Pháp luật về doanh nghiệp xã hội

tổng quan về các quy định, chính sách pháp lý tác động trực tiếp, gián tiếp đến loạihình Doanh nghiệp xã hội dưới góc độ là một doanh nghiệp hoạt động theo quyđịnh của Luật Doanh Nghiệp

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

_

NGUYỄN THỊ THỦY

PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

TP Hồ Chí Minh –Năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

NGUYỄN THỊ THỦY

PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI

Chuyên ngành: Luật Kinh Tế

Mã số: 60380107

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS TS DƯƠNG ANH SƠN

TP Hồ Chí Minh –Năm 2017

Luật khóa 24 chuyên ngành Luật Kinh Tế, Khoa Luật,trường Đại Học Kinh Tế TPHCM là tác giả của Luận văn thạc sĩ luật học với đề tài: “Pháp puật về doanh nghiệp

xã hội”

Tôi xin cam đoan tất cả các nội dung trình bày trong luận văn này là kết quả nghiêncứu độc lập của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học đãđược phân công Trong luận văn có sử dụng trích dẫn một số ý kiến quan điểm khoahọc của một số tác giả Các thông tin này đều được ghi chú trích dẫn nguồn cụ thể, và

có thể kiểm chứng Tôi xin cam đoan các số liệu và thông tin sử dụng trong luận văn

là hoàn toàn khách quan và trung thực

Học viên thực hiện

Nguyễn Thị Thủy

Đóng góp của luận văn: Tổng hợp và phân tích để đưa ra bức tranh tổng quan về

các quy định, chính sách pháp lý tác động trực tiếp, gián tiếp đến loại hình Doanhnghiệp xã hội dưới góc độ là một doanh nghiệp hoạt động theo quy định của LuậtDoanh Nghiệp Việt Nam trên cơ sở so sánh với các quy định pháp luật của các quốcgia khác; Giải thích các nguyên nhân tại sao loại hình Doanh nghiệp xã hội ở ViệtNam chưa phát triển ở khía cạnh pháp lý để đề xuất các giải pháp khuyến khích, thúcđẩy sự phát triển của loại hình doanh nghiệp này tại Việt Nam

Báo cáo xem xét Doanh nghiệp xã hội dưới góc độ là một doanh nghiệp hoạt động theo quy định của Luật Doanh Nghiệp, không đi sâu vào việc so sánh, đánh giá loại hình Doanh nghiệp xã hội với các tổ chức NGO, các tổ chức xã hội khác.

Kết cấu của Luận văn gồm ba chương

Chương 1: Khái quát về Doanh nghiệp xã hôi

Chương 2: Pháp luật về doanh nghiệp xã hội

Chương 3: Thực trạng và các kiến nghị cải cách pháp luật để thúc đẩy sự phát triển loại hình doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam

TRANG PHỤ BÌA

LỜI CAM ĐOAN

TÓM TẮT LUẬN VĂN

DANH MỤC VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÀ CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI 1

1.1 Khái niệm và đặc điểm của Doanh nghiệp xã hội 1

1.1.1 Khái niệm về Doanh nghiệp xã hội 1

1.1.2 Đặc điểm của doanh nghiệp xã hội 3

1.1.3 Sự cần thiết phải thành lập và điều chỉnh bằng pháp luật đối với loại hình Doanh nghiệp xã hội 5

1.2 Các quy định pháp luật về doanh nghiệp xã hội 8

1.2.1 Thành lập Doanh nghiệp xã hội 8

1.2.2 Chuyển đổi thành Doanh nghiệp xã hội 14

1.2.3 Chuyển từ Doanh nghiệp xã hội sang loại hình doanh nghiệp khác 16

1.2.4 Huy động vốn của Doanh nghiệp xã hội 17

1.2.5 Sử dụng vốn 20

1.2.6 Mua lại, chuyển nhượng và giảm vốn 23

1.2.7 Phân phối lợi nhuận 25

1.2.8 Chấm dứt hoạt động của doanh nghiệp xã hội 26

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ CÁC KIẾN NGHỊ CẢI CÁCH PHÁP LUẬT ĐỂ THÚC ĐẨY SỰ PHÁT TRIỂN LOẠI HÌNH DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM 29

2.1 Quá trình hình thành và phát triển Doanh nghiệp xã hội trên thế giới và tại Việt Nam 29

2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển Doanh nghiệp xã hội trên thế giới 29 2.1.2 Quá trình hình thành và phát triển doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam 33 2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của doanh nghiệp xã hội 34

2.2.3 Môi trường thể chế

triển doanh nghiệp xã hội

Việt Nam

vốn đầu tư cho doanh nghiệp xã hội

3 KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC 01 –THỦ TỤC, ĐIỀU KIỆN THÀNH LẬP QUỸ XÃ HỘI, QUỸ TỪ

THIỆN

PHỤ LỤC 02- KHẢO SÁT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI TẠI VIỆT NAM

PHỤ LỤC 03-CÁC TỔ CHỨC XÃ HỘI, DOANH NGHIỆP XÃ HỘI THAM

KHẢO TRONG BÀI VIẾT

OECD : Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế -Organization for Economic

Cooperation and Development

TSEO: Văn phòng Doanh nghiệp Xã hội Thái Lan -Thai Social Enterprise OfficeCIEM: Trung Tâm Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương - Central Institute for Economic Management

CSIP: Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phục vụ Cộng đồng -Centre for Social Initiatives Promotion

HTX: Hợp tác xã

CEP: Quỹ trợ vốn cho người lao động nghèo tự tạo việc làm (Capital, Employment, Poor)

NGO: Các tổ chức xã hội phi chính phủ- Non-governmental organization

CIC & CICs: Công ty vì lợi ích cộng đồng -Community Interest Company

L3C: Công ty lợi nhuận thấp-Low-profit limited liability company

CICs Reg 2005 (UK): Community Interest Companies Regulator 2005 , UK

Tăng trưởng kinh tế đóng vai trò quan trọng trong phát triển và giảm nghèo.Tuy nhiên, cùng với sự phát triển về kinh tế, thách thức về các vấn đề xã hội đối vớithế giới càng trở nên gay gắt cũng nổi lên đe dọa đến sự ổn định kinh tế, chính trị

và xã hội của các nước , đó là các vấn đề: gia tăng dân số, giải quyết việc làm, thamnhũng, tệ nạn xã hội, bất bình đẳng về thu nhập, chênh lệch giàu –nghèo, khả năngtiếp cận các dịch vụ cơ bản như giáo dục, y tế, bất bình đẳng về giới, sự yếu kémcủa hệ thống an sinh xã hội và bảo hiểm, yếu kém của thể chế dẫn đến yếu kémtrong điều hành quốc gia là những thách thức rất lớn đối với các nước đang pháttriển,v.v…Trách nhiệm giải quyết các vấn đề xã hội nhìn chung vẫn là trách nhiệmcủa các Nhà nước Tuy nhiên, trong khi nguồn lực của Nhà nước còn hạn chế trongviệc cung cấp các dịch vụ công và giải quyết các vấn đề xã hội thì cần thiết phải có

sự tham gia của nhiều thành phần xã hội tham gia vào quá trình giải quyết các tháchthức này.Doanh nghiệp xã hội chính là một trong những nhân tố có thể tham giavào quá trình giải quyết các vấn đề nêu trên

Đóng góp của doanh nghiệp xã hội tập trung vào các lĩnh vực: cung cấp cácsản phẩm, dịch vụ mang tính sáng tạo phù hợp với nhu cầu của cộng đồng có hoàncảnh đặc biệt (người khuyết tật, người có hiv/aids; tạo cơ hội hòa nhập xã hội thôngqua các chương trình đào tạo phù hợp, tạo cơ hội việc làm; đưa ra các giải pháp mớicho những vấn đề xã hội chưa được đầu tư rộng rãi như biến đổi khí hậu, nănglượng thay thế, tái chế Doanh nghiệp xã hội mang lại nhiều lợi ích cho xã hội nhưphục vụ cộng đồng, đặc biệt phục vụ tầng lớp yếu thế trong xã hội Doanh nghiệp

xã hội là những doanh nghiệp bổ trợ cho nhà nước, doanh nghiệp nói chung trong

sự phát triển kinh tế của đất nước Doanh nghiệp xã hội cũng tạo ra sự phát triểncông bằng hơn giữa 3 trụ cột là nhà nước, thị trường và xã hội Ngoài ra, doanhnghiệp xã hội còn phát triển và khuyến khích các sáng kiến xã hội cũng như đónggóp lớn vào việc nâng cao nhận thức và ý thức cộng đồng, xã hội trong các vấn đề

xã hội Phương thức để doanh nghiệp xã hội góp phần giải quyết một trong nhữngvấn đề xã hội quan trọng nhất trên thế giới, đó là tạo việc làm, và tạo ra những giátrị xã hội.Để vượt qua những thách thức và góp phần giải quyết những

vững chắc để phát triển và tăng cơ hội hợp tác giữa doanh nghiệp xã hội trên thếgiới.

Việt Nam là quốc gia có những điều kiện và mô hình tiêu biểu để phát triểnloại hình doanh nghiệp xã hội Nhưng Doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam vẫn chưaphát triển như khả năng và kỳ vọng của xã hội Kinh tế việt nam vẫn nằm trongkhu vực các quốc gia đang phát triển Việt nam cũng như các quốc gia đang pháttriển khác phải đối mặt với các vấn đề về gia tăng dân số, giải quyết việc làm, giảm

tỷ lệ đói nghèo và phân hóa giàu nghèo giữa các khu vực, các vấn đề về an sinh xãhội khác như tình trạng ô nhiễm môi trường, số người nhiễm HIV, vấn đề về ngườikhuyết tật, vv Theo thống kê của Bộ LĐ-TBXH, cả nước có hơn 2,31 triệu hộnghèo (chiếm tỉ lệ 9,79% so với tổng số hộ dân cư trên toàn quốc) và hơn 1,24 triệu

hộ cận nghèo (chiếm tỉ lệ 5,27%) theo chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn 2016 –2020

“Với 24 triệu người chiếm 28% dân số thuộc diện đối tượng cần hỗ trợ bao gồm hộ nghèo và cận nghèo, người khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, người mãn hạn tù, người nhiễm HIV/AIDS, người già neo đơn Đồng thời hàng loạt các vấn đề xã hội nẩy sinh và chưa giải quyết được hết như bạo lực xã hội, lối sống không lành mạnh, stress của dân đô thị, giáo dục và y tế quá tải và bất hợp lý, thực phẩm an toàn, xử lý rác thải, ô nhiễm không khí, tiết kiệm năng lượng, bảo tồn văn hóa … thì sự đồng hành của DN cùng với Chính phủ chạm đến vấn đề gốc rễ sâu

xa là vấn đề xã hội làm cho cộng đồng trở nên nhân văn hơn.”1

Do đó, doanh nghiệp xã hội tại việt nam sẽ có cơ hội lớn để phát triển và cùng với nhà nước tham gia vào quá trình giải quyết các vấn đề xã hội

Luật Doanh 2014 lần đầu tiên khai sinh khái niệm Doanh nghiệp xã hội trong

hệ thống pháp lý của Việt Nam Nhưng đến tháng 12/2015, vẫn chưa có doanh

1 Thanh Lan Nguyễn, "Doanh nghiệp xã hội: Những chồi mới của vườn kinh tế Việt", báo Diễn đàn doanh nghiệp

được vì thiếu thông tư hướng dẫn thi hành Nghị định 96/2015/NĐ-CP Điều đó cónghĩa là, trước đó, Doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam chưa có môi trường pháp lý tốt

để phát triển mặc dù đã có sẵn “con giống tốt” và “các điều kiện tốt” khác để pháttriển

