- Với học phần Kinh tế học khu vực công chúng em được biết tổng quan về kinh tế học khu vực công, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu môn học/ Cơ sở kinh tế học cho sự can thiệ
Trang 1VIỆN LÃNH ĐẠO HỌC VÀ CHÍNH SÁCH CÔNG
LỚP CAO HỌC K26, CHUYÊN NGÀNH LÃNH ĐẠO HỌC
_
Tiểu luận chuyên đề: Kinh tế học khu vực công, nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa
Họ và tên : Đào Minh Tuấn
Đơn vị công tác : Trường Cán bộ quản lý giao thông vận tải Chức vụ : Giảng viên
Lớp : Cao học K26, chuyên ngành Lãnh đạo học
Hà Nội, tháng 7 năm 2020
Đào Minh Tuấn
Trang 2Lời nói đầu
Được học tập tại Học viện chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh là vinh dự của mỗi học viên, đặc biệt đối với những học viên được học chuyên ngành mới, chuyên ngành Lãnh đạo học
Sau thời gian dài nghỉ Tết và phải thực hiện nghỉ chống dịch Covid, vào đầu tháng 5/2020, chúng em tiếp tục được học các học phần như: Hệ thống chính trị, Khoa học quản lý, Tâm lý học quản lý, Quản trị công và môn Thiết kế vận hành tổ chức Tháng 6/2020 chúng em học các chuyên đề: Lãnh đạo học đại cương; Kinh tế học khu vực công, Phương pháp ngiên cứu lãnh đạo học
- Với học phần Kinh tế học khu vực công chúng em được biết tổng quan về
kinh tế học khu vực công, đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu môn học/ Cơ sở kinh tế học cho sự can thiệp của nhà nước/ Hàng hóa công cộng và hàng hóa tư nhân được cung cấp công cộng/ Thất bại nhà nước và hợp tác công tư, kinh
tế thị trường, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Quan bài tiểu luận hết học phần, chúng em gửi lời cảm ơn tới lãnh đạo Viện Lãnh đạo học và chính sách công, cảm ơn, TS GVCC Nguyễn Thành Khải, cảm
ơn TS.GVC Nguyễn Thanh Giang, PGS.TS GVCC Nguyễn Thị Tuyết Mai/ PGS.TS Lê Văn Chiến/ TS Trần Hương Thanh/ TS Lê Thúy Hằng/ TS Nguyễn Thị Thanh Tâm và TS Trần Quang Phú Chúng em đã có những điều kiện tốt nhất
để biết thêm những người thầy, người cô, có thêm những kiến thức, kỹ năng để thực thi nhiệm vụ ở khu vực công và hoàn thành môn học
Do khả năng viết bài, thời gian viết bài còn hạn chế, bài tiểu luận chắc chắn chưa đáp ứng được yêu cầu, kỳ vọng của thầy cô, chúng em mong được các thầy cô dạy bảo thêm
Nơi nhận:
- Viện Lãnh đạo học và chính sách công;
- Lưu
HỌC VIÊN
Đào Minh Tuấn
Đào Minh Tuấn
Trang 31 Khái niệm và đặc điểm của khu vực công và chính phủ
Con người ta, trừ khi sống một mình trên hoang đảo như Robinson Crusoe, cũng đều chịu sự tác động rất lớn bởi các hoạt động và quyết định của chính phủ Ngay từ khi ra đời, mỗi cá nhân đó phải tuân thủ các thủ tục khai sinh theo qui định của nhà nước Lớn lên đi học, đại bộ phận học sinh phổ thông đều học dưíi những mái trường công, theo một chương trình giáo dục chung do nhà nước qui định Cho đến khi tốt nghiệp ra đi làm, rất nhiều cá nhân đó làm việc trong các cơ quan, tổ chức của chính phủ Cũng những người khác, cho dù làm việc trong các cơ quan hay doanh nghiệp tư nhân, vẫn không thoát khỏi sự điều tiết của các luật lệ, chính sách của chính phủ như chính sách thuế thu nhập, an toàn lao động, vệ sinh môi trường, tiền lương tối thiểu, trích quĩ lương nộp bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế v.v… Khi về già, chúng ta cũng lại nhận lương hưu từ các quỹ hưu trí của chính phủ và các khoản trợ cấp khác Tóm lại, nếu đã sống trong cộng đồng thì chúng ta
có mối quan hệ thường xuyên, gắn bó chặt chẽ và tương tác qua lại với hệ thống
các cơ quan, tổ chức nhà nước mà chúng ta quen gọi là khu vực công Khái niệm
