , t i l a g lào không dtsjc o e ỉ tr^ttg , thậm ch ỉ b ị

kkiQh rẻ Nhữo£ t r í tixữc đxKỊO đao tạo trong chể độ cũ cũng

c o l lổ ỉ Qữl b lo t dâu Ik tĩus thưỉrag sía h dàng t ỉ ế o g Pầấp f

Tay mươD tiể a g P a li - S a n sc r it , tlể o g Thối Lan một cách không chen l ị o Sự k iện nwt?c lào tuyên bo dộc lập ngầy 12 tháng 10

1945 rk Yiệc tiianỉi lập £&Q£ okâc dâD IiUo ( t i ề n thân cũã Đ&ng

nhân dân cấch maQ£ IÀO ) Tầo ũ g k y 22 tỉỉảQ£ 3 năm *1955 ơ I^kĐ 1 \

nhtsng aide 1(5 u t r o n g l ị c h sư c á c h E1S.U£ Cat uhâũ dỗ.a- 1ẪO Nlìữu;- S “£

k iệ n Dei' 7 UW ầuii hu’ỠOfc sâu sểc đu ti đ ờ i s ú u j C-iính t r i C* I&o cũng

t i r U i l L f U ^ u u ' 1 C I 0 n t Í t : J j c l J £ i i ( g ? c u L 1 1 0 — S l L l * - l v c i C l £ > L i C c i j L

Đ ltt~ n h â n dêU; c á c h muu-j lẰvD đ2 t â ẩ y r ũ V £ ì t r t i t ò i c ’L c ủ a t i ể t t £ I&C

t r o n g cuùc đẩu t r a u h g i& i pitổn^, c â u tùC v i £ i ẳ i jjiiiui; g i a i cắp « Dẳu£ đã £*: CÌUŨ£ t i ể u £ I&o lầm phươQ£ t i ó u tu j'c L t r u y ẽ ũ , £ i ế o d ụ c ,

Cũ v ũ ouầCi cìiÚQ£ đ ấ u t r a n h ffliữũ£ t à i l i ^ u , s á c h báo c ủ a ĐẲng

đ ề u b£n£ t i ể ũ t là o T ro u s hệ tiiổ ũ £ t ừ vưu£ t h i Qhữu£ t ừ Dgữ về

c lìín h t r ị » ạ u á c s ụ j^lr&t t r i ể n nhanh chóng v ầ U£ầv c à a £ phô c ậ p

s á u r ộ Etc t r o a £ cnán dân Chl*U£ li£iC : Iraci p £ t ĩ v £ t ‘sầjj Xdĩũ. " c á c h mao^ rẽ h : i T' , iian p ầ t f v í t l:ấm me s i p " c á c h mau£ vô s ẳ n " ,

t o ^ s u 2t ‘ạg Lifcc muxy^ n đấu t r a n h c h í a h t r ị ” , k&D l u i : ỈUU.2 t*u© 4

XUOIJ s ồ n 1 t<jũ£ k h ở i u£ÌLia " , í a p p o t p o i ^ - ” quân £ Ỉ ẳ i p l i ® n £

“X e t t a ‘han " q u ân k h u , c h i ế c k h u ” , t a n 2ls&k d i n£ 11 b à i p h e n g ”

đ a i * Từ dâj l ị c h sử đẩt nưổc IẰB t h ậ t SÍT l â t sang tr a n g mới Ị mỡ

đ ầ u t h ờ i ìiỳ p h á t t r i ề n manh mẽ v ầ t i ầ ũ d iỗ n v ề m §i m ặt o iliu h t r ị ,

k i n h t ể , xH h o i , v g a ầ » á , k h # £ Ỉ1§C k j t h u ậ t Y ầ , cŨQg c í

th ể ũ ó i , t ừ đây , t iế n g I^e ũ ố i CỈ1UD£ V«L từ VTjpD2-ũ£ữ n"hĩa t i ể n g

li e ũ é i r i ê ũ g cé những b i ể n đ ỗ i Q hiều m£t v à s â u s ể c BỞÌ v ì , tuy Qước iào £i«ìali đưc^c đôc lâ p Vtt© u&n 1S45 V «1 tu yeo bổ t i ể u g lĩb*

lằ agôn a^ữ Q.UỔC £ i a , aiiưũg tr c n g thưc t ể t i ể ũ £ 1'h'ầp vãa ,fci.ữ

v a i t r è c lủ y ể u tr Đ ũ £ cẩ,c l l a i Y ưc ldaác ahau củfe đ ờ i s o u s x * à ộ i

khẫc CŨU2 c u i t ừ ũí-m 1 9 7 5 ch ể đũ phBQ£ l i iế n m ớ i ho ầu toầiQ sụ p'đỗ ỡ IẰO Đ iề u n&,y cổ ách la l ầ c6 c í môt hệ tlio a g " b i ệ t u r ữ n