Nghị định 96/2015/NĐ-CP đã tạo ra khung pháp lý cơ bản cho doanh nghiệp

xã hội từ việc đăng ký thành lập, kêu gọi vốn, quản lý doanh nghiệp, các chính sách

ưu đãi chung về cơ sở hạ tầng, ưu đãi thuế, vay vốn tín dụng Mặc dù vậy, hầu hếtmọi người đều chưa hiểu và nhận thức rõ về doanh nghiệp xã hội và các chính sáchpháp luật còn nhiều điểm chưa thật sự đi vào thực tiễn

Việc đăng ký doanh nghiệp của Doanh nghiệp xã hội dưới loại hình doanhnghiệp tương đối đơn giản, nhưng quan trọng là làm thế nào Doanh nghiệp xã hộithống nhất và đáp ứng quyền lợi cho các nhà đầu tư khác nhau khi họ tham gia vàodoanh nghiệp xã hội với các mục tiêu khác nhau Điều hành một doanh nghiệp vớimục tiêu và sứ mệnh xã hội phải là người có tâm, có tầm, và có khả năng kinh tế đểtheo đuổi Đây là một thách thức với bất kỳ cá nhân nào khi tham gia điều hànhDoanh nghiệp xã hội

Có thể thấy, ngoại trừ các doanh nghiệp nhà nước có đặc điểm giống với hìnhthức Doanh nghiệp xã hội trong Luật, phạm vi hoạt động của các doanh nghiệp tưnhân đang hoạt động như những doanh nghiệp xã hội hiện tại chủ yếu tập trungtrong các lĩnh vực dịch vụ, sáng tạo như đào tạo việc làm, dạy nghề cho ngườikhuyết tật, dịch vụ về du lịch, công nghệ thông tin, vv

CÂU HỎI NGHIÊN CỨU

Trên cơ sở nghiên cứu các quy định của pháp luật về Doanh nghiệp xã hội,hiệu quả của loại hình Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam hiện nay, tác giả xác định

đề tài này cần giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu sau:

Thứ nhất, Doanh nghiệp xã hội khác với doanh nghiệp thông thường như thế nào và

các vấn đề về chính sách pháp luật và thực thi pháp luật hiện hành ảnh hưởng nhưthế nào đến sự phát triển của loại hình Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam?

Để trả lời hai câu hỏi phía trên, bài luận văn được chia làm 2 chương tương ứng với ba vấn đề:

Chương 1, làm rõ sự khác biệt giữa Doanh nghiệp xã hội và các loại hình doanh

nghiệp khác So sánh các quy định pháp lý liên quan giữa Việt Nam và một số quốcgia khác để trả lời câu hỏi tại sao loại hình này chưa phát triển như khả năng tiềmtàng–trong đó phân tích tập trung các nguyên nhân liên quan đến hệ thống quy địnhpháp luật Trong đó phân tích sâu về các quy định pháp luật trong việc Quy trình,thủ tục thành lập Doanh nghiệp xã hội; Các quy định trong việc tạo lập nguồn vốncủa Doanh nghiệp xã hội (vốn tự có và vốn tài trợ; Phân chia lợi nhuận của Doanhnghiệp xã hội như thế nào; Quy định về giải thể, phá sản đối với doanh nghiệp xãhội; Các chính sách ưu đãi dành cho Doanh nghiệp xã hội như : Ưu đãi trong việcvay vốn, chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ khả năng tiếp cận thị trường cho Doanhnghiệp xã hội,

Chương 2,trình bày về thực trạng của Doanh nghiệp xã hội tại một số nước và doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam, dựa trên kết quả phân tích, so sánh đối chiếu

giữa các quy định của Pháp luật Anh và một số quốc gia khác trên thế giới trongvấn đề tương tự và đề xuất các chính sách pháp lý phù hợp nhằm thúc đẩy sự pháttriển của các Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam

CÁC GIẢ THUYẾT KHOA HỌC ĐƯỢC SỬ DỤNG ĐỂ NGHIÊN CỨU

Thứ nhất, chính sách pháp luật của quốc gia có ảnh hưởng đáng kể đến việcphát triển loại hình doanh nghiệp xã hội

Thứ hai, việc học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia khác trong những điều kiệntương đương và điều kiện có thể thực hiện được ở Việt Nam để phát triển loại hìnhdoanh nghiệp xã hội sẽ giúp loại hình doanh nghiệp này mau chóng góp phần giảiquyết các vấn đề xã hội cấp bách tại Việt Nam hiện nay đồng thời đóng góp tỷ trọngđáng kể hơn trong cơ cấu kinh tế của Việt Nam

biệt về doanh nghiệp xã hội chung còn chưa nhiều, và hoặc là tập trung phân tíchdưới góc độ kinh tế-xã hội- quản trị doanh nghiệp, hoặc là tập trung vào phân tíchnhằm mục tiêu ghi nhận và hoàn thiện khung pháp lý về Doanh nghiệp xã hội vàotrong Luật Việt Nam ở thời điểm trước 2014.

Kể từ khi Luật Doanh Nghiệp 2014 và Nghị định 96/2015/NĐ-CP quy định chitiết một số điều của Luật Doanh Nghiệp 2014 luật định rõ về Doanh nghiệp xã hội,vẫn chưa có đề tài nghiên cứu nào nghiên cứu chuyên sâu ở khía cạnh pháp lý, sosánh và giải thích các nguyên nhân tại sao loại hình Doanh nghiệp xã hội ở ViệtNam chưa phát triển để từ đó đề xuất các giải pháp khuyến khích, thúc đẩy sự pháttriển của loại hình doanh nghiệp này

Công trình nghiên cứu công phu và hoàn chỉnh nhất về Doanh nghiệp xã hội

trước 2014 tại Việt Nam có thể kể đến là Báo cáo “Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam –Khái niệm, bối cảnh và chính sách” của Nguyễn Đình Cung, Lưu Minh Đức,

Phạm Kiều Oanh, Trần Thị Hồng Gấm;do viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trungương (CIEM) ,Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phục vụ Cộng đồng (CSIP), Hội đồngAnhViệt Nam phát hành năm 2012 Báo cáo này đã phân tích rõ quá trình phát triểncủa doanh nghiệp xã hội nói chung và Việt Nam nói riêng, đặc trưng kinh tế xã hộicủa doanh nghiệp xã hội Báo cáo cũng đưa ra một số kinh nghiệm phát triển doanhnghiệp xã hội tại các quốc gia Anh, Mỹ , Hàn Quốc, Thái Lan, Singapore và đề xuấtcác phương án nhằm phát triển loại hình doanh nghiệp này tại Việt Nam Tuy nhiên,như trên đã phân tích, bối cảnh của báo cáo là năm 2012 là thời điểm mà doanhnghiệp xã hội chưa được Luật hóa tại Việt Nam và hầu hết các kiến nghị cải cáchliên quan đến pháp luật về doanh nghiệp xã hôi để định danh doanh nghiệp xã hội

đã được pháp luật Việt Nam bổ sung trong Luật mới Ngoài ra, bài báo cáo thiên vềchính sách kinh tế-xã hội nói chung nên vẫn chưa làm nổi bật các khía cạnh mangtính pháp lý liên quan đến sự phát triển doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam

huy vai trò vườn ươm doanh nghiệp xã hội” -Nguyễn Thường Lạng - Đại học Kinh

tế Quốc dân (2015) Các bài bình luận này cũng tham khảo tinh thần của báo cáo

“Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam –Khái niệm, bối cảnh và chính sách” nêu trên

và cũng đặt trong bối cảnh trước khi Luật Doanh Nghiệp 2014 được ban hành.Tương tự, một số đề tài nghiên cứu khác cũng tập trung vào khía cạnh kinh tế xãhội hơn là khía cạnh pháp lý khi phân tích và đánh giá về thực trạng và các chínhsách phát triển loại hình Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam

Ngoài ra, kể từ khi có dự thảo Luật Doanh Nghiệp 2014 sửa đổi đến nay, có rấtnhiều các bài báo tham gia đóng góp, đề xuất, bình luận về cách thức phát triểnDoanh nghiệp xã hội tại Việt Nam trên các trang thông tin điện tử, báo giấy, tạpchí, Tựu chung lại, các bài báo chỉ mang tính phân tích các đặc điểm của Doanhnghiệp xã hội và tầm quan trọng của Doanh nghiệp xã hội trong việc giải quyết cácvấn đề xã hội, đưa ra các đánh giá và kiến nghị cải cách mang tính phổ quát

Gần đây nhất là bài viết: “Hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội: Kinhnghiệm nước Anh và một số gợi mở cho Việt Nam- Phan Thị Thanh Thủy, Tạp chíKhoa học ĐHQGHN: Luật học, Tâpp̣ 31, Số 4 (2015) 56-64 đã phân tích chi tiết cáchình thức Pháp lý về doanh nghiệp xã hội trong pháp luật Anh và so sánh với phápluât Việt Nam và đề xuất một số giải pháp trong việc khuyến khích, hỗ trợ việcthành lập doanh nghiệp xà hội

Luận Văn Ths Luật Học “ Doanh nghiệp xã hội theo pháp luật Việt Nam” của tácgiả Trần Minh Hiền –Khoa Luật- Đại học Quốc gia Hà Nội do Tiến sĩ Phan ThịThanh Thủy hướng dẫn chỉ nhắc lại các nghiên cứu đã được phân tích trong báo cáo

“Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam –Khái niệm, bối cảnh và chính sách” nêu trên

và đề cập đến các quy định mới về doanh nghiệp xã hội theo Luật Doanh Nghiệp

2014 và chưa đi sâu phân tích và so sánh với các quy định pháp luật của các quốcgia khác

tổng quan về các quy định, chính sách pháp lý tác động trực tiếp, gián tiếp đến loạihình Doanh nghiệp xã hội dưới góc độ là một doanh nghiệp hoạt động theo quyđịnh của Luật Doanh Nghiệp Việt Nam trên cơ sở so sánh với các quy định phápluật của các quốc gia khác; Giải thích các nguyên nhân tại sao loại hình Doanhnghiệp xã hội ở Việt Nam chưa phát triển ở khía cạnh pháp lý để đề xuất các giảipháp khuyến khích, thúc đẩy sự phát triển của loại hình doanh nghiệp này tại ViệtNam.

Báo cáo xem xét Doanh nghiệp xã hội dưới góc độ là một doanh nghiệp hoạt động theo quy định của Luật Doanh Nghiệp, không đi sâu vào việc so sánh, đánh giá loại hình Doanh nghiệp xã hội với các tổ chức NGO, các tổ chức xã hội khác.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Với đặc thù của ngành Luật học, các phương pháp chủ yếu được sử dụng trong

đề tài này đều là các phương pháp nghiên cứu định tính bao gồm:

Phương pháp so sánh, phân tích luật và nghiên cứu học thuyết pháp lý được ápdụng chủ yếu để giải quyết câu hỏi nghiên cứu thứ nhất: Các vấn đề về chính sách

và thực thi pháp luật hiện hành ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của loạihình Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam?

Phương pháp nghiên cứu cải cách pháp luật được áp dụng chủ yếu để đưa ranhững kiến nghị giúp vận dụng hữu hiệu pháp luật, và trả lời câu hỏi nghiên cứuthứ hai: Chính sách pháp lý như thế nào để thúc đẩy sự phát triển của loại hìnhdoanh nghiệp này?

PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Để thực hiện mục đích trên, mục tiêu nghiên cứu của bài luận bao gồm:

Thứ nhất, nghiên cứu về thực trạng các loại hình tổ chức của Doanh nghiệp xã hội

tại Việt Nam hiện nay và các chính sách pháp luật hiện hành đối với loại hìnhdoanh nghiệp này và so sánh với pháp luật của các nước khác

họ Trong bài nghiên cứu này chủ yếu phân tích so sánh pháp luật về Doanh nghiệp

xã hội của Anh (được xem như cái nôi của Doanh nghiệp xã hội) với pháp Luật ViệtNam Ngoài ra , bài viết sẽ phân tích và so sánh thêm với các quy định pháp luậtcủa Thái Lan- là quốc gia có điều kiện kinh tế xã hội tương đồng và nằm trong cùngkhu vực với Việt Nam

Thứ ba, đưa ra các kiến nghị cải cách pháp lý nhằm khuyến khích, thúc đẩy sự phát

triển của loại hình doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI VÀ CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ DOANH NGHIỆP XÃ HỘI

1.1 Khái niệm và đặc điểm của Doanh nghiệp xã hội

1.1.1 Khái niệm về Doanh nghiệp xã hội

Trong từ điển “Business dictionnary” định nghĩa rằng : Doanh nghiệp xã hội làmột mô hình kinh doanh phi lợi nhuận, sử dụng con người và lợi nhuận thu được đểgiúp đỡ các vấn đề xã hội hay môi trường Chẳng hạn, một doanh nghiệp xã hội có thểcung cấp các dịch vụ có giá trị cho nhu cầu của một số cộng đồng dân cư, họ có thểthực hiện tình nguyện các công việc tư vấn hoặc thậm chí trả tiền cho các dự án làmsạch môi trường.2

Có nhiều khái niệm về doanh nghiệp xã hội nhưng không có định nghĩa thốngnhất về doanh nghiệp xã hội Tùy điều kiện lịch sử, kinh tế xã hội khác nhau và gócnhìn khác nhau mà các quốc gia có cách định nghĩa khách nhau Nhưng tựu chung lại,doanh nghiệp xã hội là những doanh nghiệp thực hiện mục tiêu tối cao là giải quyết cácvấn đề xã hội hay bảo vệ môi trường thông qua hoạt động kinh doanh như một doanhnghiệp Doanh nghiệp xã hội có thể có các hình thức pháp lý khác nhau tùy theo quyđịnh pháp luật của từng quốc gia như : tổ chức phi chính phủ (NGO), tổ chức từ thiện,hay các doanh nghiệp

Doanh nghiệp xã hội là loại hình doanh nghiệp đã phát triển lâu đời trên thế giới,đặc biệt tại Vương Quốc Anh Tuy nhiên, khái niệm “doanh nghiệp xã hội” lại khá mới

mẻ ở Việt Nam, và mới chỉ được quan tâm, nhắc đến trong vòng vài năm trở lại đây.Pháp luật Việt Nam lần đầu tiên quy định về loại hình doanh nghiệp xã hội trongLuật doanh nghiệp 2014 Tiêu chí xác định doanh nghiệp xã hội bao gồm:

- Được thành lập theo quy định của Luật doanh nghiệp 2014;

- Có mục tiêu hoạt động là giải quyết các vấn đề xã hội, môi trường và vì lợi ích cộng đồng;

2 “Social enterprise”, Businessdictionary.com

- Sử dụng ít nhất 51% tổng lợi nhuận hàng năm của doanh nghiệp để tái đầu tư nhằm thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường như đã đăng ký.3

Trong Chiến lược phát triển doanh nghiệp xã hội năm 2002, Chính phủ Anh định nghĩa 4 :

“Doanh nghiệp xã hội là một mô hình kinh doanh được thành lập nhằm thực hiện

các mục tiêu xã hội, và sử dụng lợi nhuận để tái đầu tư cho mục tiêu đó hoặc cho cộngđồng, thay vì tối đa hóa lợi nhuận cho cổ đông hoặc chủ sở hữu”

Cách định nghĩa này bám sát vào những đặc điểm cơ bản của doanh nghiệp xã hội.Theo đó, việc kinh doanh (business) được hiểu như một mô hình, phương án, giải pháp

để giải quyết các vấn đề xã hội mà doanh nghiệp cam kết theo đuổi thông qua hoạtđộng kinh doanh, chứ không phải việc ràng buộc doanh nghiệp xã hội vào một hìnhthức công ty cứng nhắc Mục tiêu xã hội là sứ mệnh cơ bản và tiên quyết của việc thànhlập doanh nghiệp Thêm vào đó, nguyên tắc chung của các doanh nghiệp này là lợinhuận được tái đầu tư lại cho tổ chức hoặc cộng đồng

Theo cách định nghĩa của Chính phủ Anh, doanh nghiệp xã hội có thể là một tổchức được thành lập dưới hình thức công ty hoặc một nhóm doanh nghiệp không phải

là công ty Theo đó, một doanh nghiệp xã hội có thể thành lập dưới hình thức

“Unincoporated form” do một thương nhân, hoặc một nhóm thương nhân đơn lẻ hợpthành Trường hợp này doanh nghiệp xã hội không được coi là công ty, không có sự tồntại độc lập về mặt pháp lý với thương nhân hoặc các thương nhân thành lập nó; vàkhông phải đăng ký kinh doanh

Mặc dù hoạt động kinh doanh hướng tới mục tiêu xã hội nhưng lợi nhuận củadoanh nghiệp xã hội do các thương nhân đơn lẻ làm chủ sẽ bị đánh thuế thu nhập cánhân, có xem xét giảm trừ, doanh nghiệp xã hội tại Anh cũng có thể thành lập doanhnghiệp xã hội theo hình thức công ty theo Luật Công Ty của Anh hoặc thành lập dướihình thức Hợp Tác Xã và Hiệp Hội vì lợi ích cộng đồng hoặc các tổ chức từ thiện

Tổ chức OECD định nghĩa 5 :

3 Điều 10, Luật Doanh Nghiệp 2014

4 Báo cáo nghiên cứu Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam, khái niệm,

5 Báo cáo nghiên cứu Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam, khái

niệm, Thông tin về OECD : Phụ Lục 03- Hộp sô 1

bối cảnh và chính sách,trang 4 bối cảnh và chính sách, trang 5

“Doanh nghiệp xã hội là những tổ chức hoạt động dưới nhiều hình thức pháp lý khácnhau vận dụng tinh thần doanh nhân nhằm theo đuỗi cùng lúc cả hai mục tiêu xã hội vàkinh tế doanh nghiệp xã hội thường cung cấp các dịch vụ xã hội và việc làm cho cácnhóm yếu thế ở cả thành thị và nông thôn Ngòai ra, doanh nghiệp xã hội còn cung cấpcác dịch vụ cộng đồng, trên các lĩnh vực giáo dục, văn hóa, môi trường.”

Tại Mỹ Khái niệm về doanh nghiệp xã hội nói chung rộng hơn nhiều nơi khác.Trong giới học thuật Mỹ, doanh nghiệp xã hội được hiểu là bao gồm những tổ chức,các doanh nghiệp theo định hướng vì lợi nhuận và tham gia vào các hoạt động công ích

xã hội (tổ chức từ thiện của công ty hoặc trách nhiệm xã hội doanh nghiệp) Các doanhnghiệp hai mục tiêu đó (mục tiêu lợi nhuận và mục tiêu xã hội) làm trung gian vớinhiệm vụ hỗ trợ (mục đích xã hội) cho các tổ chức phi lợi nhuận tham gia vào hoạtđộng thương mại Đối với tổ chức chỉ bao gồm mục đích xã hội, nhiệm vụ hỗ trợ cáchoạt động thương mại có thể chỉ bao gồm hỗ trợ việc tạo ra doanh thu từ các chươngtrình phi lợi nhuận hoặc các hoạt động đồng thời tạo ra doanh thu và cung cấp chươngtrình đáp ứng các mục tiêu nhiệm vụ xã hội.6

Trong phạm vi bài nghiên cứu này, chủ yếu xem xét doanh nghiệp xã hội dưới góc độ là một doanh nghiệp hoạt động dưới hình thức một công ty theo góc nhín của Luật Doanh nghiệp 2014.

1.1.2 Đặc điểm của doanh nghiệp xã hội

Doanh nghiệp xã hội có các đặc điểm đặc thù và khác biệt cơ bản so với các đặcđiểm của các doanh nghiệp thông thường, tổ chức phi lợi nhuận khác

Doanh nghiệp xã hội trước tiên phải là một doanh nghiệp có hoạt động kinhdoanh như một doanh nghiệp thông thường Phần lớn thu nhập của doanh nghiệp xã hội

là thông qua hoạt động kinh doanh của mình Đây là đặc điểm khác biệt của doanhnghiệp xã hội với các tổ chức từ thiện xã hội khác Doanh nghiệp xã hội thông qua hoạtđộng kinh doanh của chính mình để giải quyết các vấn đề xã hội và dành phần lớn lợinhuận thu được để tái phân bổ cho các hoạt động, mục tiêu xã hội đã cam kết Cũng

6 Janelle A Kerlin, 2006, “Social Enterprise in the United States and Europe: Understanding and

Learning from the Differences”,2.

chính đặc điểm này, doanh nghiệp xã hội ở một góc độ khác được nhìn nhận như là mộtdoanh nghiệp thông thường, đăng ký hoạt động như các loại hình doanh nghiệp khác vàtuân thủ các quy định về quản lý doanh nghiệp như các doanh nghiệp thông thườngkhác Doanh nghiệp xã hội cũng chịu sự chi phối của thị trường đối với các “sản phẩm”đầu ra của mình và chịu sự cạnh tranh như những doanh nghiệp thông thường khác,hoạt động kinh doanh có lỗ hoặc lợi nhuận như doanh nghiệp thông thường khác Điềunày hoàn toàn khác với các tổ chức từ thiện thông qua các nguồn tài trợ, các quỹ, hoặckêu gọi lòng hảo tâm của nhiều cá nhân tổ chức khác để thực hiện công việc xã hội củamình.

Thông thường các doanh nghiệp xã hội phải tạo ra phần lớn hơn 50% doanh thu của họ

để bù đắp chi phí hoạt động bên cạnh các nguồn thu khác ( nhận tài trợ) Tuy nhiên, đốivới một số doanh nghiệp xã hội mới thành lập, tỷ lệ này có thể thấp hơn và DN phải sửdụng nguồn vốn sẵn có để bù đắp cho các hoạt động của mình

Doanh nghiệp xã hội phải có mục tiêu, sứ mệnh xã hội rõ ràng, được đặt lênhàng đầu, là tôn chỉ, mục tiêu hoạt động của doanh nghiệp đó Mục tiêu xã hội nàyphải được thể hiện rõ ràng, công khai, minh bạch trong tài liệu quản lý của doanhnghiệp ngay từ khi đăng ký thành lập Đặc điểm này làm cho doanh nghiệp xã hội khácbiệt với những loại hình doanh nghiệp thông thường khác Điều đó có nghĩa là, nếu nhưmột doanh nghiệp thông thường, xuất phát từ nhu cầu của xã hội để tạo ra sản phẩmkinh doanh và thu về lợi nhuận, trái lại, doanh nghiệp xã hội xuất phát từ nhu cầu vàcác vấn đề xã hội để tạo lập mô hình kinh doanh và giải quyết chính nhu cầu xã hội đó.Doanh nghiệp xã hội phải nhận thức một cách rõ ràng về sứ mệnh xã hội của họ vàluôn luôn cố gắng để tìm cách thực hiện, giải quyết và tạo ra các giài pháp bền vững,lâu dài cho các vấn đề xã hội