khu vực công mới được sử dụng nhiều ở nước ta trong những năm gần đây Trong nhiều tài liệu, khu vực công được sử dụng như một thuật ngữ tương đương với khái niệm về khu vực nhà nước Theo từ điển giải nghĩa kinh tế – kinh doanh Anh – Việt1: “khu vực công hay khu vực kinh tế nhà nước: trong một nền kinh tế nhiều
thành phần, đó là bộ phận do các cơ quan chính quyền hay các công ty quốc doanh
sở hữu và điều hành” Về cơ cấu, khu vực công bao gồm Chính phủ chung và các
pháp nhân khác do Chính phủ sở hữu hoặc quản lý, ví dụ như các doanh nghiệp nhà nước hoặc các tổ chức tài chính của nhà nước
Trong cuốn “Tài chính Công ở Australia: Lý thuyết và Thực tiễn”, các tác giả
đã định nghĩa: “Khu vực công trong tài khoản quốc gia của Australia bao gồm các hoạt động của Chính phủ (liên bang, bang và địa phương), khu vực bán chính phủ,
và các tổ chức khác (ví dụ: trường học, bệnh viện, thư viện công ) nhằm thay mặt Chính phủ thực hiện những chức năng đã xác định Các hoạt động hiện hành của các doanh nghiệp công hoạt động có tính thương mại được biểu hiện trên tài khoản của khu vực công là khoản thu nhập ròng.”2
Như vậy, theo cách hiểu chung nhất khi bàn đến khu vực công hay khu vực nhà nước là để phân biệt với khu vực tư nhân (khu vực phi nhà nước) Khu vực công là khu vực mà các hoạt động về kinh tế, chính trị, xã hội gắn với chủ thể là nhà nước, do nhà nước quyết định Khu vực tư nhân là khu vực mà các hoạt động
do tư nhân trực tiếp quyết định Về khía cạnh kinh tế, khu vực tư nhân phân bổ nguồn lực theo cơ chế thị trường một cách tự nguyện, nguồn lực sẽ được phân bổ
1 Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội – 1996
2 Public Finance in Austrialia, Theory and Practice, Peter Groenewegen, Prentice Hall - 1990
Đào Minh Tuấn
Trang 4vào những ngành, lĩnh vực hay địa bàn nào mang lại lợi ích tối đa cho người chủ sở hữu nguồn lực đó Khu vực công trái lại, mặc dù không thoát ly hoàn toàn khỏi những quy luật của thị trường, nhưng thông thường sự phân bổ nguồn lực mang tính chất bắt buộc, bằng quyền lực chính trị của nhà nước là chủ yếu Nó là tổng thể các hoạt động được tiến hành do nhà nước đầu tư hoặc do tư nhân tham gia đầu tư, nhưng nhà nước là chủ thể quản lý nhằm thực hiện các mục tiêu mà nhà nước theo đuổi trong từng thời kỳ
Trên thực tế, sự phân biệt giữa hai khu vực này thường không rõ ràng, trong nền kinh tế hỗn hợp luôn có sự đan xen kết hợp giữa hai hình thức phân bổ nguồn lực: phân bổ nguồn lực theo cơ chế thị trường và phân bổ nguồn lực theo cơ chế phi thị trường Tuy nhiên, về cơ bản, các nhà kinh tế cho rằng sự khác nhau giữa khu vực công và khu vực tư nhân ở hai điểm3:
Thứ nhất, trong một chế độ dân chủ các nhà chức trách trong khu vực công đều trực tiếp hoặc gián tiếp hình thành từ quá trình bầu cử của nhân dân Trái lại, những người chịu trách nhiệm của khu vực tư nhân do một nhóm người bầu ra; ví
dụ các cổ đông trong công ty
Thứ hai, khu vực công (ngoại trừ doanh nghiệp nhà nước) có một số quyền hạn nhất định mà khu vực tư nhân không thể có được Các nhà chức trách trong khu vực công có thể ép buộc các công dân phải nộp thuế, đi nghĩa vụ quân sự, tuân thủ luật pháp Trong khi đó mọi sự trao đổi trong khu vực tư nhân là tự nguyện Như vậy, bộ phận quan trọng nhất trong khu vực công là chính phủ chung Theo cuốn “Quản lý chi tiêu công” của ADB4, Chính phủ bao gồm tất cả các cơ quan quyền lực công cộng và các công cụ của họ Tập hợp tất cả các tổ chức của chính phủ gọi là chính phủ chung, bao gồm các đơn vị hoạt động của các cấp chính quyền: chính quyền trung ương, chính quyền địa phương, chính quyền bang, quỹ bảo đảm xã hội và trợ giúp xã hội Tuỳ thuộc vào quy mô và cách thức quản lý, quỹ bảo đảm xã hội có thể được xem như một hoạt động riêng biệt tách khỏi chính phủ chung hoặc một bộ phận trong hoạt động của chính phủ chung.”
