BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH

Tăng nhạy cảm đường dẫn khí Một số bệnh nhân COPD bị tăng nhạy cảm đường dẫn khí, là tình trạng đường dẫn khí phản ứng quá mức với những chất kích thích từ không khí, chẳng hạn như khói

COPD – BỆNH PHỔI TẮC NGHẼN MẠN TÍNH

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hay COPD, là tình trạng tắc nghẽn được dẫn khí lâu ngày kèm với viêm phế quản mạn, khí phế thủng, hay cả hai Tình trạng tắc nghẽn này tăng dần theo thời gian

Viêm phế quản mạn tính được định nghĩa là tình trạng ho kéo dài không gây

ra bởi những nguyên nhân khác và có đàm từ 3 tháng trở lên mỗi năm trong vòng 2 năm liên tiếp

Ở bệnh viêm phế quản mạn tính, các tuyến tiết nhầy ở phổi trở nên lớn hơn Đường dẫn khí bị viêm và thành phế quản dày lên Những thay đổi trên và

sự biến mất của các phế nang gắn với chúng làm giới hạn thông khí do các thành ống dẫn khí bị méo mó và lòng ống dẫn khí bị hẹp lại

Khí phế thủng là tình trạng tăng kích thước vĩnh viễn một cách bất thường của các túi khí (phế nang) nằm ở cuối đường dẫn khí của phổi Khí phế thủng cũng phá hủy thành của các phế nang

Có 3 dạng khí phế thủng: khí phế thủng trung tâm, khí phế thủng toàn thể và khí phế thủng ngoại biên

Tại Hoa Kỳ, có khoảng 14.2 triệu người được chẩn đoán là COPD, 12.5 triệu người bị viêm phế quản mạn tính, và 1.7 triệu người bị khí phế thủng Người ta ước lượng rằng cũng có chừng đó người tại Hoa Kỳ bị COPD nhưng chưa được phát hiện ra Số người bị COPD đã gia tăng 41.5% tính từ năm 1982

 Gần 8 - 17% nam giới Mỹ và 10-19% phụ nữ Mỹ bị tắc nghẽn đường dẫn khí mạn tính Sự tắc nghẽn này làm giảm dòng khí lưu thông qua

phổi khi thở ra Trong suốt 1 thập kỷ trước, số phụ nữ bị COPD đã tăng khoảng 30%

 Theo một nghiên cứu vào năm 1985, tỷ lệ tử vong do COPD ở những bệnh nhân tuổi từ 55-84 vào khoảng 200/100.000 người đối với nam

và 80/100.000 người đối với nữ tại Hoa Kỳ Mặc dù nam giới có tỷ lệ

tử vong cao hơn nhưng tỷ lệ tử vong ở nữ giới cũng đang gia tăng

Trên thế giới, do có hơn 1.2 tỷ người tiếp xúc với khói thuốc nên số người bị COPD cũng khá cao

 Vào năm 1990, tỷ lệ mắc bệnh COPD trên thể giới là 9,4/1.000 ở nam

và 7,3/1.000 ở nữ

 Một nghiên cứu ở Tây Ban Nha cho tất có khoảng 9.1% người ở độ tuổi từ 40-69 bị COPD Trong số đó có 78% là nam giới

 Tỷ lệ tử vong do COPD thay đổi tùy theo nước Chẳng hạn như có 400/100.000 trường hợp tử vong ở nam giới độ tuổi 65-74 tại

Romania, trong khi đó tỷ lệ này ở Nhật Bản là dưới 100/100.000 người

NGUYÊN NHÂN

Hút thuốc hoặc tiếp xúc với khói thuốc

Hút thuốc hoặc tiếp xúc với khói thuốc là nguyên nhân hàng đầu gây COPD COPD xảy ra ở khoảng 15% người nghiện thuốc và việc sử dụng thuốc lá chiếm 90% nguy cơ mắc bệnh này

Hút thuốc lá thụ động hoặc tiếp xúc với khói thuốc cũng làm gia tăng tỷ lệ nhiễm trùng đường hô hấp dẫn đến giảm chức năng của phổi

Những người hút thuốc là có thể tích thở ra gắng sức (FEV - forced

expiratory volume) giảm rất nhanh FEV là thể tích không khí tối đa mà người đó có thể thở ra trong vòng một khoảng thởi gian quy định ngay sau khi hít vào hết mức Con số nhỏ phía dưới chỉ khoảng thời gian quy định tính bằng giây Chẳng hạn như FEV1 là thể tích không khí tối đa có thể thở

ra trong vòng 1 giây Giảm FEV làm cho người bệnh thở hơi ngắn và khó thở

Ô nhiễm không khí

Người ta vẫn chưa xác định được chắc chắn việc ô nhiễm không khí có gây COPD hay không Tuy nhiên, nếu có thì hậu quả của nó cũng nhỏ so với thuốc lá