Một đặc điểm khác biệt nữa giữa doanh nghiệp xã hội và doanh nghiệp thôngthường nữa đó là, doanh nghiệp xã hội tái đầu tư phần lớn lợi nhuận thu được cho hoạtđộng vì cộng đồng của mình Tỷ lệ tái đầu tư tối thiểu bắt buộc tùy thuộc vào pháp luậtcủa địa phương nơi doanh nghiệp xã hội đăng ký thành lập và hoạt động Theo quyđịnh của Luật Doanh Nghiệp 2014 của Việt Nam thì tỷ lệ này là 51% Việc tái đầu tưlợi nhuận không đồng nghĩa với việc tạo ra giá trị xã hội và doanh nghiệp còn có nhiều

cách khác để gia tăng nguồn vốn hoạt động Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế, quy định

về tỷ lệ tái đầu tư trở lại lợi nhuận cho hoạt động của tổ chức hoặc cộng đồng là đặcđiểm nhằm phân định mục tiêu kinh doanh của doanh nghiệp là vì lợi nhuận ( tối đahóa giá trị cho các chủ sở hữu , cổ đông) hay vì cộng đồng

Doanh nghiệp xã hội được sở hữu và kiểm soát mang tính xã hội Cấu trúc sởhữu (vốn góp) và quản lý của doanh nghiệp xã hội có sự tham gia của các tổ chức cộngđồng, các tổ chức và cá nhân có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan Điều này cho phépdoanh nghiệp xã hội có tính tự chủ cao trong hoạt động của mình đồng thời cũng đượcgiám sát mạnh mẽ bởi các tổ chức xã hội trong việc thực hiện cam kết xã hội của doanhnghiệp

Doanh nghiệp xã hội cũng khác với các tổ chức từ thiện ở đặc điểm nữa đó là tìmcách trang trải chi phí của riêng mình trong dài hạn (mặc dù khi bắt đầu có thể cần sựtrợ giúp), và doanh nghiệp xã hội cũng trả lương hợp lý cho các nhân viên của mìnhthay vì chủ yếu chỉ dựa vào nguồn vốn tài trợ và sự trợ giúp của các tình nguyện viên

để hoạt động

1.1.3 Sự cần thiết phải thành lập và điều chỉnh bằng pháp luật đối với loại hình

Doanh nghiệp xã hội

Các doanh nghiệp xã hội hoặc doanh nghiệp vì lợi ích cộng đồng có thể lựa chọntrở thành tổ chức từ thiện, tuy nhiên trong nhiều trường hợp, bắt buộc phải thành lậpdoanh nghiệp mới đủ điều kiện tham gia các giao dịch Ngoài ra, việc thành lập cácdoanh nghiệp xã hội thay vì là một tổ chức từ thiện còn có thêm nhiều ưu điểm7 :Trước tiên phải kể đến việc thành lập một doanh nghiệp xã hội dễ dàng và thuậnlợi hơn rất nhiều so với việc thành lập một quỹ từ thiện Việc đăng ký thành lập doanhnghiệp xã hội thực hiện theo thủ tục tương ứng với loại hình doanh nghiệp tương ứng

mà doanh nghiệp đó lựa chọn, đăng ký tại Sở kế hoạch đầu tư cấp tỉnh nơi doanhnghiệp đặt trụ sở chính Ngược lại, việc đăng ký thành lập một quỹ từ thiện trải quanhiều thủ tục khắt khe hơn về cả quy định đối với người sáng lập quỹ ( lý lịch tư phápcủa các sáng lập viên), quy định về vốn tối thiểu và cơ quan cấp phép hoạt động của

7 Community Interest Companies in UK

quỹ tùy theo địa phương hoạt động (Xem chi tiết về điều kiện thủ tục thành lập quỹ từthiện tại phụ lục 01 đính kèm bài báo cáo này).

Thứ hai ,các doanh nghiệp xã hội được thiết kế đặc biệt để một cá nhân hoặc mộtnhóm cá nhân, có thể thiết lập một công ty vì lợi ích cộng đồng và linh hoạt trong vaitrò xuất hiện tương tự như tổ chức từ thiện; hoặc cũng có thể xuất hiện với tư cách làmột doanh nghiệp thương mai thông thường khi tham gia các giao dịch Một doanhnghiệp xã hội cũng có thể được sở hữu bởi một tổ chức từ thiện, có nghĩa là một doanhnghiệp xã hội có thể được sử dụng như là "cánh tay kinh doanh" của một tổ chức từthiện

Thứ ba, các doanh nghiệp xã hội có thể có tính chất thương mại nhiều hơn so vớicác tổ chức quỹ từ thiện, có tính tự chủ cao hơn, ít phụ thuộc vào nhà tài trợ trong quátrình hoạt động so với các tổ chức từ thiện Doanh nghiệp xã hội cũng có thể đượchưởng lợi từ một số trong những lợi thế của loại hình công ty (chẳng hạn như tráchnhiệm hữu hạn và có khả năng phát hành cổ phiếu và trả cổ tức)

Thứ tư, các doanh nghiệp xã hội tạo điều kiện dễ dàng hơn nhiều cho các giámđốc của được nhận thù lao của doanh nghiệp (trả thù lao) hơn là trường hợp ủy thác của

tổ chức từ thiện

Thứ năm, doanh nghiệp xã hội tạo ra giải pháp bền vững hơn để giải quyết các

vấn đề xã hội thông qua chính hoạt động kinh doanh của mình Các tổ chức từ thiệnthường phụ thuộc vào nguồn vốn ban đầu được tài trợ và không làm cho nguồn vốn nàysinh sôi nảy nở, gia tăng thêm, vì thế,các dự án của tổ chức từ thiện đều phải tạmngưng khi thời hạn tài trợ chấm dứt cho dù dự án đã hoàn thành hay chưa, trừ khi kêugọi được nguồn tài trợ mới để thực hiện chương trình

Môi trường pháp lý là điều kiện cần thiết, cung cấp cơ hội và không gian đểdoanh nghiệp xã hội để doanh nghiệp xã hội có thể xuất hiện và hoạt động hiệu quả Chính vì vậy, sự điều chỉnh bằng pháp luật đối với loại hình doanh nghiệp xã hội là cầnthiết

Các Doanh nghiệp xã hội tại Anh có thể lựa chọn hình thức pháp lý khác nhaunhư : công ty trách nhiệm hữu hạn, tổ chức từ thiện,hợp tác xã, công ty vì lợi ích cộngđồng (CICs), thương nhân duy nhất hoặc hợp tác kinh doanh Trong phạm vi bài viếtnày chỉ đề cập đến hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội theo sự điều chỉnh của

Luật công ty Anh và Luật doanh nghiệp Việt Nam Doanh nghiệp xã hội có thể đượcthành lập như một doanh nghiệp truyền thống và hoạt động tuân thủ theo các quy địnhcủa Luật công ty Anh 2006 –“Company Act 2006” Các quy định điều chỉnh hoạt độngcủa Doanh nghiệp xã hội cũng được quy định tại “Companies Act 2006” nhưng chi tiết,

cụ thể hơn được tham chiếu tại “Companies (Audit, Investigations and CommunityEnterprise) Act 2004”, và “The Community Interest Company Regulations 2005 (UK)”Tại Mỹ, doanh nghiệp xã hội cũng hoạt động dưới nhiều hình thức đa dạng như: ·

Tổ chức phi lợi nhuận -NGO ( theo qui định tại điều 501(c)(3) của Luật thu nhập(Internal Revenue Code) Hoặc Doanh nghiệp xã hội có thể hoạt động dưới các hìnhthức doanh nghiệp thông thường như: Doanh nghiệp tư nhân (Soproprietorship), công

ty TNHH (Limited Liability Company), công ty cổ phần (Corporation) Một số tiểubang (Illinois, Louisiana, Maine, Michigan, North Carolina, Utah, Vermont vàWyoming) bắt đầu cho phép thành lập, quản lý hoạt động các Công ty TNHH lợi nhuậnthấp (Low-profit limited liability companies, viết tắt là L3C) kể từ năm 2008

L3C là mô hình kết hợp mục tiêu xã hội của các tổ chức phi lợi nhuận có hình thức sởhữu như Công ty Trách nhiệm hữu hạn và cho phép phân chia lợi nhuận kinh doanh.Tuy nhiên đối với các L3C, lợi nhuận không phải là mục tiêu kinh doanh hàng đầu CácL3C vẫn phải đóng thuế thu nhập doanh nghiệp như các doanh nghiệp thông thường.Nhưng tại các doanh nghiệp L3C, nhà đầu tư xã hội chấp nhận lợi nhuận thấp hơn đểmang lại những giá trị xã hội

Tại Việt Nam, trong một thời gian dài trước thời điểm Luật Doanh nghiệp 2014

có hiệu lực, Việt Nam vẫn chưa có một khuôn khổ pháp lý dành riêng cho các doanhnghiệp xã hội nên các doanh nghiệp này được thành lập, hoạt động và chịu sự điềuchỉnh theo các quy định pháp luật khác nhau Không ít các doanh nghiệp xã hội đượcthành lập tự phát, thông qua chuyển đổi từ các tổ chức phi chính phủ Vì vậy, việc xâydựng hành lang pháp lý, môi trường hoạt động cùng những giải pháp hỗ trợ là việc làmcần thiết để mô hình doanh nghiệp xã hội phát triển tương xứng với tiềm năng, đồngthời hạn chế được những mặt tiêu cực Doanh nghiệp xã hội ở nước ta trước đây đượcthành lập dưới nhiều hình thức như công ty trách nhiệm hữu hạn, công ty cổ phần,doanh nghiệp tư nhân, hợp tác xã, hộ kinh doanh hay các hội, hiệp hội Các cơ sở sản

xuất này rất khó khăn khi tiếp cận các nguồn vốn tín dụng hay hỗ trợ, ưu đãi về thuế dochưa hề có cơ chế riêng dành cho loại hình doanh nghiệp này Do đó, việc hình thànhmôi trường pháp lý cùng những chính sách phù hợp nhằm khuyến khích hoạt động và

sự phát triển của doanh nghiệp xã hội như một thành phần kinh tế mới bên cạnh cácthành phần kinh tế khác là rất cần thiết và quan trọng

Khi quy định về khái niệm doanh nghiệp xã hội, pháp luật của một số quốc giatrên thế giới chỉ quy định doanh nghiệp xã hội là mô hình hoặc tổ chức thực hiện cáchoạt động vì cộng đồng Một số ý kiến cho rằng, việc quy định về Doanh nghiệp xã hộitại Việt Nam phải là một trong các hình thức doanh nghiệp của Luật Doanh Nghiệp

2014 đã đã loại trừ một số tổ chức là "doanh nghiệp xã hội thực tế" được hình thành từlâu và đang thực hiện những hoạt động vì cộng đồng như doanh nghiệp xã hội Tuynhiên, tác giả cho rằng, trong định hướng của nhà làm luật Việt Nam mong muốn chuẩnhóa các doanh nghiệp xã hội dưới hình thức công ty hơn là các tổ chức xã hội vì cáccông ty sẽ có cơ cấu tổ chức chặt chẽ hơn, tính minh bạch hóa về tài chính, thông tincao hơn do có nhiều cơ quan cùng giám sát ( Cơ quan đăng ký doanh nghiệp, cơ quanthuế, cơ quan quản lý lao động, )

1.2 Các quy định pháp luật về doanh nghiệp xã hội

1.2.1 Thành lập Doanh nghiệp xã hội

Các doanh nghiệp xã hội tại Anh có thể thành lập công ty dưới hình thức công ty

cổ phần (Company Limited by Share), Công ty cổ phần trách nhiệm hữu hạn bởi vốn

cổ phần hoặc bảo lãnh (Companies limited by guarantee and having share capital),Công ty trách nhiệm hữu hạn (Companies limited by guarantee and not having sharecapital)8 Đối với các doanh nghiệp xã hội lựa chọn hình thức như là một doanh nghiệpthông thường, thành lập và tuân thủ theo quy định của Luật Công ty Anh 2006 thì công

ty phải nêu rõ mục tiêu vì lợi ích cộng đồng trong Điều lệ công ty và phải cam kết táiđầu tư lợi nhuận cho các mục tiêu xã hội

