Bài 8: Nhạc Sài Gòn xưa

Sau Hiệp định Geneve 54, Sài Gòn mới có Tân nhạc - nó như là một trung tâm ca nhạc muôn mặt với một đội ngũ nhạc sĩ đa dạng, tạo nên trào lưu âm nhạc mới gọi là Nhạc Sài Gòn.. Có một sự

NHẠC VIỆT – MỘT PHÁC THẢO

Bài 8: Nhạc Sài Gòn xưa

Sài Gòn xưa là Sài Gòn trước 75, không phải trong thập niên 30 hay 40 Tân nhạc manh nha ở Sài Gòn nhưng lại hình thành và phát triển mạnh hơn ở phía Bắc Sau Hiệp định Geneve 54, Sài Gòn mới có Tân nhạc - nó như là một trung tâm

ca nhạc muôn mặt với một đội ngũ nhạc sĩ đa dạng, tạo nên trào lưu âm nhạc mới gọi là Nhạc Sài Gòn Có một sự thú vị khi xem xét hai dòng di cư Tân nhạc: Sau 54, một số nhạc sĩ Tân nhạc miền Bắc tìm vào Nam thì ngược lại, nhiều nhạc sĩ miền Nam lại ngược ra Bắc…

Khác với âm nhạc miền Bắc (diễn ra trong cùng thời điểm này) được xây dựng

và phát triển trên một nội dung và ý chí duy nhất là đấu tranh cách mạng và giương cao lá cờ dân tộc, nhạc Sài Gòn lớn lên từ cái nền đa phong cách và thượng vàng hạ cám: nhạc tuyên truyền tâm lý chiến, nhạc thương mại, nhạc nghệ thuật, nhạc uỷ mị bình dân, nhạc trẻ (pop/rock), nhạc đấu tranh, nhạc phản chiến…đủ cả Và có lúc nó trở nên thoái hoá, loạn phát bên cạnh những đóng góp tích cực khác về mặt nghệ thuật lẫn chính trị - xã hội

Tôi muốn nhận diện nhạc Sài Gòn xưa bằng cách lướt qua một số nhạc sĩ và tác phẩm đáng chú ý của họ trong những dòng nhạc ít nhiều tương đối có giá trị ở một vài đóng góp đáng nhớ, còn những dòng nhạc dạng tâm lý chiến, tình ca lính cộng hoà,

nhạc uỷ mị mang âm hưởng quê hương trên nền tiết điệu boléro… chưa nhắc đến ở đây

Cung Tiến là một nhạc sĩ khai thác màu sắc lãng mạn của nhạc cổ điển châu

Âu nhiều nhất trong các bài hát theo âm hưởng demi-classical hoặc néo-classical Năm

54, ông viết Thu vàng với tiết điệu valse rất Danube blue, mở đầu cho phong cách này của ông Sau đó là Hoài cảm bàng bạc F.Schubert Ông còn những bài nổi tiếng khác như Nguyệt cầm, Đêm Hoa đăng…Người đầu tiên ở Việt Nam mượn những chủ đề

nhạc cổ điển (nhưng có ghi rõ xuất xứ nhạc đề/theme đàng hoàng và không lạm dụng khai thác) để trang trí và kết ngọc cảm tác trong các bài hát chính là ông

Nhạc sỹ Phạm Đình Chương

Một người khác cũng nằm trong xu hướng nhạc trí thức và hoài cổ này (nhưng

ít Tây hơn) là Văn Phụng với các tác phẩm Ô mê ly, Bức hoạ đồng quê… đến tận bây

giờ vẫn thường được hát qua giọng ca Ánh Tuyết Vũ Thành và Phạm Đình Chương

cũng là những người ”gần hội gần thuyền” của hai người trên Vũ Thành có Giấc mơ

hồi hương, Nhặt cánh sao rơi, Thuỵ khúc…Phạm Đình Chương gây ấn tượng nối tiếp

từ những bài của những năm 50 (Tiếng dân chài, Được mùa…) để có thêm những Ly

rượu mừng, Mưa Sài Gòn-mưa Hà nội, Nửa hồn thương đau, Người đi qua đời tôi, Mộng dưới hoa…phần lớn là phổ thơ

Từ Công Phụng cũng man mác phong cách trên nhưng nhẹ hơn Nếu những

người trên là cỗ xe song mã thì Từ Công Phụng đã mang bóng dáng ”máy hơi nước” Nhạc của ông cũng rất gần gũi với màu âm của Đoàn Chuẩn Đó là sự nối tiếp ở một

cung bậc mới Ông thường được nhắc đến với Trên đỉnh mùa đông Và những giai điệu - ca từ như: Bây giờ tháng mấy rồi hỡi em? (Bây giờ tháng mấy) nổi tiếng qua

nhiều thế hệ mà bọn học trò chúng tôi thường say mê ngân nga rồi nghịch ngợm sửa

lại: Bây giờ mấy tháng rồi hỡi em?