— 3 * —

— 35- —

(dăng r ií ũ £ CỈ1C c&c t h g lớp vuc cr.ú- P-Ocnr k i ể u VÍC1 dươc ảìxũg pho

i b i ể n chíuia th ứ c cnc đến t ậ n n&m 1975 K ií n nay , s ự phâCi b i ệ t

í g iữ a nhữug t ừ dag cue vue chú& v ớ i DỉiữD£ nhữ ng t ì r êÙDg che n n ư ờ i

bình t h r ờ ũ '- k h o u f còn nữe D ưới đđy lầ m et s c t n ? ờ n f- hợp :

Từ đùu£ che v u a c h ú a : Từ dùng b i n h th ư ờ n g : íighĨE- :

11 U£ồi P& tap

Từ ớ n a i côt Dầy 09 ũ g h ls Dhư nhau , ahưũg sự knfac Dhau l ì ĩ

c l n t ừ dÙQ£ b ìn n tnưỜQg lă t ừ t h u ầ ũ IĂe BỠi vì t ỉ i e e một quan

Diím s a i lầm trư ớc đđy ở lă o l i dÙ 0£ từ của t i ể ũ g P a l i - S a n s c r it

t h ì tr a a c tr»Q£ , l i c k sự Ị cfca dÙDg từ tỉiuằQ lă® t h ì bÌDh dđu,

aôm na vă tằm thường

Như vậy l ă , cùag vớ i sư biển đ ỗ i về l ị c h sử x ê h ô i , trea g

Y©u từ vựQg t iế n g I&» đồBg t h b l d iẽa ra h a i quâ trinh : 1) Sự

đă» t h ẫ i ũỉũrog từ cỗ , từ l ị c h sử k ũ ô ữ £ h ơ Ị) thcPi nữa , vầ 2 ) S ĩf

x u ẩ t h i ệ n những t ừ ngữ mỗi Ị D g h la m ớ ỉ p h ẳ a iốnh Dầữag s ự v ậ t ,

h iệ ũ tư<?Q£ mới aẳy sin h Dhư đê Bíu tríD đđy •

Tr«Q£ mấy chuc Dfcja qua , cuôc câch mang mă nhấn dđu I&*

t i ể a h&nh l ầ môt cuôc câvh matì£ t r i í t đễ , sđu sế c vă toăũ d iffi

M ũ dđn IĂ« k ií n t r i , dũng câm dấu tranh may chiịc n£m r in g

k h ô n g c h i để g iầ ũ iL đ ộ c l ậ p , t h ổ n g ũhất r ỗ q u ổ c mầ C8D đế bẳ»

v§ , g iữ gìn v ầ phểt t r i ể n QgÔD Qgữ cũa dđn tô c lă» Sư phât

t r i ề n v ề k it ih t ể , v ằ n hoâ , khe a hoc tíỹ t h u ậ t t r s a £ t h ờ i £ i a n

qua ỡ IĂ6 vừa l ầ víu cău ,vừa l ầ QĨLên tổ , đông lự c tim e đẫy sư

p h á t t r i ễ n niaah mẽ của VỔD t ừ t i e a;: là o K ỉũm g t i ể n bộ v ề k h o a

h oe kỹ t h u ậ t á ò i hỗ ì s ư p h á t t r i ể n tư ơ ng ứng c u a t i i u â t Qgữ Một

sổ cuổn t h u â t ngữ x u ấ t bản ở I&o tru*?c đây í t n li iề u p h ẩ n Ẩah s v

p h á t t r i ề n củ a h§ t h ố n g t h u ậ t ngữ t i ể ũ g l à o , nhưng cho đển nay