Công ty vì Lợi ích Cộng đồng (Community Interest Company - CIC) là loại

hình doanh nghiệp được thiết kế riêng cho doanh nghiệp xã hội (nhưng pháp luật không

8 Article 6, Company Act 2006 (UK) & Article 26, Company Act 2004 (UK)

bắt buộc các doanh nghiệp xã hội phải lựa chọn loại hình này) Chính phủ Anh đã cóquy định hướng dẫn rất cụ thể và chi tiết đối với từng loại hình tương ứng trong tài liệuupload lên website của chính phủ -“Chapter 3: CICs – limited companies”9

Nếu một CICs là “Company Limited by Share hoặc Companies limited byGuarantee and not having share capital)” thì bản ghi nhớ hoặc điều lệ công ty theo quyđịnh của Phụ lục 1 của CICs Reg Đối với CICs là loại hình “Companies limited byguarantee and having share capital” thì bản ghi nhớ hoặc điều lệ công ty theo quy địnhcủa Phụ lục 2 của CICs Reg.10

Cũng có thể thành lập một doanh nghiệp xã hội tại Anh dưới hình thức Công tyhợp danh hữu hạn (limited liability partnerships – LLP) hoạt động theo Luật Công tyhợp danh hữu hạn năm 2000 (Limited Liability Partnerships Act 2000) Đây là loạihình doanh nghiệp có tư cách pháp nhân tương tự như các công ty hữu hạn trong LuậtCông ty 2006 Không giống hình thức hợp danh cơ bản (standard partnership) do cácdoanh nhân đơn lẻ thành , các thành viên của LLP được hưởng trách nhiệm hữu hạn đốivới các khoản nợ của công ty nhưng công ty phải minh bạch đối với mục đích thuế.Thành viên góp vốn (non-coperate partner) phải đăng ký tự đánh giá tài sản và trả thuếthu nhập cá nhân trên phần lợi nhuận được chia như các thương nhân đơn lẻ, trong khi

đó phần lợi nhuận chia cho những thành viên hợp danh (corporate partner) sẽ phải chịuthuế doanh thu.11

Các CICs phải nêu rõ trong biên bản ghi nhớ và điều lệ công ty rằng công ty làmột doanh nghiệp vì lợi ích cộng đồng 12 Ngoài ra, để đàm bảo việc thực hiện vì lợiích cộng đồng, các CICs phải có điều khoản về tài sản đảm bảo – “Asset Lock”, theo

đó, tất cả các CICs và được thiết kế để đảm bảo rằng tài sản của CICs được sử dụngđộc quyền cho lợi ích của cộng đồng Bất kỳ tài sản và lợi nhuận (ngoài những phânphối phù hợp với các quy định về chia cổ tức) phải được giữ lại trong CICs và sử dụngchỉ duy nhất cho lợi ích cộng đồng Các cơ quan duy nhất mà tài sản này được phép

9 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, "Chapter 3: Limited company"

10 Arctile 7,8 CICs Reg 2005 (UK)

11 Phan Thị Thanh Thủy, "Hình thức pháp lý của doanh nghiệp xã hội: Kinh nghiệm

nước Anh và một số gợi mở cho Việt Nam", 2015

12 Arcticle 32, CA 2004 (UK)

chuyển nhượng là tổ chức từ thiện, hoặc chuyển sang CICS khác Các “Asset Lock”phải được thể hiện một cách rõ ràng là một điều khoản trong điều lệ của CICs.13

Các CICs bị cấm thành lập vì mục đích chính trị, bao gồm: một công ty mà là(hoặc khi hình thành sẽ là) một đảng chính trị; một công ty mà là (hoặc khi hình thành

sẽ là) một tổ chức vận động chính trị; hoặc là một công ty mà (hoặc khi hình thành sẽlà) một công ty con của một đảng chính trị hoặc của một tổ chức vận động chính trị.14Ngoài ra, các CICs không thể được thiết lập để phục vụ cho một nhóm quá mức bìnhthường (xem quy định Điều 4 & 5 của CIC Reg) hay là một tổ chức từ thiện Đươngnhiên các CICs bị cấm thực hiện hoạt động trái pháp luật

Tại Anh, đăng ký và thành lập Doanh nghiệp xã hội dưới hình thức một công tytương tự như bất kỳ công ty “Limited” khác tại Anh Các giấy tờ cần chuẩn bị đã đượcliệt kê tại mục “CIC checklist” upload tai website điện tử của Chính Phủ Anh và đượccập nhật liên tục Tổ chức mới có thể đăng ký bằng cách nộp mẫu IN01 và biên bản ghinhớ và các tài liệu theo quy định tại Arcticle 36, CICs Reg 2005 (UK) như 15:

- Tuyên bố về vốn và cổ phần ban đầu

Ngoài các giấy tờ nêu trên, các CICs còn phải có thêm tuyên bố hoạt động lợiích cộng đồng có chữ ký của các giám đốc đầu tiên của công ty và được phê duyệt bởingười trở thành giám đốc đầu tiên của công ty; và tuyên bố rằng công ty khi hình thành

sẽ không phải là một công ty loại trừ theo Điều 3 của CICs Reg.16 Các CICs cũng phảitạo ra một “Asset lock”- một lời hứa pháp lý nói rằng tài sản của công ty sẽ chỉ

13 https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/524154/

14-1089-community-interest-companies-chapter-6-the-asset-lock.pdf

14 Article 3, 6 CICs Reg 2005 (UK)

15 Article 7,9,9,10,11,12,13 Company Act 2006 (UK)

16 Article 11, CA 2004 (UK) & Article 36, CICS Reg 2005 (UK)

được sử dụng cho các mục tiêu xã hội của nó, và thiết lập giới hạn cho số tiền có thể trảtiền cho các cổ đông.17

- Phí Đăng ký công ty vì lợi ích cộng đồng ở Anh là £ 35, nộp lúc đăng ký.18

Pháp Luật Anh không trực tiếp quy định mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư chovào hoạt động kinh doanh của các CICs Tuy nhiên lại gián tiếp quy định rằng mức cổtức tối đa có thể đem chia cho các cổ đông là 35% lợi nhuận sau thuế Do đó có thể suy

ra rằng mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư là 65%.19

Tại Thái Lan, Công ty hợp danh liên doanh với doanh nghiệp xã hội có thể đăng

ký với Sở phát triển kinh doanh của Bộ Thương mại Công ty hoặc hiệp hội phải cómột mục đích từ thiện hoặc mục tiêu xã hội cụ thể được liệt kê trong mục tiêu của nó

và đáp ứng các yêu cầu đặt tên Điều đó có nghĩa, tất cả các loại hình công ty tại TháiLan đều có thể đăng ký để trở thành một doanh nghiệp xã hội20 Theo Nghị định Hoànggia về miễn thuế (số 621) B.E 2559 đã được thông qua vào năm 2016, để được xem làmôt "doanh nghiệp xã hội" theo quy định của Nghị định Hoàng gia, doanh nghiệp xãhội phải:

-Được thành lập theo luật pháp của Thái Lan, với mục đích kinh doanh để bán hànghoá hoặc cung cấp dịch vụ nhằm thúc đẩy hoặc giải quyết các vấn đề hoặc phát triểncộng đồng địa phương, xã hội, hoặc môi trường;

- Không chú trọng tối đa lợi nhuận cho cổ đông hoặc đối tác, với ít nhất 70% lợi

nhuận đầu tư trở lại vào kinh doanh, hoặc vì lợi ích của người nông dân, người nghèo,người tàn tật, những người bất lợi hoặc các lợi ích chung khác theo quy định của Bộtrưởng Bộ Tài chính

-Ngoài ra, để được miễn thuế thu nhập theo quy định của Tổng cục thuế Thái Lan thì

tên doanh nghiệp phải gồm các từ "doanh nghiệp xã hội" trong tên của mình;

-Phải có giấy chứng nhận (Certified) là Doanh nghiệp xã hội của Tổng cục trưởng Tổng cục Thuế (Director General of the Revenue Department)

17 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, "Chapter 6:the

assetlock" 18Wikipedia, "Community interest company"

19 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, "Chapter 6: the

assetlock"- 6.3 Dividend cap

20 Bangkok Post article , March 17, 2017 , “ A legal framework to promote social enterprises in Thailand”

-Có sự chấp thuận của Tổng giám đốc công ty về việc làm đơn xin thành lập doanh nghiệp xã hội theo mẫu quy định.

Tại Việt Nam, để thành lập một Doanh nghiệp xã hội, các nhà đầu tư có thể lựachọn một trong các hình thức pháp lý là công ty Cổ phần, công ty TNHH, công ty hợpdanh và doanh nghiệp tư nhân theo quy định của Luật Doanh nghiệp 2014 Tên doanhnghiệp xã hội đặt theo quy định và có thể bổ sung thêm cụm từ “xã hội” vào tên riêngcủa doanh nghiệp Mục tiêu hoạt động của doanh nghiệp xã hội là giải quyết các vấn đề

xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng.21 Các doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam cũngphải thực hiện việc công khai Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường của doanhnghiệp xã hội và các hoạt động của doanh nghiệp trong quá trình hoạt động trên Cổngthông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp khi thành lập doanh nghiệp hoặc trong quátrình hoạt động

Cũng giống Luật công ty 2006 của Anh, Luật doanh nghiệp Việt Nam 2014 cóquy định hồ sơ đăng ký doanh nghiệp phải được gửi đến cơ quan đăng ký doanh nghiệpcùng với một khoản lệ phí đăng ký theo quy định22 Hồ sơ đăng ký doanh nghiệp theoLuật doanh nghiệp Việt Nam có quy định khác nhau cho từng loại doanh nghiệp23(doanh nghiệp tư nhân, công ty hợp danh, công ty TNHH và công ty cổ phần nhưngkhông chia thành công ty tư nhân và công ty đại chúng) Tuy nhiên, công ty đại chúngtheo pháp luật Việt Nam được đề cập và điều chỉnh nhiều hơn bởi luật chứng khoán24.Nói chung, với loại hình công ty TNHH và công ty cổ phần thì hồ sơ gồm có 4 loạigiấy tờ là (i) Giấy đề nghị đăng ký doanh nghiệp; (ii) Điều lệ công ty; (iii) Danh sáchthành viên/ danh sách cổ đông sáng lập; (iv) Giấy tờ nhân thân của thành viên/ cổ đôngsáng lập là cá nhân, giấy tờ thành lập hợp pháp của các thành viên/ cổ đông sáng lập là

tổ chức và giấy tờ nhân thân của người đại diện theo ủy quyền của tổ chức đó, giấychứng nhận đăng ký đầu tư của nhà đầu tư nước ngoài Luật doanh nghiệp Luật Việt

21 Điều 10, Luật Doanh nghiệp 2014

22 Khoản 1 Điều 27 Luật Doanh nghiệp 2014

23 Điều 20 đền Điều 23 Luật Doanh nghiệp 2014

24 Chương III Luật Chứng khoán ngày 29 tháng 6 năm 2006; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán ngày 24 tháng 11 năm 2010

Nam không quy định trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp phải có thỏa thuận thành lậpcông ty nhưng lại yêu cầu phải có danh sách thành viên/ danh sách cổ đông sáng lập25.