Tăng nhạy cảm đường dẫn khí

Một số bệnh nhân COPD bị tăng nhạy cảm đường dẫn khí, là tình trạng đường dẫn khí phản ứng quá mức với những chất kích thích từ không khí, chẳng hạn như khói thuốc lá và chất ô nhiễm

Vai trò làm yếu tố nguy cơ của chứng bệnh này đối với COPD ở những người hút thuốc vẫn chưa được chứng mình rõ ràng Tuy nhiên, theo một giả thiết, bệnh nhân tăng nhạy cảm đường dẫn khí và có hút thuốc sẽ tăng nguy

cơ bị COPD và tăng tỷ lệ suy giảm chức năng phổi

Thiếu men Alpha1-antitrypsin

Men alpha 1-antitrypsin là một loại protein của cơ thể được gan sản xuất để giúp bảo vệ phổi khỏi bị tổn thương Thiếu men alpha 1- antitrypsin là khi gan không sản xuất đủ loại protein này

Thiếu men alpha 1 -antitrypsin có tính chất di truyền, và nó là yếu tố nguy

cơ di truyền duy nhất của COPD được biết đến Nó chiếm khoảng dưới 1%

số trường hợp bị COPD ở Hoa Kỳ Thiếu men alpha 1 -antitrypsi n nặng có thể dẫn đến khí phế thủng ở những người trẻ tuổi, và ở những người không hút thuốc, độ tuổi khởi phát trung bình của khí phế thủng là 53 tuổi, đối với những người hút thuốc là 40 tuổi

TRIỆU CHỨNG

Hầu hết những người bị COPD hút thuốc ít nhất 10 - 20 điếu mỗi ngày trong

20 năm hoặc hơn trước khi thấy triệu chứng Do đó, thường thì COPD không được chẩn đoán cho đến khoảng 40 - 49 tuổi

Những dấu hiệu và triệu chứng thường gặp của COPD bao gồm:

 Ho dai dẳng hoặc cấp tính

 Khó thở hoặc thở hơi ngắn là triệu chứng có ý nghĩa nhất, nhưng nó thường không xuất hiện cho đến khoảng 50-59 tuổi

 Thở khò khè (có tiếng rít trong khi thở), đặc biệt là khi gắng sức hoặc lúc triệu chứng trở nặng

Những triệu chứng sau có thể xảy ra khi tình trạng bệnh nhân nặng hơn:

 Khoảng thời gian giữa các đợt khó thở ngắn hơn

 Tím tái hoặc suy tim phải có thể xảy ra

 Chán ăn và sụt cân đôi khi có thể xảy ra và là dấu hiệu tiên lượng nặng

Hội Lồng Ngực Hoa Kỳ (ATS - American Thoracic Society) đề ra 3 giai đoạn nặng của COPD dựa theo chức năng phổi:

 Giai đoạn I: FEV1 bằng hoặc lớn hơn 50% giá trị dự đoán

 Giai đoạn II: FEV1 từ 35 - 49% giá trị dự đoán

 Giai đoạn III: FEV1 dưới 35% giá trị dự đoán

KHI NÀO CẦN ĐI KHÁM BỆNH

Bạn nên đến gặp bác sĩ nếu có những triệu chứng của COPD, đặc biệt là khi bạn thấy mình thở trở nên khó khăn

KHÁM VÀ XÉT NGHIỆM

Bác sĩ sẽ thực hiện nhiều phương pháp khác nhau để xác định xem bạn có bị COPD hay không cũng như cách điều trị tốt nhất dành cho bạn

 Bạn sẽ được hỏi về triệu chứng của mình, bạn cũng sẽ được hỏi xem

đã từng hút thuốc hay không, hiện nay có hút không hoặc có đang tiếp xúc với khói thuốc hay không khí ô nhiễm không

 Sau đó bạn sẽ được khám, tuy rằng việc khám bệnh thường không đủ nhạy cảm để phát hiện ra COPD mức độ từ nhẹ đến trung bình nhưng

đủ khả năng để phát hiện ra COPD mức độ nặng Bệnh nhân bị COPD nặng sẽ thở nhanh, khó thở khi thực hiện những hành động đơn giản