đã không đáp rứũg k ị p v â l t ì n h h ì n h p h á t t r i ể n c ủ a t h ư c t ể Nhận

x é t của cá c t á c g i ả cuồn " Tĩr đ i ễ n lầ o - Kga " l à h o ầ n t o à n đúng

v ớ i sư phát t r i ề n của t i ể n g Lào n ó i cìiuug r h t ừ ngữ t i ể n g là o

n ó i x i ê a g : " T r o a g đ i ề u k i ệ n cú a s ự p h á t t r i ể c nhanỈL cÌLổag c ủ a

t i ể u g l à o h i ê n đ a i , niũlmg t ừ ngữ mới vừa mới nảy sinh, đ ã t r ở tỉ& n h t ừ cũ " ( Môrev L.N , , 1982 , 10 )

Sư p h á t t r i ể n củci c u ^ c oách matig k h o a ỈLỊC kỹ t h u ậ t k h ô n g c h ỉ

t h ú c đầy qu-á t r ì n i tS n g n h an h về sổ lưcrng mầ cồn nâng cao c h ẩ t

t í a h chính xắc , t í n h hê thũDg , t ín h ngấn ggn , t í n h dẽ dĩing .

CÍẨng h a n có n h i ề u t h u ậ t ngữ t r ư ớ c đây cbn mang t i n h Chat đ ị n h

n g ấ l a d à i áồ&g nhưng h i ê n nay đã dux;c r ú t gQD l ạ i , cổ t í n h c ầ ẩ t

ũh%t chẽ , cổ đ ị n h Vci hê th c n g hơn

i ầ aỉrcng thu ật ngĩ? đang đxrt^c sứ dụng trong các g iá o t r i n h dạy ờ

CTriờng đ ạ i học Sư ĩ-ham V iế n g cìi&íi h i ệ n nay )

— 3 7 —

Hiờn Bay ở Làđ ĩdaằ5t nĐc icỹ tnu ật đ&og t r ờ n đà phỏt t r i ế ũ , DQhtrQơ sự p h ỏ t t r i ể n ắy m ớ i c h ỉ b ắ t đàu v ầ i c h u c n&m t r ở l a i đ ó y , đđặc b iệ t tỡ? sau ũ g ỡ y đất Dước I&* đươc g i ó i phộũÊ (1 9 7 5) Ckớah v ỡ

y y ậ y , t r e n s hệ t ỉ iể n s t ừ VT?BÊ t i ể B Ê là đ , t h u ậ t Qgữ l ầ m ộ t bộ p h ậ n

i r ẩ t mới , k h i piling pỉxỳ V* g i à u tiềm aÊDÊ phỏt t r i ể n , nầưog cũag 31ầ bộ p k ậ n cằn D Ỉiiề u b iể n đ ộ a g , cỉiư a ỗ c đ ịỏ h Chắc c h ể ii l à t r ằ a g ttưcrag l a i , CÙBÊ v ớ i đà piiỏt t r i l e về kinh t ế , v&ũ hđỏ , khằa life

ikỹ t-huật kệ thống thuật ngữ tiể o Ê làđ sẽ Qgầ/y cầũg ph*ũg phỳ , ;

Ê ftg ằ à l Ngư&i t a th ư ờ n g n i l , t h ờ i đ ạ i ngày Day , hành tinJa

c c u a ciiỳng t a đaag tim ó ep l% i nhờ những phtrơag t i ệ n t r u y ề n tk ụ a g TVầ Ê ia ằ th o n g m ớ i mớ uhaaJi chổQg vh th u õ ũ t i ờ n I r e n ổ l ị c h sứ

i p h ấ t t r i ễ c củới rnèD Ỉi , t i ế n g iầ đ đó t i ế p x ỳ c v l i v a y mươn m ộ t k h ổ i 21ưqfng k h ỏ lớ ũ t ừ cỳa t i ể n g p & li - S a n s c r i t T iiee k ể t quẳ th o n g k ờ cq.ua m ộ t cuố n t ừ đ iế u t i ế n g là o t h i sỗ lir ợ n g tỡ? agữ P a l i - S a n s c r it

p

(Ciiiếm t ớ i 30 % tỗDỄ sổ từ t i ể o g iAo • ÍEreag VôUÊ mật th ể k ỷ t r ờ

I l ạ i đõy , tiể ũ g IÀô l a i cf sư t i ể p xỳc r ỗ i ũ h ữ a s thứ tiể n g quaa

ttr ạ ig k Ỉ L è c trỖD t h ể g i ớ i Bhư t i ể a g Phỏp , t i ể n g Aũh ị t i ể a g Nga • CTỡe l õ u t i ể a g Ià ằ đó t ồ a t a i v à p h ỏ t t r i ề n dâ h e a t động tr ằ B g cơ