Như vậy, trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp của Luật doanh nghiệp Việt namkhông có yêu cầu phải nộp bản cam kết tuân thủ và tuyên bố về vốn và cổ phần ban đầuđối với công ty cổ phần Thực ra không có bản cam kết tuân thủ riêng nhưng trong giấy

đề nghị đăng ký doanh nghiệp đã có nội dung cam kết tuân thủ này, cụ thể là cam kếtchịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, chính xác và trung thực của nộidung đăng ký doanh nghiệp được nêu ra ở nội dung cuối cùng

Người thành lập doanh nghiệp xã hội hoặc người được ủy quyền nộp hồ sơ tại

cơ quan đăng ký doanh nghiệp cấp tỉnh nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính Riêng đốivới loại hình doanh nghiệp xã hội, tên doanh nghiệp xã hội được đặt theo quy định tạicác Điều 38, 39, 40 và 42 Luật Doanh nghiệp và có thể bổ sung thêm cụm từ “xã hội”vào tên riêng của doanh nghiệp

Thủ tục thành lập doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam: Người thành lập doanh nghiệp

xã hội hoặc người được ủy quyền nộp hồ sơ đăng ký theo Luật Doanh nghiệp tươngứng với loại hình doanh nghiệp mà doanh nghiệp xã hội dự kiến thành lập tại cơ quanđăng ký doanh nghiệp cấp tỉnh nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính Hồ sơ này bao gồm:

- Phương án sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp

- Bản cam kết đầu tư, thực hiện mục tiêu xã hội

- Bản báo cáo đánh giá tác động xã hội, môi trường

Nếu nội dung cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường có sự điều chỉnh, thay đổithì doanh nghiệp phải gửi thông báo tới cơ quan đăng ký doanh nghiệp các nội dungthay đổi trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định thay đổi, nội dungnày sẽ công khai trên Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp Thông báophải thay đổi phải có kèm theo bản Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường đãđược sửa đổi, bổ sung.26 Các biểu mãu đăng ký thực hiện theo quy định của TT

25 Điều 26 Luật doanh nghiệp 2014

26 Điều 5, Nghị định 96/2015/NĐ-CP

04/2016/TT-BKHĐT về biểu mẫu đăng ký doanh nghiệp xã hội theo NĐ CP

96/2015/NĐ-Bản cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường của doanh nghiệp được lậptheo biểu mẫu theo quy định tại Điều 5 Nghị định 96/2015 và bao gồm các nội dungchính sau: Những vấn đề xã hội, môi trường mà doanh nghiệp hướng tới giải quyết;Phương thức, cách thức thực hiện; Thời hạn thực hiện các hoạt động để giải quyết cácvấn đề xã hội doanh nghiệp đang theo đuổi; Tỷ lệ lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư hàngnăm; Nguyên tắc và cách thức sử dụng các nguồn vốn viện trợ, tài trợ từ tổ chức và cánhân; Nguyên tắc và cách thức xử lý các khoản viện trợ, tài trợ còn dư trong trườnghợp doanh nghiệp giải thể hoặc chuyển đổi thành doanh nghiệp thông thường (nếu có);

Họ, tên, chữ ký của người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp

1.2.2 Chuyển đổi thành Doanh nghiệp xã hội

Tại nước Anh, các công ty hiện tại có thể chuyển đổi sang loại hình CICs bằngcách thông qua các nghị quyết đổi tên của công ty và thay đổi Biên bản ghi nhớ, Điều

lệ công ty và cung cấp cho cơ quan đăng ký của công ty bản sao của các tài liệu này Đểchuyển đổi một công ty hiện có sang một CIC, cần phải cung cấp các tài liệu sau đâycho cơ quan đăng ký doanh nghiệp của Anh –“The Registrar of Companies”27

- Một bản sao của các nghị quyết đặc biệt:

- Nghị quyết về các thay đổi điều lệ của công ty thể hiện rằng công ty là một CIC

- Các điều khoản thay đổi để công ty phù hợp với yêu cầu của pháp luật về CIC

- Nghị quyết Thay đổi về tên của công ty cho mục tiêu của CIC Điều này không bắtbuộc, trừ khi doanh nghiệp muốn thay đổi, doanh nghiệp có thể thay đổi đơn giản từ

"Ltd" để "c.i.c."

- Các tài liệu chuyển đổi theo quy định "Các văn bản chuyển đổi theo quy định" cónghĩa là tờ khai theo luật định như vậy hoặc tờ khai khác hoặc báo cáo khi được yêucầu của quy định để đi cùng với các bản sao của các nghị quyết đặc biệt, trong cáchình thức như có thể được phê duyệt theo quy định

+ Mẫu NM01 - Thông báo thay đổi tên gọi

27 Article 37 Company Act 2004 (UK)

+ Một bản in các quy định công ty thay đổi bởi các nghị quyết đặc biệt.

+ Mẫu CIC37 đó là tuyên bố lợi ích cộng đồng Lưu ý rằng: Các thông tin trong mẫuđơn CIC37 cho phép điều chỉnh quyết định của công ty đủ điều kiện trở thành CIC.Các thông tin về hình thức CIC37 khi đã nộp cho cơ quan đăng ký thì không thể thayđổi trừ khi công ty thay đổi đối tượng của nó, trong trường hợp này nó sẽ cần điềuchỉnh trên mẫu CIC4 để cung cấp cho cơ quan đăng ký công ty một tuyên bố lợi íchcộng đồng mới trên một mẫu cùng với các tài liệu khác

- Lệ phí đăng ký chuyển đổi là £ 25

Tại Anh, một tổ chức từ thiện hoặc một cơ sở bảo trợ xã hội cũng có thể chuyển đổithành một CICs Hồ sơ đăng ký chuyển đổi về cơ bản cũng giống như chuyển đổi công

ty thông thường thành một CIC, một số lưu ý khác biệt được ghi chú trong : “GuidaneNote – Chapter 4: Creating a Community Interest Company (CIC)” của “Office of theRegulator of Community Interest Companies 28

Tương tự, các doanh nghiệp tại Thái Lan có thể đăng ký chuyển đổi thànhDoanh nghiệp xã hội thông qua việc đăng ký lại với Sở phát triển kinh doanh của BộThương mại Thái Lan và bổ sung các hồ sơ, nghị quyết theo quy định đã phân tích tạimục 2.1 phía trên

Luật doanh nghiệp Việt Nam có quy định cho phép chuyển đổi loại hình công

ty29, cụ thể là: chuyển đổi công ty TNHH thành công ty cổ phần, chuyển đổi công ty cổphần thành công ty TNHH một thành viên, chuyển đổi công ty cổ phần thành công tyTNHH 2 thành viên trở lên, chuyển đổi doanh nghiệp tư nhân thành công ty TNHH.Riêng việc chuyển đổi một công ty cổ phần thông thường thành một công ty đại chúngthì phải nộp hồ sơ công ty đại chúng cho Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước trong thời hạnchín mươi ngày, kể từ ngày trở thành công ty đại chúng30 Luật không có quy định vềviệc chuyển từ công ty đại chúng thành công ty thông thường, tuy nhiên có thể hiểu lànếu không đủ điều kiện thì không còn là công ty đại chúng Như vậy trong trường hợpdoanh nghiệp đang hoạt động và muốn chuyển đổi thành doanh nghiệp xã hội thì phảithông báo với cơ quan có thẩm quyền để tiến hành các thủ tục theo quy định của

28 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, "Chapter 4: creating a CIC"

29 Điều 196,197,198,199 Luật doanh nghiệp 2014

30 Khoản 1 Điều 26 Luật chứng khoán

pháp luật và nộp bản Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường theo quy định tạiĐiều 5, Nghị định 96/2015/NĐ-CP.

Cơ sở bảo trợ xã hội, quỹ xã hội và quỹ từ thiện được phép chuyển đổi thànhdoanh nghiệp xã hội và bắt đầu chấm dứt hoạt động kể từ ngày nhận Giấy chứng nhậnđăng ký doanh nghiệp Việc chuyển đổi phải được sự cho phép của cơ quan đã cấp giấyphép thành lập cho tổ chức, đơn vị đó.31

Hiện tại, nếu coi doanh nghiệp xã hội là một mô hình kinh doanh vì mục tiêu xãhội, và có thể áp dụng cho nhiều loại hình tổ chức khác nhau thuộc cả khu vực tư nhân

và nhà nước, thì các cơ sở tư nhân phi lợi nhuận, doanh nghiệp nhà nước công ích, đơn

vị sự nghiệp, các tổ chức khoa học và công nghệ công lập,… đã hoạt động dưới hìnhthức doanh nghiệp có thể áp dụng mô hình doanh nghiệp hiện tại mà không cần phảichuyển đổi Chỉ khi nào,pháp luật quy định doanh nghiệp xã hội như một loại hìnhdoanh nghiệp mới thì các tổ chức này mới phải chuyển đổi, đăng ký lại

1.2.3 Chuyển từ Doanh nghiệp xã hội sang loại hình doanh nghiệp khác

Pháp luật Anh không có quy định cho phép một CIC chuyển đổi thành doanhnghiệp thông thường, ngoại trừ quy định chuyển đổi CICs thành một tổ chức xã hội(Charity or Societies) Mục 6A của CICs Reg 2005 cho phép một CIC chuyển đổi thànhmột tổ chức xã hội, nhưng chỉ trong các hình thức của một tổ chức xã hội vì lợi íchcộng đồng – trong đó hạn chế về việc sử dụng tài sản của mình theo quy định của

“Community Benefit Societies (Restriction on Use of Assets) Regulations 2006” MộtCIC không thể chuyển đổi thành một hợp tác xã (Co-operative society)

Để chuyển đổi, một nghị quyết đặc biệt phải được thông qua bởi ba phần tư sốphiếu ủng hộ Bản sao của nghị quyết này phải được nộp cho cơ quan đăng ký của công

ty, những người sẽ chuyển cho CIC Regulator Các nghị quyết đặc biệt phải được kèmtheo một bản sao của các quy tắc của tổ chức xã hội mới và một tuyên bố của mộtthành viên có thẩm quyền của công ty khẳng định rằng, theo ý kiến của họ, khi quyđịnh mới có hiệu lực, công ty sẽ trở thành một tổ chức xã hội vì lợi ích cộng đồng.Thêm vào đó,để được chuyển đổi, các CICs phải đủ điều kiện để chấm dứt là một CIC

31 Điều 7, Nghị định 96/2015/NĐ-CP

theo quy định của Companies (Audit, Investigations and Community Enterprise) Act

2004 (UK) như: công ty hiện tại không bị điều tra bởi các kiểm toán viên, Giám Đốccông ty do “CIC Regulator” chỉ định, tài sản của công ty không bị nắm giữ bởi các tổchức nắm giữ tài sản khác,.vv CIC Regulator phải thông báo quyết định của mình chocông ty Nếu CIC Regulator cho rằng công ty có đủ điều kiện chấm dứt là một CIC, thìthông báo này phải được gửi đến Cơ quan tài chính (FCA), cùng với một bản sao củacác nghị quyết đặc biệt để chuyển đổi, và các quy tắc của tổ chức xã hội trong đó cónhững điều khoản hạn chế về việc sử dụng tài sản Cuối cùng, một giấy chứng nhận docác FCA xác nhận về việc tổ chức xã hội đã được đăng ký, cùng với một bản sao củaquyết định của CIC Regulator, phải được nộp cho cơ quan đăng ký của công ty để việcchuyển đổi có hiệu lực.32

Tại Thái Lan, theo quy định của Luật Doanh Thu (the Revenue Code (dividends,share of profits, or income from capital reduction) , không cho phép thay đổi hình thứchoạt động kinh doanh từ doanh nghiệp xã hội sang loại hình kinh doanh khác trước thờiđiểm kết thúc mười kỳ kế toán, bắt đầu từ kỳ kế toán khi doanh nghiệp được chấp nhậntrở thành doanh nghiệp xã hội;

Doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam hiện tại được đăng ký thành lập theo quy định củaLuật doanh nghiệp, vì vậy, việc chuyển đổi doanh nghiệp thực hiện tương tự như cáchình thức Doanh nghiệp tương ứng được đăng ký theo quy định của pháp luật Theo đó