2 Vai trò của khu vực công trong các mô hình kinh tế
Nói đến vai trò của chính phủ, chúng ta cần quay trở lại với lịch sử tiến hóa về
tư tưởng của nhân loại Vào thế kỷ 18, một quan điểm nổi bật thống trị lúc đó là
quan điểm của trường phái trọng thương, mà tiêu biểu là các nhà kinh tế học người
Pháp, cho rằng chính phủ cần đóng vai trò tích cực trong việc xúc tiến ngoại thương và thương mại
3 Joseph Stiglitz, Kinh tế học công cộng, NXB Khoa học kỹ thuật, 1988
4 Salvatore Schiavo – Campo và Daniel Tommasi, Managing Government Expenditure, Ngân hàng phát triển châu
Á, 1999.
Đào Minh Tuấn
Trang 5Phần nào đối lập với quan điểm nói trên là quan điểm của Adam Smith, người
được coi là sáng lập viên của kinh tế học hiện đại Trong tác phẩm sự giàu có của
các dân tộc, Smith đó ủng hộ một vai trò hết sức hạn chế của chính phủ Ông cho
rằng, mỗi cá nhân, trong khi theo đuổi các lợi ích của riêng mình trong một môi trường cạnh tranh, thì cũng sẽ phục vụ luôn cho lợi ích của xã hội Động cơ lợi nhuận sẽ khiến người này cung cấp hàng hóa cho người khác Cạnh tranh sẽ đảm bảo rằng, chỉ có doanh nghiệp nào đáp ứng đóng nhu cầu của xã hội với chất lượng
cao và giá thành rẻ mới có thể tồn tại Như vậy, nhờ cơ chế bàn tay vô hình của thị
trường sẽ dẫn dắt việc sản xuất ra những hàng hóa mà mọi người mong muốn theo cách tốt nhất
Những ý tưởng của Adam Smith đó có ảnh hưởng lớn lao đến nhiều chính phủ
và các nhà kinh tế Nhiều nhà kinh tế học nổi tiếng của thế ký 19, như Stuart Mill
và Nassau Senior người Anh, đó đưa ra một thuyết gọi là thuyết kinh doanh tự do,
trong đó cho rằng chính phủ nên để mặc cho khu vực tư nhân hoạt động mà không nên điều hành hay kiểm soát chúng Theo quan điểm này, chính phủ sẽ đóng một vai trò cực kỳ khiêm tốn trong xã hội Chủ yếu chính phủ sẽ chỉ là người “cầm cân nảy mực” để duy trì một khuôn khổ pháp luật chung cho các doanh nghiệp tư nhân hoạt động
Quan điểm này đó đưa đến sự ra đời của một mô hình kinh tế, đó là nền kinh
tế thị trường thuần túy Đó là một nền kinh tế mà mọi hàng hóa và dịch vụ đều do
khu vực tư nhân sản xuất và mọi hoạt động mua bán giao dịch đều diễn ra trên thị trường, với giá cả là sản phẩm của sự tương tác giữa cung và cầu Mọi cá nhân đều
có thể tự do mua bán mọi loại hàng hóa, tùy theo sở thích và năng lực kinh tế (thu nhập) của họ Trong một nền kinh tế như thế, vai trò của chính phủ là tối thiểu Tuy nhiên, không phải tất cả các nhà tư tưởng xã hội của thế kỷ 19 đều bị thuyết phục bởi lập luận của Adam Smith Họ đã nêu ra vô vàn những khuyết tật của thị trường mà bản thân thị trường không thể tự khắc phục được Đó là sự bất bình đẳng lan tràn trong xã hội với một tầng lớp thiểu số người giàu ăn chơi phè phỡn, trong khi đa số nhân dân lao động lại lâm vào cảnh khốn cùng Đó là tình trạng thất nghiệp và khủng hoảng diễn ra triền miên trong các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa, gây những tổn thất lớn lao cho xã hội nói chung Karx Marx, nhà tư tưởng lỗi lạc của thế kỷ 19, cũn đi xa hơn thế Ông đã vạch trần nguyên nhân sâu
xa của tất cả những hiện tượng kinh tế xã hội đáng buồn đó là chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất Theo ông, những căn bệnh kinh niên này của nền kinh tế
tư bản chủ nghĩa có thể khắc phục được nếu quyền sở hữu về tư liệu sản xuất được
Đào Minh Tuấn
Trang 6trao lại cho người lao động, mà đại diện của họ là một chính quyền mới hoàn toàn