tc ầ u n $ ỉ t ằ i của QỈ T uj Q h iờo khụng tiaể phũ QỈiậB được r ằ n g tr* Q Ê (q u Ẫ tr ln h hàũli chức củ a m ỡah , t ẩ t cẳ c ỏ c bg phận t r e ũ g t i ế n g IẰ* iaỉnz Bfiữ õm , Dgữ pjaốp , t ừ VT/Dg k h ụ n g c ỉiịu ẵiuh hướũg củ a c ỏ c t ỉ i ỏ

it ie D g ŨIÍỚC Dgđai dằ quỏ t r ỡ n h t i ể p xỳc ỏỵ sm t i ể p xỳc g iữ a t i ế o Ê l à i v ố i .c ỏ c agễQ ngữ k h ỏ c đ ó g i ỳ p che t i ể n g ià e E ia u c ớ Ị ph ằns

Ịphỳ thờm về niiiều mặt , đac b i ệ t lầ bỗ suũg VỔD từ mầ t i ế n g lẳ,0 '^ằt

! CĐa t h i ể u ZJiong ahững tiaể ŨĐ cầa ũhư raụt t h ứ meũ , m ụ t ch ắ t k ớ c l i

V • t h ớ c h g i ỳ p cho q u Ê t r l ũ B t i | D ồ i bo , t ư hoầui t h i ệ n CUÊ n g ụ n Qgữ

— 3 8 —

jjL © n ó i chuag v i t ừ vư a £ - n ^ ữ Q g h ĩiì t i ể ũ £ IẰO n ổ i riê D £ ! 1’ĩhữ ng

t ừ U£Ỡ aước Q£6«LÌ k h i vÌÃữ tlể ũ g Lầo tin?ờu£ t ồ u t ạ i d ư ớ i h a i lììnÌL

t ỉ r ứ c : p ỉiiê n am v l Si-e p h ia g Chềũg ÌLặn : c a n o n - > ]££ QCIJ " s ú ũ g

c ổ i n , biden - > b i dog "bi đon£ " , iiuto - > « to •' 5 tủ " ,

o t x é —> k a xe " cit phê " , c i v i l i z e —^ ’s ĩ v ĩ l a i « v £ n miDỈL ” ,

m e e t i n g —> mi t i n " m í t t i n h " v v Tuy v â j , s ự t i ế p x ú c QgÔD

ngữ nhiều khi dãn đển h a i t ắ c đọn£ Q£ưqfc c h iề u : một m£t lầm tan g

tỉiếm v ổ a t ừ agữ cfcn t h i ể u Cìia Qgôn ngữ v ay mưqna ; uinmg m ^t k ỉiá c

a e u khÔQg có s ự lự* cJ2|D , chủ áÕũ£ s ẽ dãn đếũ t ì ũ h t r a n g v a yrnxĩỌQ t ừ Egữ xô bo , ồ a t , lầm m at đ i bấD s ể c , t í o h t ự CÌLU , s á ũ £

t a * c u a vổũ t ừ vựũg dân t ộ c •

Cuối cùng , môt Qhân tố nữa cũũ£ rấ t CU2.Q trgn g ill STJ d i

fCỈiu;yễn dfìũ cư , mở r ộ n g lư u tn ô n £ f i ữ £ các VÙQ£ , c á c đ ị a pỉnrơQg

t r » o g D"JỚc CŨQ£ đãi đưu đểc quá t r ìn h bỗ SUQ£ t ừ đ ị a phương và»

v ổ n t ừ 7£n h e í tsỉkD dản ĩTưtSc đáy k h i đ ẩ t nước I&» ch ư a tiiổ o g

n h ẩ t , tÌ B ã c h ẩ t b ỉ ệ t l ậ p g i ữ a c ấ c đ ị a pliươBg ở I&e k h ô ũ g CÌLỈ v ề

ch lah t r ị , kinh tể c£ tr*D£ U£ÔD ngữ CtiDiĩ một từ ngữ nhưag

m õi đ ị a Ịìrxơag cỗ c á c h p h á t âm k i á c Dhau Chồng h a a ĩ t ừ tyứ

n g h l a l à « đâu " , ở vùng Y iê n g ch&Q p h á t âm l ầ / * ' s a Ị / ỹ C^D ỡ