- Doanh nghiệp xã hội có thể được chia, tách thành các doanh nghiệp xã hội theo hình thức doanh nghiệp tương ứng

- Các doanh nghiệp thông thường, doanh nghiệp xã hội hợp nhất thành doanh nghiệp

xã hội

- Sáp nhập doanh nghiệp thông thường, doanh nghiệp xã hội vào môt doanh nghiệp xãhội

1.2.4 Huy động vốn của Doanh nghiệp xã hội.

Tại nước Anh, đối với CICs là loại “Limited by Guarantee” – thường viết tắt là “CLGs”thì không có vốn cổ phần và cổ đông Các thành viên sẽ đưa ra một đảm bảo

32 Communityshares.org.uk, "Converting a community interest company into a society"

danh nghĩa để trang trải các khoản nợ của công ty khi có phát sinh Các CLGs thườnghuy động vốn thông qua khoản viện trợ hoặc tài trợ, chứ không phải từ các cổ đông.Đối với CICs là “Limited by share”, chi tiết về các quy định và các yêu cầu liên quanđến cổ phiếu và vốn cổ phần theo quy định của cơ quan đăng ký doanh nghiệp Vốn cổphần của CICs có thể là cổ phiếu phổ thông, cổ phiếu ưu đãi Các CICs phải có ít nhất

50.000 Euro vốn cổ phần phổ thông, trong đó, phải có ít nhất 25% giá trị danh nghĩa của vốn cổ phần này phải được thanh toán trước khi công ty được cấp giấy chứng nhận

thành lập Số cổ phần chưa thanh toán còn lại sẽ tiếp tục được yêu cầu thanh toán, vàcác cổ đông có số cổ phần này vẫn phải chịu trách nhiệm tương ứng với phần vốn đăng

ký góp của mình.33

Cũng như pháp luật Việt Nam, các cổ đông phổ thông của CICs phải luôn nhậnthức được mọi rủi ro trong kinh doanh đối với phần vốn góp của mình, giá trị của cổphiếu phổ thông sẽ được thanh toán sau cùng nếu công ty hoạt động không hiệu quả, bịgiải thể, hoặc phá sản Ngoài các cổ phiếu phổ thông, các CICs “Limited by share” cóthể phát hành cổ phiếu ưu đãi Các cổ phiếu ưu đãi thường quy định mức trả cổ tức cốđịnh hàng năm sẽ phải thanh toán cho cổ đông Tuy nhiên việc thanh toán này chỉ đượcthực hiện nếu công ty có lợi nhuận để phân phối Sau một khoảng thời gian nhất định,các cổ phiếu ưu đãi này sẽ được chuyển đổi thành cổ phiếu phổ thông Các chi tiết củaquyền này (bao gồm mức cổ tức cố định, thời gian chuyển đổi,v.v phải được quy định

rõ trong điều lệ công ty và việc chuyển đổi, thanh toán không làm ảnh hưởng đến “AsetLock” và không được trái với các quy định về phân chia cổ tức của CICs

Tại Thái Lan, chưa có mô hình đặc biệt dành cho loại hình Doanh nghiệp xã hộinhư của anh Vương Quốc Anh (CICs – Reg) và của Mỹ (L3C); do đó, doanh nghiệp xãhội tại Thái Lan áp dụng kết hợp luật điều chỉnh về quản lý các doanh nghiệp thôngthường theo hình thức doanh nghiệp tương ứng và luật quản lý các tổ chức và quỹ nhânđạo để áp dụng đối với doanh nghiệp xã hội Về nguổn vốn cho các doanh nghiệp xãhội tại Thái Lan, ngoài nguồn vốn tự có của các sáng lập viên góp vốn khi đăng kýdoanh nghiệp, các doanh nghiệp tại Thái Lan có thể kêu gọi và tiếp nhận

33 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, "Chapter 7: Financing CICs" -

7.1.2 and 7.1.3

các nguồn vốn tài trợ, viện trợ của các tổ chức tài chính hỗ trợ cộng đồng tại Thái Lan.Chính Phủ Thái Lan hỗ trợ các Tổ chức tài chính phát triển cộng đồng (CommunityDevelopment Financial Institution) của Bộ Tài chính bằng việc nâng cao năng lực chocác quỹ tín dụng địa phương trong việc liên kết với Ngân hàng quốc gia Thái Lan đểphát triển quỹ tín dụng cơ sở hiện có, với mục đích nâng cao năng lực cho quỹ vàchuyển đổi những quỹ này thành quỹ tín dụng vì sự phát triển của địa phương Ngoài

ra, các doanh nghiệp xã hội cũng có thể vay vốn tín dụng từ các ngân hàng thương mạithông qua chương trình hỗ trợ doanh nghiệp xã hội của Ngân hàng quốc gia Thái Lan

Chính Phủ Thái Lan có chính sách miễn thuế cho các công ty đầu tư vào doanhnghiệp xã hội, theo đó, các công ty này được miễn thuế thu nhập doanh nghiệp 100%

số vốn đầu tư vào doanh nghiệp xã hội, với điều kiện doanh nghiệp xã hội đáp ứng đầy

đủ các yêu cầu về doanh nghiệp xã hội nêu trên, ngoại trừ trường hợp trong kỳ kế toándoanh nghiệp xã hội chi trả cổ tức cho các cổ đông vượt quá 30% lợi nhuận sau thuế Việc không đáp ứng các điều trên sẽ dẫn đến việc mất ưu đãi miễn thuế cho các nhàđầu tư Tương tự, nếu một nhà đầu tư chuyển nhượng cổ phần trong doanh nghiệp xãhội trước khi giải thể, nhà đầu tư sẽ bị mất miễn thuế Các công ty và liên danh hợppháp tặng tiền hoặc tài sản cho doanh nghiệp xã hội có thể được miễn thuế thu nhậpdoanh nghiệp lên đến 2% lợi nhuận thuần của doanh nghiệp, với điều kiện doanhnghiệp xã hội đáp ứng đủ các điều kiện nêu trên, ngoại trừ trường hợp doanh nghiệp xãhội có thể chi trả cổ tức , hoặc thanh toán giảm vốn cho cổ đông vượt quá 30% lợinhuận Khi xem xét mức trần 2%, các khoản đóng góp này cho các doanh nghiệp xã hộiphải được bao gồm cùng với các khoản đóng góp từ thiện có chất lượng khác Việckhông đáp ứng các điều trên sẽ dẫn đến việc mất miễn thuế cho các nhà đầu tư

Theo quy định của Pháp luật Việt Nam, tùy theo loại hình tương ứng khi đăng

ký doanh nghiệp mà các doanh nghiệp xã hội có thể có các phương thức huy động vốnkhác nhau Đối với loại hình công ty TNHH, có thể huy động vốn từ vốn góp của cácthành viên ngay từ khi đăng ký thành lập Trong quá trình hoạt động các doanh nghiệp

có thể vay vốn tín dụng từ các tổ chức tín dụng Việc tăng giảm vốn góp của các thànhviên tuân thủ theo quy định của Luật doanh nghiệp 2014 Đối với loại hình công ty cổ

phần thì ngoài vốn góp của cổ đông sáng lập, công ty có thể huy động thêm vốn thôngqua việc phát hành thêm cổ phiếu, trái phiếu doanh nghiệp.

Sự khác biệt cơ bản giữa doanh nghiệp xã hội với các loại hình doanh nghiệptruyền thống khác là doanh nghiệp xã hội có thể tiếp nhận các khoản tài trợ bằng tàisản, nguồn vốn tài chính, kỹ thuât từ các cá nhân, tổ chức trong nước và nước ngoài đãđăng ký hoạt động tại Việt Nam Doanh nghiệp xã hội cũng được nhận viện trợ phichính phủ từ nước ngoài để phục vụ cho việc thực hiện mục tiêu giải quyết vấn đề xãhội, môi trường Mặc dù vậy, kết quả điều tra cấu trúc tài sản của doanh nghiệp xã hộitại Việt Nam của trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng CSIP năm 2015 chothấy, phần lớn nguồn vốn của doanh nghiệp xã hội là vốn tự có (20,3%), vốn tích lũy từcác hoạt động sản xuất kinh doanh (45,4%), vốn từ tài trợ (5,3%), vốn vay khác chỉchiếm 28,8% Trình tự và thủ tục tiếp nhận vốn viện trợ được tiến hành theo quy địnhtại Điều 3 Nghị định 96/2015/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Doanhnghiệp

1.2.5 Sử dụng vốn

Tại Anh, tổ chức từ thiện đã đăng ký và các CICs đều phải có một tập hợp các

điều khoản hạn chế phân phối tài sản – “Asset Lock”.Để thành lập và hoạt động phải có

tài sản “Asset Lock” Đây là tính năng, yêu cầu cơ bản nhằm đảm bảo cho hoạt độngcủa CICs và nguồn tài sản này bị hạn chế dùng để trả lại hoặc thanh toán cho các thànhviên “Asset lock” có xu hướng bao gồm các tài sản trong quá trình hoạt động và giải

thể các tổ chức bị hạn chế phân phối vì lợi ích cá nhân hoặc sử dụng cho bất cứ điều gì khác ngoài mục đích từ thiện hoặc cộng đồng của tổ chức “Asset Lock” được thiết kế

để đảm bảo rằng tài sản của CIC (bao gồm bất kỳ lợi nhuận hoặc các khoản gia tăngkhác được tạo ra bởi các hoạt động của của CIC ) được sử dụng vì lợi ích của cộngđồng Aset lock không được dùng để thanh toán cổ tức hoặc hoàn vốn cho các thànhviên góp vốn trừ một vài ngoại lệ rất hạn chế Một tài sản của CICs không thể được trả

lại cho các thành viên của, trừ khi bản thân thành viên chính là một “cơ quan tài

khóa 34 ” Tuy nhiên, “Asset Lock” có thể dùng để thế chấp để có được một nguồn tiền

kinh doanh cho doanh nghiệp Các quy định về hạn chế chuyển nhượng“Asset Lock”

không áp dụng đối với lợi nhuận, tài sản, phân phối cho các “cơ quan tài khóa” quy

định thực hiện vì lợi ích của cộng đồng

Việc chuyển giao tài sản phải đáp ứng một số yêu cầu:

- Được tính toán theo giá thị trường để phản ánh đúng giá trị của tài sản chuyển giao

- Được chuyển giao cho một cơ quan, tổ chức vì cộng đồng theo quy định tại điều lệ của CICs

- Việc chuyển giao phải phù hợp với các quy định trong Điều lệ công ty hoặc phải phục vụ cho lợi ích cộng đồng

Các CICs có thể sử dụng nguồn vốn của mình để hoạt động kinh doanh thôngthường và phản ánh các chi phí theo quy định của các chuẩn mực tài chính kế toántương ứng miễn là đảm bảo tuân thủ các điều kiện của “Asset Lock” và điều lệ công ty.CIC có quyền vay giống như bất kỳ công ty khác và trả lãi suất thương mại bìnhthường cho người cho vay Tuy nhiên, riêng đối với chi việc trả lãi suất vay đối với cáckhoản vay dạng như cổ phiếu -vốn cổ phần ( chẳng hạn trả lãi cho trái phiếu của côngty), nhà làm luật tại Anh cho rằng mức lãi suất vay này nếu như quá cao sẽ phá vỡ cổtức của cổ phiếu Do vậy, các khoản chi trả lãi vay này bị khống chế mức trần chi trả.Tổng mức lãi suất chi trả này được tính theo tỷ lệ phần trăm trên số tiền trung bình củabất kỳ khoản vay nào Tỷ lệ này có hiệu lực tại ngày thỏa thuận thanh toán lãi suất đãđược thực hiện, hoặc, đối với nợ hiện tại tại ngày công ty trở thành CIC Tỷ lệ nợ đặcbiệt được ấn định trong suốt thời hạn của khoản nợ đó và sẽ không thay đổi nếu tỷ giáthay đổi Chính phủ Anh cũng đã điều chỉnh mức trần lãi suất vay chi trả trong từngthời kỳ như bảng bên dưới