 Một mẫu đàm của bạn sẽ được lấy và gửi đến phòng xét nghiệm để phân tích

 Bạn có thể sẽ được chụp X-quang ngực hay CT CT có thể sẽ cho những hình ảnh chi tiết hơn X-quang Và nó rất hữu ích trong việc phát hiện ra khí phế thủng

 Bạn cũng có thể được thực hiện test đánh giá chức năng hô hấp do nó

có thể phát hiện và tiếp cận được những bệnh phổi nặng Test này cũng có ích trong việc theo dõi diễn tiến của bệnh phổi Một dụng cụ được gọi là phế dung ký sẽ được dùng để đánh giá chức năng hô hấp

giúp khảo sát chức năng phổi và đo lượng không khí bạn có thể hít vào và lượng không khí cùng với tốc độ mà bạn có thể thở ra

 Bạn cũng có thể được thử khí máu động mạch Xét nghiệm này sẽ đo lường khả năng chuyển oxy vào máu và lấy CO2 ra ngoài của phổi

 Bạn cũng có thể sẽ được gắn vào ngón tay một thiết bị đo phần trăm oxy bão hòa trong máu

ĐIỀU TRỊ

Mục tiêu điều trị đối với COPD là cải thiện chất lượng sống bằng cách phòng ngừa các triệu chứng và cơn nặng của bệnh, do đó bảo toàn chức năng tối ưu của phổi

Nếu bị chẩn đoán là COPD, bạn nên tìm hiểu kỹ về bệnh của mình và tham gia tích cực vào chương trình điều trị

Tại nhà

Ngừng hút thuốc là việc quan trọng nhất bạn có thể làm để cải thiện tình hình Hầu hết những bệnh nhân bị COPD đang hút thuốc hoặc đã từng hút thuốc trước đây Kế hoạch ngừng hút thuốc là một phần cơ bản trong toàn

bộ kế hoạch điều trị Tuy nhiên, tỷ lệ bỏ thuốc thành công vẫn thấp do những nguyên nhân sau:

 Sức gây nghiện của nicotine

 Đáp ứng của cơ thể với những tác nhân kích thích liên quan đến khói thuốc

 Vấn đề tâm lý, bao gồm stress, trình độ văn hóa thấp, và những chiến dịch phát triển mạnh mẽ của nền công nghiệp thuốc lá

Quá trình chuyển từ hút thuốc sang không hút thuốc gồm 5 giai đoạn:

 Trước khi suy tính

 Suy tính

 Chuẩn bị

 Hành động

 Duy trì

Tiến trình bỏ thuốc có thể có sự can thiệp của nhiều phía, bao gồm:

 Bản thân

 Nhóm

 Bác sĩ

 Nơi làm việc

 Các chương trình cộng đồng

Một chương trình bỏ thuốc thành công thường dùng các nguồn trợ lực sau:

 Giáo dục sức khỏe

 Theo dõi

 Phòng tái phát

 Những lời khuyên về thay đổi lối sống

 Chương trình hỗ trợ của xã hội

 Điều trị phụ thêm (chẳng hạn như uống thuốc)

Tại bệnh viện

Ba mục tiêu chính của việc điều trị COPD là:

 Giảm giới hạn thông khí

 Phòng ngừa và điều trị những biến chứng (như giảm oxy máu, nhiễm trùng)

 Giảm triệu chứng hô hấp và cải thiện chất lượng sống

Những cơn cấp của COPD là một trong những nguyên nhân chính khiến bệnh nhân phải nhập viện tại Hoa Kỳ

Bạn có thể phải cần nhập viện nếu bị suy chức năng hô hấp nặng, nếu bệnh tiến triển, hoặc nếu bạn có một bệnh về hô hấp nghiêm trọng khác (như viêm phổi, viêm phế quản cấp) Mục tiêu nhập viện là để điều trị triệu chứng và ngăn ngừa diễn tiến xấu hơn)

Có thể bạn sẽ phải vào phòng săn sóc tích cực (ICU - Intensive care unit) nếu cần phải thở máy xâm lấn hoặc không xâm lấn hoặc nếu có những triệu chứng sau:

 Lú lẫn

 Lơ mơ

 Mỏi cơ hô hấp

 Thiếu oxy máu nặng

 Toan hô hấp (tình trạng tích trữ CO2 trong máu)

Các bác sĩ có thể cho rằng bạn cần phải dùng thuốc để giảm bớt các triệu chứng

Cai thuốc lá bằng liệu pháp thay thế nicotine

Dùng thuốc có theo dõi chặt là phần bổ sung quan trọng trong kế hoạch cai thuốc

Nicotine là một thành phần trong thuốc lá là tác nhân chính gây nghiện Không sử dụng nicotine nữa sẽ gây cho bạn những tác dụng phụ khó chịu như: bứt rứt, kích thích, khó tập trung, tức giận, mệt mỏi, lơ mơ, trầm cảm,

và dễ tỉnh giấc khi ngủ Những hiện tượng này thường xảy ra vào vài tuần đầu sau khi bỏ thuốc

