Giáo trình Triết học Mác - Lênin – GS.TS. Phạm Văn Đức

Giáo trình Triết học Mác - Lênin do GS.TS. Phạm Văn Đức chủ biên bao gồm 3 chương với các nội dung triết học và vai trò của triết học trong đời sống xã hội; chủ nghĩa duy vật biện chứng; chủ nghĩa duy vật lịch sử.

H I Đ NG BIÊN SO N GIÁO TRÌNHỘ Ồ Ạ

HÀ N I ­ 2019Ộ

H I Đ NG BIÊN SO N GIÁO TRÌNHỘ Ồ Ạ

Thi u tế ướng GS. TS. Trương Giang Long

GS. TS. Tr n Phúc Thăngầ

GS. TS. Nguy n Hùng H uễ ậ

CHƯƠNG ITRI T H C VÀ VAI TRÒ C A TRI T H CẾ Ọ Ủ Ế Ọ

TRONG Đ I S NG XàH IỜ Ố Ộ

I. TRI T H C VÀ V N Đ  C  B N C A TRI T H CẾ Ọ Ấ Ề Ơ Ả Ủ Ế Ọ

1. Khái lược v  tri t h cề ế ọ

a. Ngu n g c c a tri t h c ồ ố ủ ế ọ

Là m t lo i hình nh n th c đ c thù c a con ngộ ạ ậ ứ ặ ủ ười, triêt hoc ra đ í ̣ ơ  ̀

 ca Ph ng Đông và Ph ng Tây gân nh  cùng m t th i gian (khoang̀ ̀

t  thê ky VIII đên thê ky VI tr.CN) tai các trung tâm văn minh l n cuaừ ́ ̉ ́ ́ ̉ ̣ ớ ̉  nhân loai th i Cô đai. Ý th c triêt hoc xu t hi n không ng u nhiên, mạ̀ ờ ̉ ̣ ứ ́ ̣ ấ ệ ẫ  

có ngu n g c th c t  t  t n t i xã h i v i m t trình đ  nh t đ nh c aồ ố ự ế ừ ồ ạ ộ ớ ộ ộ ấ ị ủ  

s  phát tri n ự ể văn minh, văn hóa và khoa h c. Con ngọ ười, v i k  v ngơ ỳ ọ  ́

được đáp  ng nhu c u v  nh n th c và ho t đ ng th c ti n c a mìnhứ ầ ề ậ ứ ạ ộ ự ễ ủ  

đã sáng t o ra nh ng lu n thuy t chung nh t, co tinh hê thông ph n ánhạ ữ ậ ế ấ ́ ́ ̣ ́ ả  thê gi i xung quanh va thê gi i cua chinh con nǵ ớ ̀ ́ ớ ̉ ́ ươi. Tri t h c la dang̀ ế ọ ̀ ̣  tri th c ly luân xu t hi n s m nh t trong l ch s  các lo i hình lý lu nứ ́ ̣ ấ ệ ớ ấ ị ử ạ ậ  cua nhân loai.̉ ̣

V i tính cách là m t hình thái ý th c xã h i, tri t h c có ngu nớ ộ ứ ộ ế ọ ồ  

g c nh n th c và ngu n g c xã h i. ố ậ ứ ồ ố ộ

Ngu n g c nh n th c ồ ố ậ ứ

Nh n th c th  gi i là m t nhu c u t  nhiên, khách quan c a conậ ứ ế ớ ộ ầ ự ủ  

người. Vê măt lich s , t  duy huyên thoai và tín ng̀ ̣ ̣ ử ư ̀ ̣ ưỡng nguyên th y làủ  

lo i hinh triêt ly đâu tiên mà con ngạ ̀ ́ ́ ̀ ươi dùng đ  gi i thích thê gi i bí  ǹ ể ả ́ ớ ẩ  xung quanh. Người nguyên th y k t n i nh ng hi u bi t r i r c, mủ ế ố ữ ể ế ờ ạ ơ 

h , phi lôgíc… c a mình trong các quan ni m đ y xúc c m và hoangồ ủ ệ ầ ả  

tưởng thành nh ng huy n tho i đ  gi i thích m i hi n tữ ề ạ ể ả ọ ệ ượng. Đ nhỉ  cao c a t  duy huy n tho i và tín ngủ ư ề ạ ưỡng nguyên th y là kho tàngủ  

nh ng câu chuy n th n tho i và nh ng tôn giáo s  khai nh  Tô temữ ệ ầ ạ ữ ơ ư  giáo, Bái v t giáo, Saman giáo. Th i k  tri t h c ra đ i cũng là th i kậ ờ ỳ ế ọ ờ ờ ỳ suy gi m và thu h p ph m vi c a các lo i hình t  duy huy n tho i vàả ẹ ạ ủ ạ ư ề ạ  tôn giáo nguyên th y. Tri t h c chính là hình th c t  duy lý lu n đ uủ ế ọ ứ ư ậ ầ  tiên trong l ch s  t  tị ử ư ưởng nhân lo i thay th  đạ ế ược cho t  duy huy nư ề  tho i và tôn giáo.ạ