TĨXB£ s&a Kưfc và người PỈ1Ù CDhay , Thay Ehuôũ phát âm 1& f ‘s v J ;

t r # n g k h i h vùng Luôag p h a bgng l a i p h ấ t âm l ầ / ’' S a i J , Jaeặc

cÙQg một sự v ậ t cŨQg c í cách g * i khác nhau g iữ a miền Bắc và miềa

Nam I&» TÍ dụ : 11 quá b í B£Ô Mơ m iền Bắc £ # i l à /Gnak ±'&k X&ẹ/ị

CÌD ơ miền I\'am S 9i l à /■'mak ? u íy , « c á i c ổ i n ớ miềa Bểc f so ị / f

aniền líaa ơẹi 1ÌL £ X t k ] v y 'Ngày nay , k h i cẳ nước lik» đã thu

v ề một mếi J s ư tiiổDg n h ấ t c ủ a ngÔD ngữ quổc g i a ìdaông aliữDgidaÔQg c» sự lầũ ấ t , n đồag ỉi»á " c£c t i ế n g đ ị a pỉiương t h ự cstf đ ã kiiuyeL k h íc ia Dgôũ Qgữ của c í c bộ t o e IẰO p h á t t r i ể n Bêo cạnia đé ũ i i ề u t ừ ngữ cua c á c t i e ne đ ị a phươũg cũng th am g i a

— 39 —

U aiận đ a i ỈTnư v ậ y , sự tồD t a ỉ của c á c t i ế n g đ ị a phươns không

t những gáp piLầB l«m chB t i ể ũ g IẰ8 phổ thôug đày đu Ị £ ià u c£ Ỉ1ƠD

im i C8D aĩiư u ộ t t á c nhân t í c h cưc góp v l i 9 QguồD Idaẳ u&ng tim e đầy cqu£ t r ì n h pãáít t r i ễ o v ầ tự ầBau t i i i ệ a củ a t i ế n g là® , đe ngay cầũg

i x ứ a s đin£ I t mật ago ũ ngữ quốc g ia k iện đ a i tr#Qg sáũg và chuẫa

Emực

3 i2 * Hểu như ỗ niiím nhâD tổ kbầch quao cho tìiẩy sự ph4t t r iề n

(Cua t ừ vựũg - Qgữ BgJaia d® nhữũg b iể n đôũg cúa h i ê n th ự c k h ách

cquan đưa l a i , t h ì , ỡ nầím các ahâu tổ ciiũ quan , sư phắt t r iể n

c đ i chịm t á c đôQg của ỷ th ứ c chủ quan cũ a 0*n n g ư ờ i một c á c h manh

muẽ , sâu sắc và tt&Q dieD hơn Đây l a những nhân tổ k h i phức tap tthuôc về 0 X í h ô i m h tc v» tám lý h®c *■ w •

l£hư đã ũ é l , sư pbốt t r i ể n cua h iệ n till/C t ò i SỔQ£ Dối chuBg

CÍ.C ngành k h e a i n c n í i r i ê n g phẳQ áoh t r i th ứ c cu a C»D ngưỗri tngày m ộ t nâng ca* C^Qg Bgầy Dgư&i t a C^ŨỄ khám , p h á t h ỉệ B tiíiêm n h iề u th u ộ c t í n h , đ&c điểm của s ự v ệ t , h lệ D tưcyũ£ t r e a g t h ế

S ì i ớ ỉ kỉiẨoli quan cío h EŨ0.ÌB DỈiận , đánh £i«l của chúng t a về cắc

iuiệũ tượng tự ũỉiiêc và xã hgi cũug Iuôd luôa c f STJ thay dổi ch»

pjliu hgp quj lu ậ t phát t r iễ n Mạt k h ic , c*n ugười Dgầy cầũg o i

miiững ỉitạt đọng pỉx»ug phú v i đa dạag ; 0# những mối liê n hệ rộng

r ? ã i , piLiỉc tạ p v ớ i t h i ê n QỈiiẽn CŨQ£ như t r e ũ g c á c quan h | x ã h ộ i

Y 'ì v ậ y c i cách t ư duy CŨQ£ như phương t h ứ c b i ễ u đ ạ t Dhững k i ề u t ư diuy đé bfang t ừ ũgữ cũũg l u ô u luỐD mới ml , s ứ c t í c h v ầ đầy h ì n h

lin h Trườtg hợp t ừ pa Ji&t " bệ nil » đã dãn r a t r ê n đây l ầ một TÍ

diu

ĨX8no ^uẩ t r ì n h sử daci£ từ Qr;ữ , v ớ i n liiềa muc đícJa khác Dhau,

ccep ũ g ư ơ i Cd tinxeu b i ệ a pJaap lam tS,Dg thêm i i i ệ u l ư c p h ấ n ầnh của