Liệu pháp thay thế nicotine giảm những triệu chứng cai nghiện trên Nếu bạn cần phải hút thuốc trong vòng 30 phút sau khi tỉnh dậy, có nhiều khả năng là bạn bị nghiện nặng và sẽ cảm thấy khá hơn khi dùng liệu pháp này

Nicotine polacrilex là kẹo chewing gum Có 2 loại là 2mg và 4mg Nếu bạn hút 1 gói/ngày, bạn nên dùng loại 4mg Nếu bạn hút ít hơn 1 gói/ngày, bạn nên dùng loại 2mg Nên nhai mỗi giờ và cũng nên nhai mỗi khi cảm thấy muốn hút thuốc trong vòng 2 tuần đầu Bạn có thể sẽ giảm dần lượng kẹo sau 3 tháng kế tiếp

Miếng dán nicotine cũng có thể được sử dụng Tác dụng phụ thường gặp nhất là da bị kích thích nhẹ ở vùng dán Miếng dán này được bán dưới nhiều tên thương mại khác nhau như: Nicoderm, Nicotrol, và Habitrol Mỗi loại được thiết kế để giảm nicotine sau 6 - 10 tuần

Dùng thuốc chống trầm cảm bupropion (Zyban) cũng có hiệu quả Nó là thuốc không chứa nicotine giúp bỏ thuốc Bupropion cũng có hiệu quả đối với những người không có khả năng bỏ thuốc bằng liệu pháp nicotine thay thế

Corticoid hít

Một số người bị COPD đáp ứng tốt với corticoid đường uống có thể duy trì trong thời gian dài với corticoid hít

Việc sử dụng loại thuốc này rất phổ biến mặc dù bằng chứng về hiệu quả của

nó đối với COPD cũng rất ít Corticoid không làm chậm lại quá trình suy giảm chức năng phổi Tuy nhiên, chúng làm giảm tần số xuất hiện cơn và cải thiện tính chất bệnh cùng với chất lượng sống ở một số bệnh nhân COPD

Corticoid dạng hít có ít tác dụng phụ hơn dạng uống, nhưng chúng cho hiệu quả thấp hơn, ngay cả khi được sử dụng với liều cao

Thuốc đồng vận Beta 2 - thuốc giãn phế quản

Thuốc giãn phế quản đồng vận beta 2 dạng hít có tác dụng làm giãn và thông đường thở Chúng có tác dụng nhanh, thường là trong vài phút

Thuốc đồng vận beta 2 được dùng chủ yếu để giảm triệu chứng của COPD Đồng vận beta 2 dạng hít là cách điều trị lựa chọn cho cơn COPD cấp

Có 2 loại đồng vận beta 2 tác dụng kéo dài (formoterol, salmeterol) được sử dụng Chúng có thể có ích nếu như bạn thường dùng loại tác dụng ngắn hoặc bạn thấy xuất hiện triệu chứng vào ban đêm

Thuốc ức chế đối giao cảm - giãn phế quản

Duy trì điều trị bằng thuốc kháng đối giao cảm dạng xịt (ipratropium

bromide) có thể sẽ hiệu quả hơn đồng vận beta 2 đối với những bệnh nhân COPD, đặc biệt trong việc giảm thở hụt hơi

Ipratropium bromide làm thông đường thở nhưng có ít tác dụng phụ

Nó được cho dưới dạng bình xịt có định liều, khoảng 2 - 4 nhát, 4 lần mỗi ngày Có thể cho thêm đồng vận beta 2 nếu cần thiết

Mặc dù nó cho tác dụng chậm hơn đồng vận beta 2 dạng hít (khoảng 30 - 60 phút), nhưng tác dụng của nó lại kéo dài hơn Do đó nó không thích hợp để dùng với mục đích khẩn cấp

Những người bị cơn COPD cấp đáp ứng tốt với đồng vận beta 2 dạng hít và kháng đối giao cảm dạng xịt Việc điều trị thường là bắt đầu với việc cho đồng vận beta 2 dạng hít qua máy xông Cho thuốc dạng này cũng làm giảm tác dụng phụ Ipratropium bromide dạng xịt cũng thường có thể được thêm vào