Ngô Thụy Miên là một salon tình ca khác, đượm màu áo trắng và mực tím

Bấy giờ đã xuất hiện phố thị với xe máy chạy bằng động cơ diesel Nhạc của ông là

nhạc mưa, nhạc mây và nhạc lụa Những bài khó quên: Áo lụa Hà Đông (thơ Nguyên Sa), Mùa thu cho em, Niệm khúc cuối, Paris có gì lạ không em? (thơ Nguyên Sa),

Giáng Ngọc…Ông chỉ viết khoảng trên chục bài nhưng bài nào cũng nổi tiếng (có

người lại thích khoe khoang viết hàng trăm bài nhưng số bài để người ta nhớ là con số minimum)

Hết mùa áo trắng với tình buồn nhẹ thênh là bước đến những bản tình ca đau

đớn và thân phận hơn của Vũ Thành An Nhạc của ông không còn là sương, là mây

như của Ngô Thụy Miên mà là ảo mờ khói thuốc: Một làn khói trắng ru đời vào quên

lãng…Đó là nỗi buồn một thế hệ sống mất niềm tin và tình yêu, chỉ còn là một bấu víu

vào hư ảnh Với loạt bài 10 Tình khúc không tên của Vũ Thành An, ta có thể đọc thấy

thông điệp nghẹn ngào đó

Khi tâm hồn mềm yếu không còn chỗ nương tựa trong tình yêu nữa thì tình yêu khoả lấp bằng nhục cảm nhiều hơn Nó được khúc xạ trong âm nhạc của đôi song ca

(và cũng là người sáng tác ca khúc) Lê Uyên-Phương Nhạc của họ như Vũng lầy của

chúng ta, Nỗi buồn dâng hiến…chịu ảnh hưởng của phong trào hippy trên thế giới

.Trào lưu hiện sinh đã gây ảnh hưởng lên một thế hệ thanh niên thế giới vào thập niên

60 mà The Beatles cũng chịu tác động với khẩu hiệu ”Make love not war” để phản ứng

lại với chiến tranh

Ở Việt Nam, Lê Uyên-Phương là người đầu tiên cổ suý nó và mang ái ân vào

âm nhạc như một thứ ma tuý để trốn tránh hiện thực Sau này có Đức Huy, Trịnh

Nam Sơn xuất hiện ở tiền bán thập niên 70 cũng mang một phần tinh thần đó vào ca

khúc của mình, rồi nối dài nó cùng những năm tháng lưu vong trong dòng nhạc của người Việt hải ngoại Và lúc đó bên nhánh nhạc trẻ, một loại nhạc pop/rock hiện đại hơn du nhập theo những đội quân viễn chinh, cũng là con dân của chủ nghĩa "không biết đến ngày mai' ấy

Nhạc trẻ vào Sài Gòn từ những năm đầu thập niên 60 với hàng loạt ban nhạc nhái Mỹ từ phong cách cho đến cái tên (xem bài Tân nhạc ở

Sài Gòn tạm chiếm) Phải đến khi có ban Phượng

Hoàng của Nguyễn Trung Cang và Lê Hựu Hà

thì nhạc trẻ Sài Gòn mới có gì đó sáng tạo hơn và hoàn toàn bứt ra khỏi những nhạc ngữ tiền chiến

còn bàng bạc đó đây Những Thương nhau ngày

mưa, Mặt trời đen… cũng là một mạch chảy tinh

thần hiện sinh của một lớp trẻ tự cho rằng mình đang lạc loài ngay trong ngôi nhà của mình, rồi yêu vội trong tuyệt vọng, rồi tìm quên bằng ảo giác Nhạc của Phượng Hoàng được coi là một trong những đại biểu thời kỳ

đó

Nhạc sỹ Lê Hựu Hà

Nhưng ở Sài Gòn lúc này đâu phải chỉ có những dòng nhạc sentimental và pop/rock Một vầng dương khác đã mọc lên bên cạnh “mặt trời đen”: Nhạc của phong trào du ca, phong trào sinh viên đấu tranh và nhạc phản chiến (xem bài Tân nhạc ở Sài

Gòn tạm chiếm nối tiếp dòng hùng ca của Tân nhạc buổi đầu và là một bè song thanh

với nhạc cách mạng ở miền Bắc Nó như một thức tỉnh đối trọng với những cơn say tuý luý trong "thú đau thương" của một bộ phận lớp trẻ miền Nam

Có một người lãng du từ tình ca rồi một hôm nhìn lại thân phận da vàng trong khói lửa chiến tranh, để viết lên những khúc ca phản chiến nổi tiếng Đó là một trong

những nhạc sĩ đặc biệt và nổi danh nhất của Sài Gòn xưa và có lẽ của cả bây giờ: Trịnh Công Sơn