— 4 0

t a g Ô D t ừ • Đ ổ i v ớ i m ò i S C s v : V i , ũ , O Q L Ù ~ 'U 'Ừ 1 t n £ j ' c ù ti t h i ế t D h á i đ ổ i

í t ê c g o i cũ thầnìa ten £Di aớ i nntm mục đ íc n dẽ sử d^D£hơij, phù hợp

d ả ũ t ộ c h s á iaơr Cỉi£ũ£ một Sũ t ừ t i ế n g V i ệ t mượn t ừ t i ế n g

li ỉi á p h i ậ c 'đ i ãươc đ ổ i t ê u t n u à a Y i ê t : c & r d e - b o u e —► c h í n bùn ,

í £axd e-cii£iD s —*ch£c x í c h , r a d io —> náy tnu tnauh cé anữn£ từ ] ngữ được sử đuuc tron g môt phsm v i nẹp hơn , maag muc đ íc h vầ đigC

diểm tâm l ý cùa mọt l ớ p Ũ£UỜÌ na® đú t r e u g x ã h ộ i T h í du t i ể a g

lồng c h ỉ l«t môt sổ t ừ v ớ i a g h la DÍ ÌLiểm cúa môt nhóm ũgười v ớ i

EIUC đ íc ii khõũr C.ÙO &£ười khắc b i ể t • Eo duũ£ nhữri£ từ sSn cé vh.

t n a v d ổ i a g h ls đ i , có l í i i i t n a y đ ỗ i nrữ âm lầm CỈ10 ch ú n £ t h a n h b í

hiểm , k h ó h i ề u YỚi/nguòtt k h á c • I r « Q £ t i ế n g l à o , t r ư ờ a g hơp có s ụ

p h ác b i ệ t g i ữ a mọt sổ t ừ đÙQ£ che v u a c h ú a v a dung cho agu& i b ì ni

tỉrxờn£ CŨQ£ phsLũ ắ.an tcjn lý phán b i ệ t g iữ a cốc tàn£ lớ p người

tr;>n£ x ã à § i Làc trirớc đáy tr o a g chể đ§ phoũ£ iciển V iệ c sứ di^ng

oác p h é p O.L du , httáu du cŨQf mót k i a í t c a n n CU£ tám l ý , x ã

h ộ i troci£ v i ệ c SX? ugữ , kliiểu cho aàữQ£ từ Qgữ đưqfc sử dụng hay hơs , đẹp hơn và s i oil CĨQQ£ hơn .

Tất o i nhữn£ nục đ ích VS phươQ£ tnức sử dụng từ ugữ t r ê n đây đều c ễ v a i trfc l à nhan tó chủ quan cùa người sữ điịUg từ ngữ Diiư

môt công cụ đ ẩ c l ự c , đày h i ệ u q u a t r o n g a u á t r i n h p h ẫ n ánh h i ệ a

th £ c .

ỈỈ£8ầl Qiiững Cỉhâu tổ cim quan như đã ũêu t r ê n , chúng t a

k&ôQr th ể kiiong n ói đển môt ahâũ t ổ khác CŨQ£ r ắ t quan trQQg

-đỗ 11 sự tác động c c ý tiiức củ& Đấũg v ầ Nhầ Qước ià o đ ổ i v ớ i ST£

p t í t t r i ề n cua t i ế n g Lao Ir*Dg " Đề cươn£ CÌLĨ t i ể t b£ế cá*

Cuơ&£ l l ũ ĩ i Đang » , đồa£ c n í Cay x e n lìiôm v i n ẳũ v i ể t : " N g h iê n cúu ìm e a hoe , t r ư ớ c n et l ầ v ă n h e ấ , l i c i i s ư , đ i £ l ý , ngôn ngữ

đ l £ i á o dục ỷ tn ứ c OUOC £ Í 8 dán t ô c tÌ2ổO£ n h ấ t CĨ10 cẩn b§ vỉ nhânác.n Xky t'cĨQ£ v l bồ saa£' chữ v i t i ể ũ £ Lao tliầuh Q<-ôc n^ữ chung