Trong quá trình s ng và c i bi n th  gi i, t ng bố ả ế ế ớ ừ ước con người có 

kinh nghi m và có tri th c v  th  gi i. Ban đ u là nh ng tri th c cệ ứ ề ế ớ ầ ữ ứ ụ 

th , riêng l , c m tính. Cùng v i s  ti n b  c a s n xu t và đ i s ng,ể ẻ ả ớ ự ế ộ ủ ả ấ ờ ố  

nh n th c c a con ngậ ứ ủ ườ ầi d n d n đ t đ n trình đ  cao h n trong vi cầ ạ ế ộ ơ ệ  

gi i thích th  gi i m t cách h  th ng, lôgíc và nhân qu  M i quan hả ế ớ ộ ệ ố ả ố ệ 

gi a cái đã bi t và cái ch a bi t là đ i tữ ế ư ế ố ượng đ ng th i là đ ng l c đòiồ ờ ộ ự  

h i nh n th c ngày càng quan tâm sâu s c h n đ n cái chung, nh ngỏ ậ ứ ắ ơ ế ữ  quy lu t chung. S  phát tri n c a t  duy tr u tậ ự ể ủ ư ừ ượng và năng l c kháiự  quát trong quá trình nh n th c s  đ n lúc làm cho các quan đi m, quanậ ứ ẽ ế ể  

ni m chung nh t v  th  gi i và v  vai trò c a con ngệ ấ ề ế ớ ề ủ ười trong th  gi iế ớ  

đó hình thành. Đó là lúc tri t h c xu t hi n v i t  cách là m t lo i hìnhế ọ ấ ệ ớ ư ộ ạ  

t  duy lý lu n đ i l p v i các giáo lý tôn giáo và tri t lý huy n tho i. ư ậ ố ậ ớ ế ề ạVao th i Cô đai, khi các lo i hình tri th c con   trong tinh trang taǹ ờ ̉ ̣ ạ ứ ̀ ở ̀ ̣ ̉  man, dung h p và s  khai, các khoa h c đ c l p ch a hình thành, thị̀ ợ ơ ọ ộ ậ ư  triêt hoc đong vai tro la dang nhân th c ly luân t ng h p, giai quyêt t t́ ̣ ́ ̀ ̀ ̣ ̣ ứ ́ ̣ ổ ợ ̉ ́ ấ  

c  cac vân đê ly luân chung vê t  nhiên, xa hôi và t  duy. T  bu i đ uả ́ ́ ̀ ́ ̣ ̀ự ̃ ̣ ư ừ ổ ầ  

l ch s  tri t h c và t i t n th i k  Trung C , tri t h c v n là tri th cị ử ế ọ ớ ậ ờ ỳ ổ ế ọ ẫ ứ  bao trùm, là “khoa h c c a các khoa h c”. Trong hàng nghìn năm đó,ọ ủ ọ  tri t h c đế ọ ược coi là có s  m nh mang trong mình m i trí tu  c a nhânứ ệ ọ ệ ủ  

lo i. Ngay c  I. Kant (Cant ), nhà tri t h c sáng l p ra Tri t h c cạ ả ơ ế ọ ậ ế ọ ổ 

đi n Đ c   th  k  XVIII, v n đ ng th i là nhà khoa h c bách khoa. Sể ứ ở ế ỷ ẫ ồ ờ ọ ự dung h p đó c a tri t h c, m t m t ph n ánh tình tr ng ch a chínợ ủ ế ọ ộ ặ ả ạ ư  

mu i c a các khoa h c chuyên ngành, m t khác l i nói lên ngu n g cồ ủ ọ ặ ạ ồ ố  

nh n th c c a chính tri t h c. Tri t h c không th  xu t hi n t  m nhậ ứ ủ ế ọ ế ọ ể ấ ệ ừ ả  

đ t tr ng, mà ph i d a vào các tri th c khác đ  khái quát và đ nhấ ố ả ự ứ ể ị  

hướng  ng d ng. Các lo i hình tri th c c  th    th  k  th  VII tr.CNứ ụ ạ ứ ụ ể ở ế ỷ ứ  

th c t  đã khá phong phú, đa d ng. Nhi u thành t u mà v  sau ngự ế ạ ề ự ề ười ta 

x p vào tri th c c  h c, toán h c, y h c, ngh  thu t, ki n trúc, quân sế ứ ơ ọ ọ ọ ệ ậ ế ự 

và c  chính tr …   Châu Âu th i b y gi  đã đ t t i m c mà đ n nayả ị ở ờ ấ ờ ạ ớ ứ ế  

v n còn khi n con ngẫ ế ười ng c nhiên. Gi i ph u h c C  đ i đã phátạ ả ẫ ọ ổ ạ  

hi n ra nh ng t  l  đ c bi t cân đ i c a c  th  ngệ ữ ỷ ệ ặ ệ ố ủ ơ ể ười và nh ng t  lữ ỷ ệ này đã tr  thành nh ng “chu n m c vàng” trong h i h a và ki n trúcở ữ ẩ ự ộ ọ ế  