về chất, chính quyền vô sản
Học thuyết kinh tế chính trị của Marx mà sau này đó được Lê nin kế thừa, đó thổi một luồng tư tưởng mới và đặt nền móng cho sự ra đời của một mô hình kinh
tế mới, với một vai trò chủ đạo của nhà nước Tuy nhiên, do áp dụng quá cứng nhắc những luận điểm của Marx và Lê nin, Liên Xô cũ và các nước xã hội chủ nghĩa
Đông Âu trước đây đã thiết lập nên một mô hình nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, trong đó mọi quyết định về sản xuất và phân phối sản phẩm đều do một cơ
quan trung ương của chính phủ quyết định, thay vì các lực lượng thị trường Điều này đó gây ra một sự tùy tiện, chủ quan rất lớn trong việc áp đặt giá cả và sản lượng, thủ tiêu động lực phấn đấu của cá nhân và gây những lãng phí, phi hiệu quả rất lớn trong xã hội Đứng trước nguy đó, nhiều quốc gia trước đây đi theo mô hình
kế hoạch hóa tập trung, trong đó có Việt Nam, đó phải tiến hành cải cách mạnh mẽ nền kinh tế của mình theo hướng chấp nhận sự vận hành của cơ chế thị trường nhưng phải có sự điều tiết có ý thức của nhà nước Như vậy, ngoại trõ một số trường hợp ngoại lệ, cho đến nay ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, chúng ta đều thấy sự vận hành song song, tương tác và hỗ trợ lẫn nhau của cả thị trường và chính
phủ Một số tài liệu gọi đó là mô hình nền kinh tế hỗn hợp.
Tuy cũng là nền kinh tế hỗn hợp, nhưng vai trò của chính phủ trong mỗi nền kinh tế nhất định lại mạnh yếu khác nhau Theo đánh giá của các nhà kinh tế, chính phủ ở các nước đang phát triển và chuyển đổi như Việt Nam, Ấn Độ, Trung Quốc… can thiệp vào nền kinh tế mạnh hơn nhiều so với các nước Tây Âu hoặc Bắc Mỹ Vì sao lại có sự khác nhau như vậy về vai trò của chính phủ Đó là do quan điểm của mỗi nước khác nhau về mức độ nghiêm trọng mà các nước đó nhận thức về các dạng thất bại của thị trường và khả năng khắc phục chúng của chính phủ
3 Chính phủ trong vòng tuần hoàn kinh tế
Từ những phân tích trên đây, chúng ta đó thấy rõ rằng khu vực công và khu vực tư nhân có những chức năng khác nhau trong nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, hoạt động của chúng lại có sự tác động qua lại với nhau và cũng liên kết với nhau trong một quá trình kinh tế chung Để hiểu rõ hơn về sự liên kết này, chúng ta hãy cũng xem xét sự có mặt của khu vực công hay chính phủ, trong vòng tuần hoàn kinh tế sẽ làm thay đổi bức tranh kinh tế nói chung như thế nào
Đào Minh Tuấn
Trang 7Khi chưa có khu vực công, di chuyển theo chiều kim đồng hồ theo các luồng thu nhập và chi tiêu của khu vực tư nhân, chúng ta thấy các hộ gia đình nhận thu nhập từ việc bán hoặc cho thuê các yếu tố sản xuất (lao động, vốn, đất đai) trên thị trường yếu tố sản xuất, rồi sử dụng thu nhập đó để mua sắm hoặc tiết kiệm Khoản tiết kiệm này lại được dùng để trang trải cho đầu tư Hoạt động trao đổi này sẽ tao thu nhập cho các hãng, và hãng dùng thu nhập đó để tiếp tục mua các yếu tố sản xuất
Khi có thêm chính phủ, cần nhớ rằng khu vực công cũng mua các yếu tố sản xuất như khu vực tư nhân, và cũng mua hàng hóa đầu ra như các hộ gia đình Ngoài việc mua các yếu tố đầu vào và đầu ra, chính phủ còn tiến hành các khoản thanh toán chuyển nhượng Chính phủ tạo nguồn thu bằng cách đánh thuế và đi vay Như vậy, đến đây chúng ta đã có những hình dung ban đầu về vị trí và vai trò của chính phủ trong một nền kinh tế thị trường Phần tiếp theo là nhìn lại những đặc điểm riêng có của chính phủ và chức năng cơ bản của nó trong nền kinh tế