Các khoản lãi vay bị khống chế mức trần35:

34 Một “cơ quan tài khóa” ở đây được định nghĩa là một tổ chức từ thiện, một CIC, một tổ chức

xã hội đã được đăng ký và cho phép hoạt động, hoặc một tổ chức tương đương thiết lập bên ngoài Vương quốc Anh có thể được phép nhận tài sản của các CICs theo quy định của Hiệp hội

35 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, "Chapter 6: the

assetlock"- 6.4.1 Dividend cap

- Từ 01/10/2014 đến hiện tại: 20 % của số tiền tổng dư nợ trung bình của CIC, hoặctổng số dư nợ theo trái phiếu do CIC phát hành trong khoảng thời gian 12 thángngay trước ngày tính lãi của khoản nợ hoặc khoản nợ đó đến hạn (Biểu 4 của Quychế CIC năm 2005)

- Từ 06/04/ 2010 đến 30/09/2014: 10% của số tiền tổng dư nợ trung bình của CIC,hoặc tổng số dư nợ theo trái phiếu do CIC phát hành trong khoảng thời gian 12tháng ngay trước ngày tính lãi của khoản nợ hoặc khoản nợ đó đến hạn (Biểu 4 củaQuy chế CIC năm 2005)

- Từ 01/07/2005 đến 05/04/2010 : Cao hơn 5% so với Lãi suất cho vay cơ bản củaNgân hàng Anh của số tiền tổng dư nợ trung bình của CIC, hoặc tổng số dư nợ theotrái phiếu do CIC phát hành trong khoảng thời gian 12 tháng ngay trước ngày tính lãicủa khoản nợ hoặc khoản nợ đó đến hạn (Biểu 4 của Quy chế CIC năm 2005)

Tại Thái Lan, đối với việc sử dụng vốn, Chính phủ Thái Lan đưa ra các nguyêntắc chính về tài sản đối với doanh nghiệp xã hội tại Nghị định Hoàng gia về miễn thuế(số 621) B.E 2559 đã được thông qua vào năm 2016 Theo đó:

- Các doanh nghiệp xã hội tại Thái Lan không được phép chuyển nhượng tài sản đãđược sử dụng vào kinh doanh, trừ trường hợp chuyển nhượng tài sản theo quy địnhcủa Tổng giám đốc;

- Không thanh toán cổ tức hoặc thanh toán giảm vốn cho cổ đông hoặc đối tác kháctrừ một số trường hợp theo điều lệ công ty quy định và mức thanh toán này khôngvượt quá 30% lợi nhuận sau thuế của doanh nghiệp Đẻ đảm bảo tính minh bạch, cácdoanh nghiệp xã hội tại Thái Lan cũng không được ký kết bất kỳ thỏa thuận nào vềviệc trả thù lao với các cổ đông hoặc thành viên công ty, và không phải trả thù laocho các cổ đông hoặc thành viên, kể cả những người có liên quan của cổ

đông hoặc các đối tác, trừ trường hợp khác do công ty quy định

- Khi ngừng hoạt động: Nếu doanh nghiệp xã hội ngừng hoạt động và thanh toán hếtmọi khoản nợ, phần tài sản còn lại ngoài phần vốn đầu tư ban đầu, lợi nhuận tích lũyđược sẽ được sử dụng theo mong muốn của chủ doanh nghiệp, nhưng có một phầntài sản được trích chia cho Quỹ Khuyến khích doanh nghiệp xã hội

Việt Nam cho đến hiện nay vẫn chưa có các quy định pháp luật riêng biệt về vấn

đề sử dụng vốn của các doanh nghiệp xã hội Do đó, các doanh nghiệp xã hội thực hiệnquản lý và sử dụng vốn theo quy định của Luật doanh nghiệp, Luật kế toán và thuếtương ứng với loại hình doanh nghiệp của mình Tuy nhiên cần lưu ý một số trườnghợp riêng trong vấn đề sử dụng và xử lý vốn/ tài sản của Doanh nghiệp xã hội tại ViệtNam như sau:

- Trường hợp doanh nghiệp xã hội chấm dứt Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội vàmôi trường, toàn bộ số dư tài sản và nguồn tài chính còn lại của các khoản viện trợ,tài trợ đã được nhận phải được chuyển trả lại cho cá nhân, tổ chức đã viện trợ, tài trợhoặc chuyển cho các doanh nghiệp xã hội khác hoặc tổ chức xã hội khác có mục tiêu

xã hội tương tự

- Sau khi xử lý số dư của các khoản tài trợ, viện trợ theo quy định , đồng thời thanhtoán đủ các khoản nợ và các nghĩa vụ tài sản liên quan thì Doanh nghiệp xã hội mớiđược chấm dứt Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môi trường.36

1.2.6 Mua lại, chuyển nhượng và giảm vốn

Theo quy định của Luật công ty Anh 2006 tại phần 686, 691 và điều 24 củaCICs Reg , một công ty có thể mua lại cổ phần của mình đã phát hành, nhưng phải phùhợp với điều lệ ban đầu của công ty Riêng với loại hình CICs, việc mua lại cổ phầnphải đảm bảo các điều khoản của “Asset lock”, theo đó việc mua lại không vượt quágiá trị thanh toán của cổ phần được phép Số tiền thanh toán không được vượt quá giátrị thanh toán của cổ phần, nghĩa là số tiền của giá trị danh nghĩa được thanh toán cùngvới phí bảo hiểm trả cho công ty Luật Công ty Anh 2006 có các quy tắc chi tiết (khácvới các công ty nhà nước và tư nhân) đối với các khoản tiền có thể được dùng để mualại đối với các CICs Khi cổ phần đã được mua lại sẽ bị huỷ bỏ và vốn cổ phần đã pháthành được giảm xuống theo giá trị danh nghĩa Các CICs của Anh cũng có thể giảmvốn cổ phần trong trường hợp có cổ phần đã phát hành nhưng không được thanh toántheo quy định tại điều 25 của CIC Reg

36 Điều 6, Nghị định 96/2015/NĐ-CP

CICs Reg không quy định cụ thể về trường hợp chuyển nhượng vốn cổ phần.Tuy nhiên, các cổ đông của doanh nghiệp xã hội tại Anh sẽ căn cứ vào Luật Công tyAnh để thực hiện việc chuyển nhượng cổ phần của mình nhưng phải đảm bảo bên nhậnchuyển nhượng cam kết tiếp tục thực hiện các mục tiêu xã hội và các cam kết tuân thủcủa công ty trước đó.

Các doanh nghiệp xã hội tại Thái Lan bị hạn chế việc chuyển nhượng vốn chocho đối tác khác, bị hạn chế việc mua lại ( thanh toán giảm vốn) cho các cổ đông và đốitác khác Tuy nhiên, việc chuyển nhượng, mua lại vẫn có thể tiến hành và trong trườnghợp thanh toán giảm vốn vượt mức 30% giá trị lợi nhuận ròng hoặc cổ đông hoặc đốitác chuyển nhượng phần vốn góp trước khi doanh nghiệp xã hội đó giải thể, doanhnghiệp xã hội đó sẽ mất quyền ưu đãi thuế theo quy định Nghị định Hoàng Gia số 621

về Thuế

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, nhà đầu tư của doanh nghiệp xã hội chỉđược chuyển nhượng phần vốn góp, cổ phần của mình cho tổ chức, cá nhân khác nếu37:

- Bên nhận chuyển nhượng cam kết tiếp tục thực hiện các mục tiêu xã hội, môi

trường đã đăng ký của doanh nghiệp

- Cổ phần của cổ đông sáng lập theo quy định tại Khoản 3 Điều 119 Luật Doanhnghiệp chỉ được chuyển nhượng trong thời hạn Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội,môi trường đối với Cổ đông đã ký tên trong Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, môitrường

- Nếu doanh nghiệp xã hội không duy trì mục tiêu xã hội, môi trường đã đăng ký,không duy trì mức lợi nhuận giữ lại để tái đầu tư, không thực hiện hoặc thực hiệnkhông đầy đủ nội dung Cam kết thực hiện mục tiêu xã hội, thì doanh nghiệp phảihoàn lại toàn bộ các khoản ưu đãi, khoản viện trợ, tài trợ dành riêng cho doanh

nghiệp xã hội Đồng thời, chủ doanh nghiệp và các thành viên, thành viên hội đồng

quản trị đối với doanh nghiệp xã hội là công ty cổ phần đã ký tên trong Cam kết thựchiện mục tiêu xã hội, môi trường phải chịu trách nhiệm liên đới hoàn lại các ưu đãi,

37 Điều 9,Nghị định 96/2015/NĐ-CP

tài trợ mà doanh nghiệp đã nhận, bồi thường các thiệt hại phát sinh xảy ra trong trường hợp doanh nghiệp xã hội vi phạm nội dung này.

Đối với việc mua lại phần vốn góp, mua lại vốn cổ phần của cổ động trong công

ty của doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam thì theo tuân thủ quy định của Luật DoanhNghiệp 2014 Theo đó việc thanh toán khi công ty mua lại phần vốn góp/ vốn cổ phầnchỉ được thực hiện nếu sau khi thanh toán đủ phần vốn góp được mua lại, công ty vẫnthanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác Đối với loại hình công ty cổ phầnthì chỉ được phép mua lại không quá 30% tổng số cổ phần phổ thông đã bán, một phầnhoặc toàn bộ cổ phần ưu đãi cổ tức đã bán

1.2.7 Phân phối lợi nhuận

Giống như bất kỳ công ty khác, CICs chỉ có thể trả cổ tức từ lợi nhuận có thểphân phối theo luật công ty và các quy tắc kế toán liên quan Nếu một CIC muốn trả cổtức cho các nhà đầu tư tư nhân mà không phải là cơ quan tài khóa được định nghĩa phíatrên, nó phải áp dụng các quy định tại Phụ lục 3 của CIC Reg 2005 Điều này có thểlàm cho CICS không hấp dẫn đối với một số nhà đầu tư tìm kiếm lợi nhuận cao trongkinh doanh Kể từ khi thành lập vào năm 2004, CICs đã phải chịu đựng tình trạng khókhăn về tài chính và tỷ lệ thất bại cao Năm 2013, Văn phòng Điều tiết Các Công ty Lợiích Cộng đồng ở Anh dự kiến giải thể gần 1.000 công ty lợi ích cộng đồng (CICs) Hầuhết sẽ được giao dịch ít hơn ba năm và nhiều ý kiến cho rằng việc thiếu nguồn vốn đầu

tư là lý do để thất bại Do trước đây các CICs bị hạn chế mức chi trả cổ tức, do đókhông hấp dẫn nhà đầu tư góp vốn kinh doanh cho loại hình doanh nghiệp này

Trước đây mức chi trả cổ tức tối đa của các CICs là mức lãi suất cao hơn 5% lãisuất cơ bản của Ngân hàng Anh công bố, sau đó điều chỉnh lên mức mức tối đa 20%giá trị cổ phiếu đã được thanh toán Năm 2014, chính phủ Anh đã gỡ bỏ điều khoản vềmức cổ tức tối đa Tuy nhiên cần lưu ý ra, mức cổ tức tối đa cho mỗi cổ phần không bịhạn chế nhưng tổng mức thanh toán cổ tức không vượt quá 35% lợi nhuận sau thuế củaCICs theo quy định38 :

38 Department for Business, Energy & Industrial Strategy -GOV.UK, 2016, Chapter 6: The Asset Lock -6.3.2