Thuốc dãn phế quản tác dụng kéo dài

Methylxanthine, chẳng hạn như theophylline, là một nhóm thuốc có liên quan đến caffein Chúng tác động trên bệnh COPD bằng cách làm thông đường thở Ngoài ra, methylxanthine làm giảm viêm, cải thiện chức năng cơ

hô hấp, kích thích trung tâm hô hấp của não

Thêm theophyline vào nhóm thuốc dãn phế quản có thể có ích mặc dù đáp ứng với theophyline khác nhau tùy theo mỗi bệnh nhân Tuy nhiên người ta ngày càng ít sử dụng chúng trong thập kỷ vừa qua do nguy cơ xảy ra những tác dụng phụ không mong muốn Những tác dụng phụ bao gồm: bứt rứt, run giật, buồn ngủ, nôn ói, loạn nhịp tim và đột quỵ

Corticoid dạng uống

Corticoid được dùng với những người không cải thiện sau khi đã dìmh các loại thuốc khác hoặc những người đang lên cơn cấp tính

Corticoid dạng uống được dùng điều trị thành công ở những người bị cơn cấp tính Chúng cải thiện triệu chứng và chức năng của phổi trong những trường hợp này Corticoid dạng uống thường không được khuyến khích dùng trong thời gian dài do những phản ứng phụ của chúng

Kháng sinh

Những bệnh nhân COPD thường hay bị nhiễm trùng đường hô hấp dưới, mục đích của kháng sinh không phải là để ngăn chặn vi trùng mà là điều trị những cơn cấp

Điều trị bằng kháng sinh có lợi cho những người bị cơn cấp với ít nhất 2 trong số những triệu chứng sau (tiêu chuẩn Winnipeg): thở hụt hơi tăng nhiều, tăng sản xuất đàm, tăng xuất tiết đàm

Loại thuốc được lựa chọn đầu tiên bao gồm amoxicillin, cefaclor, hoặc trimethoprim/sulfamethoxazole Thứ hai là azithromycin, clarithromycin, và fluoroquinolone

Thuốc loãng đàm

Thuốc làm loãng đàm không chỉ làm giảm độ đặc của đàm mà còn tăng độ thanh thải của nó nữa

COPD thường đi kèm với thiếu oxy máu

Trong nhiều trường hợp, triệu chứng thiếu oxy máu không xuất hiện lúc bệnh nhân nghỉ ngơi mà là vào lúc họ gắng sức Ngay cả khi những nghiên cứu xác định ích lợi lâu dài của việc thở oxy đơn độc đối với các hoạt động thể lực vẫn chưa được tiến hành thì việc cho thở oxy tại nhà vẫn thường được các bác sĩ khuyên dùng đối với những người bị giảm oxy máu khi gắng sức Thở oxy khi gắng sức có thể giúp làm tăng áp lực động mạch phổi, giảm triệu chứng thở hụt hơi và tăng khả năng vận động

Việc thở oxy đối với những bệnh nhân COPD cũng có thể cần thiết trong khi

đi máy bay do áp suất trong cabin máy bay thấp Bạn có thể chuẩn bị cho chuyến bay bằng cách thở oxy trước khi khởi hành

Những bệnh nhân COPD bị thức dậy giữa chừng bởi những triệu chứng của

nó cũng có thể cần phải thở oxy

Thở oxy thường thì an toàn Người ta đã nhận biết được độc tính của oxy liều cao, nhưng vẫn tìm thấy rất ít những tác hại lâu dài của thở oxy liều thấp Do việc thở oxy lâu dài làm giảm tỷ lệ tử vong với những người bị COPD nặng, tăng khả năng sống còn và chất lượng sống đã lấn át những nguy cơ có thể xảy ra

Mối nguy hiểm lớn nhất của liệu pháp này là cháy và nổ Những bệnh nhân COPD, gia đình, và người chăm sóc không nên hút thuốc khi máy thở oxy đang được sử dụng Tuy nhiên, xét trên tổng thể thì những tai nạn lớn

thường hiếm gặp và có thể tránh nếu được huấn luyện kỹ càng

Phẫu thuật

Trong vòng 50-75 năm gần đây, nhiều phương pháp phẫu thuật đã được thử

để cải thiện triệu chứng và phục hồi chức năng của phổi ở những người bị khí phế thủng nhưng chỉ có mổ cắt bóng khí và có thể là phẫu thuật làm giảm thể tích phổi được chứng minh là có hiệu quả

Mổ cắt bóng khí

Là phẫu thuật cắt những bóng khí lớn ở phổi do khí phế thủng nằm ở phần ngoại vi của phổi Phẫu thuật này được xem là phẫu thuật tiêu chuẩn trong