4 Những vấn đề kinh tế cơ bản của khu vực công
Đến đây, một câu hỏi đặt ra là nghiên cứu về khu vực công thường tập trung vào những vấn đề gì? Có ba khía cạnh kinh tế cơ bản chính của khu vực công thường được nghiên cứu
Thứ nhất, tìm hiểu xem khu vực công tham gia những hoạt động kinh tế nào,
và chúng được tổ chức ra sao? Mọi hoạt động của chính phủ suy cho cùng đều liên quan đến chi tiêu ngân sách và gây dựng các nguồn thu để tài trợ cho các hoạt động
đó Vì thế, có thể nói, trung tâm của nghiên cứu về khu vực công là phân tích các hoạt động thu chi ngân sách và ảnh hưởng của chúng đến các đối tượng khác nhau trong xã hội Chính vì thế, đôi khi người ta còn coi nghiên cứu về kinh tế học công cộng thực chất là nghiên cứu về tài chính công
Thứ hai, tìm hiểu và dự đoán trước tác động mà một chính sách của chính phủ
có thể gây ra Vì chính sách của chính phủ sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ các hoạt động khác nhau trong đời sống xã hội nên việc dự kiến trước phản ứng của các thành viên trong xã hội trước sự thay đổi môi trường luật pháp như thế nào sẽ rất quan trọng Tất nhiên, hậu quả của một chính sách rất khó đánh giá Ngay cả khi chính sách đã ban hành được một thời gian dài thì vẫn còn sự tranh cãi về tác động của chính sách đó là gì
Thứ ba, đánh giá các phương án chính sách Để làm được việc này, không chỉ cần hiểu biết về tác động của các chính sách mà còn cần đưa ra được các tiêu chuẩn
Đào Minh Tuấn
Trang 8đánh giá Trước hết, cần nắm được mục tiêu của chính sách, sau đó là mức độ đạt được mục tiêu của các phương án đề xuất Ngoài ra, còn cần dự kiến cả những tác động phụ mà mỗi phương án chính sách có thể gây ra nữa Những yêu cầu này cũng không kém phần khó khăn so với hai nội dung trên, nhưng cũng chính vì thế
mà nó làm nghiên cứu về khu vực công luôn mới lạ và thú vị Nó cũng cho thấy khoa học kinh tế trong khu vực công luôn là một đề tài được tất cả các nhà khoa học, quản lý và hoạch định chính sách trong khu vực công quan tâm
5 Khái quát chung về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam
Kinh tế thị trường là mô hình kinh tế được nhiều quốc gia lựa chọn phát triển, trong đó có Việt Nam Sau hơn 30 năm đổi mới, mô hình kinh tế thị trường của Việt Nam từng bước phát triển, tư duy và nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa liên tục được đổi mới
Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong xây dựng và phát triển kinh tế Việt Nam
Khẳng định vai trò nghề nghiệp kế toán, kiểm toán trong nền kinh tế thị trường mở cửa và hội nhập
Phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN: Sự sáng tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam
Hệ thống cơ chế, chính sách ngày càng hoàn thiện, phù hợp hơn với luật pháp quốc tế, đáp ứng yêu cầu thực tiễn và thực hiện cam kết hội nhập quốc tế Chế độ
sở hữu, các thành phần kinh tế, loại hình doanh nghiệp phát triển đa dạng Các yếu
tố thị trường và các loại thị trường được hình thành đồng bộ hơn, gắn kết với thị trường khu vực và thế giới Với những kết quả đạt được, có thể khẳng định, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một hướng đi đúng đắn của Việt Nam
Nền kinh tế thị trường theo quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin
Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định, xã hội tồn tại và phát triển được là nhờ sản xuất vật chất, lịch sử của xã hội trước hết là lịch sử phát triển của sản xuất vật chất
C Mác khẳng định, sự phát triển của xã hội tương lai, xã hội cộng sản chủ nghĩa ở giai đoạn cao, lúc đó nhà nước tự tiêu vong và khi ấy kinh tế hàng hóa (kinh tế thị trường) cũng không còn tồn tại Lênin cũng cho rằng: Chủ nghĩa xã hội (CNXH) là sản phẩm của nền đại công nghiệp cơ khí Và nếu “không có kỹ thuật tư bản chủ nghĩa quy mô lớn được xây dựng trên những phát minh mới nhất của khoa học hiện đại thì không thể nói đến CNXH được” Tuy nhiên, trước khi không còn
Đào Minh Tuấn
Trang 9cơ sở tồn tại, bản thân nhà nước và kinh tế thị trường lại cần thiết cho quá trình xây dựng thành công một xã hội mới, xã hội cộng sản chủ nghĩa
Logic này được Lênin khẳng định từ chính thực tiễn phát triển của nước Nga Khi Cách mạng tháng Mười (Nga) thành công, ngay bản thân Lênin, trong giai đoạn đầu cũng triển khai chính sách cộng sản thời chiến Tuy nhiên, sau đó ông nhận ra sai lầm, nóng vội nó đối lập Đảng với quần chúng nhân dân và chỉ làm trầm trọng thêm nền kinh tế vốn đã hoang tàn của đất nước Lênin đã chỉ ra con đường khắc phục thông qua triển khai thực hiện chính sách kinh tế mới, tức chuyển
từ kế hoạch hóa tập trung sang khuyến khích phát triển kinh tế hàng hóa, chấp nhận mức độ nhất định cơ chế thị trường Để phát triển lực lượng sản xuất trong điều kiện mới hình thành còn nhiều khó khăn, cần phải duy trì nền kinh tế nhiều thành phần…
6.Thực tiễn phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta
Sau 30 năm đổi mới, nhận thức về nền kinh tế thị trường (KTTT) định hướng
xã hội chủ nghĩa (XHCN) ngày càng sáng tỏ hơn KTTT phát triển đã góp phần khẳng định: “Con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta là phù hợp với thực tiễn của Việt Nam và xu thế phát triển của lịch sử Thành tựu và những kinh nghiệm, bài học đúc kết từ thực tiễn tạo tiền đề, nền tảng quan trọng để đất nước ta tiếp tục đổi mới và phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới”(1) Vậy, thực tiễn đó là gì?
Xuất phát từ việc cần kíp phải đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế, Đảng và Nhà nước ta đã chủ trương xóa bỏ nền kinh tế kế hoạch hóa, tập trung, bao cấp chuyển sang nền KTTT và hội nhập quốc tế Chủ trương đó nhanh chóng được các nhà đầu tư trong, ngoài nước và đông đảo người sản xuất, tiêu dùng hưởng ứng Các doanh nghiệp tư nhân trong nước và có vốn nước ngoài xuất hiện ngày càng nhiều, hộ nông dân chuyển sang kinh doanh hàng hóa, hộ tư thương phát triển mạnh, thị trường hàng hóa và dịch vụ phát triển với quy mô ngày càng lớn, chủng loại phong phú hơn Thị trường tài chính, nhất là thị trường tín dụng và chứng khoán phát triển khá nhanh Thị trường bất động sản, thị trường lao động và khoa học - công nghệ, dù còn chưa phát triển một cách chuẩn tắc, nhưng cũng đã hình thành Xuất khẩu, nhập khẩu phát triển mạnh, đưa nước ta trở thành nước có nền kinh tế mở ở mức độ cao trong khu vực
Tuy nhiên, các yếu tố XHCN hoặc xuất hiện nhưng không có hiệu quả, hoặc chưa rõ nét Cụ thể là, thành phần kinh tế nhà nước tuy chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế nhưng hiệu quả thấp Thậm chí một số tập đoàn kinh tế nhà nước lớn lâm vào tình trạng mất vốn, phá sản, nợ nần (nợ của doanh nghiệp nhà nước đến năm 2013 đạt con số hơn 1 triệu tỷ đồng) Hợp tác xã còn yếu kém hơn, đặc biệt là không hấp dẫn nông dân Nhà nước quản lý nền kinh tế chủ yếu theo chính sách ngắn hạn, hiệu lực và hiệu quả thấp, các vấn đề về lũng đoạn thị trường, gian lận, hàng giả… diễn ra phổ biến Nhà nước làm mất dần niềm tin ở nhân dân do quản lý nền kinh tế chưa thực sự hiệu quả và công bằng, do “lợi ích nhóm” chi phối nên
Đào Minh Tuấn
Trang 10nhiều chính sách kinh tế chưa thực sự xuất phát từ lợi ích chung của quảng đại nhân dân lao động Sự phân hóa giàu - nghèo ngày càng gia tăng, tệ quan liêu, lãng phí và tham nhũng chưa được ngăn ngừa hiệu quả Số đông người dân làm nông nghiệp có thu nhập thấp, hầu như rất khó thoát nghèo
Tất cả những vấn đề đó một lần nữa lại đặt ra câu hỏi: tính XHCN của nền KTTT ở đâu? Mặc dù từ Đại hội XI đã nhấn mạnh, vấn đề đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, coi hoàn thiện thể chế KTTT định hướng XHCN là một trong ba đột phá chiến lược…, nhưng nhiều năm đã trôi qua mà chủ trương ấy vẫn chưa đem lại thành quả như mong muốn: Kinh tế vĩ mô tuy cơ bản ổn định nhưng chưa vững chắc, còn phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức Kinh tế phục hồi còn chậm, việc thực hiện tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng gặp nhiều khó khăn và chưa đáp ứng được yêu cầu Những kết quả bước đầu của việc thực hiện ba đột phá chiến lược chưa đủ để tạo ra sự chuyển biến về chất trong đổi mới mô hình tăng trưởng Chất lượng tăng trưởng chưa thật
sự được nâng cao và duy trì một cách bền vững Các lĩnh vực văn hóa, xã hội còn nhiều hạn chế, yếu kém Công tác quản lý tài nguyên, môi trường còn nhiều bất cập Công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí chưa đạt yêu cầu, mục tiêu đề ra
là ngăn chặn, từng bước đẩy lùi An ninh chính trị vẫn còn tiềm ẩn những nhân tố
có thể gây mất ổn định; bảo vệ chủ quyền quốc gia còn nhiều thách thức; trật tự,
an toàn xã hội vẫn còn nhiều bức xúc(2)
Thực tiễn cũng cho thấy, nền KTTT định hướng XHCN có sự khác biệt với nền KTTT tư bản chủ nghĩa, thể hiện chính là ở chỗ ai làm chủ sức mạnh kinh tế và
sức mạnh chính trị trong một nước Trong nền KTTT tư bản chủ nghĩa: đó là giới
chủ; trong nền KTTT định hướng XHCN: đó là đông đảo nhân dân lao động.Đó là
sự khác biệt duy nhất Các mặt kỹ thuật và tổ chức còn lại của KTTT như nguyên tắc trao đổi hàng hóa, kỹ thuật kiểm soát nền KTTT, kỹ thuật tổ chức quản lý để nền kinh tế quốc dân nói chung, mỗi tổ chức kinh tế nói riêng hoạt động ở trạng thái hiệu quả đều có thể chung nhau giữa hai loại nước (KKTT tư bản chủ nghĩa và KTTT định hướng XHCN) vì đó là thành quả tiến hóa mang tính nhận thức và khoa học của loài người
Vì thế, muốn xây dựng nền KTTT định hướng XHCN trong điều kiện hiện nay, nhất thiết cần làm tốt một số công việc sau:
Thứ nhất,không ngừng nâng cao nhận thức về KTTT định hướng XHCN.
Phải thấy rõ, KTTT là thành quả phát triển hàng nghìn năm của nhân loại và đạt được tốc độ phát triển đột biến khi chuyển sang nền kinh tế dựa trên nền tảng công nghiệp cơ khí sản xuất hàng loạt Chỉ có phát triển KTTT ở trình độ cao, mới có thể hoàn thành quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa với một cơ cấu kinh tế chuyên môn hóa sâu dựa trên lợi thế cạnh tranh Sự nỗ lực đó chính là nhằm tăng năng suất lao động và chuyên môn hóa sản xuất là con đường tất yếu khách quan Vấn đề là phải tìm được các ngành có lợi thế cạnh tranh
Đào Minh Tuấn