C  đ i góp ph n t o nên m t s  k  quan c a th  gi iổ ạ ầ ạ ộ ố ỳ ủ ế ớ 1. D a trênự  

nh ng tri th c nh  v y, tri t h c ra đ i và khái quát các tri th c riêngữ ứ ư ậ ế ọ ờ ứ  

l  thành lu n thuy t, trong đó có nh ng khái ni m, ph m trù và quyẻ ậ ế ữ ệ ạ  

lu t… c a mình. ậ ủ

Nh  v y, nói đ n ngu n g c nh n th c c a tri t h c là nói đ nư ậ ế ồ ố ậ ứ ủ ế ọ ế  

s  hình thành, phát tri n c a t  duy tr u tự ể ủ ư ừ ượng, c a năng l c khái quátủ ự  trong nh n th c c a con ngậ ứ ủ ười. Tri th c c  th , riêng l  v  th  gi iứ ụ ể ẻ ề ế ớ  

1 See: Tuplin C. J. & Rihll T. E. (2002). Science and Mathematics in Ancient Greek Culture (Khoa h cọ  

và Toán h c trong văn hóa Hy L p c  đ i) ọ ạ ổ ạ , Oxford University Press.

đ n m t giai đo n nh t đ nh ph i đế ộ ạ ấ ị ả ượ ổc t ng h p, tr u tợ ừ ượng hóa, khái quát hóa thành nh ng khái ni m, ph m trù, quan đi m, quy lu t, lu nữ ệ ạ ể ậ ậ  thuy t… đ  s c ph  quát đ  gi i thích th  gi i. Tri t h c ra đ i đápế ủ ứ ổ ể ả ế ớ ế ọ ờ  

ng nhu c u đó c a nh n th c. Do nhu c u c a s  t n t i, con ng i

không th a mãn v i các tri th c riêng l , c c b  v  th  gi i, càngỏ ớ ứ ẻ ụ ộ ề ế ớ  không th a mãn v i cách gi i thích c a các tín đi u và giáo lý tôn giáo.ỏ ớ ả ủ ề  

T  duy tri t h c b t đ u t  các tri t lý, t  s  khôn ngoan, t  tình yêuư ế ọ ắ ầ ừ ế ừ ự ừ  

s  thông thái, d n hình thành các h  th ng nh ng tri th c chung nh tự ầ ệ ố ữ ứ ấ  

v  th  gi i. ề ế ớ

Tri t h c ch  xu t hi n khi kho tàng  ế ọ ỉ ấ ệ tri  th c c a loài ngứ ủ ươi đã̀  hình thành được m t vôn hiêu biêt nhât đinh và trên c  s  đó, t  duyộ ́ ̉ ́ ́ ̣ ơ ở ư  con người cũng đã đ t đ n trình đ  có kha năng rút ra đạ ế ộ ̉ ược cái chung trong muôn vàn nh ng s  ki n, hi n tữ ự ệ ệ ượng riêng le. ̉

 Ngu n g c xã h i  ồ ố ộ

Tri t h c không ra đ i trong xã h i mông mu i dã man. Nhế ọ ờ ộ ộ ư C.Mác nói: “Tri t h c không treo l  l ng bên ngoài th  gi i, cũng nhế ọ ơ ử ế ớ ư 

b  óc không t n t i bên ngoài con ngộ ồ ạ ười”2. Tri t h c ra đ i khi n nế ọ ờ ề  

s n xu t xã h i đã có s  phân công lao đ ng và loài ngả ấ ộ ự ộ ười đã xu t hi nấ ệ  giai c p. T c là khi ch  đ  c ng s n nguyên th y tan rã, ch  đ  chi mấ ứ ế ộ ộ ả ủ ế ộ ế  

h u nô l  đã hình thành, phữ ệ ương th c s n xu t d a trên s  h u t  nhânứ ả ấ ự ở ữ ư  

v  t  li u s n xu t đã ề ư ệ ả ấ được xác l pậ  và   trình đ  khá phát tri n. Xãở ộ ể  

h i có giai c p và n n áp b c giai c p hà kh c đã độ ấ ạ ứ ấ ắ ược lu t hóa. Nhàậ  

nước, công c  tr n áp và đi u hòa l i ích giai c p đ  trụ ấ ề ợ ấ ủ ưởng thành, “từ 

ch  là tôi t  c a xã h i bi n thành ch  nhân c a xã h i”ỗ ớ ủ ộ ế ủ ủ ộ 3. 

G n li n v i các hi n tắ ề ớ ệ ượng xã h i v a nêu là lao đ ng trí óc đãộ ừ ộ  tách kh i lao đ ng chân tay. Trí th c xu t hi n v i tính cách là m tỏ ộ ứ ấ ệ ớ ộ  

t ng l p xã h i, có v  th  xã h i xác đ nh. Vào th  k  VII ­ V tr.CN,ầ ớ ộ ị ế ộ ị ế ỷ  

t ng l p quý t c, tăng l , đi n ch , nhà buôn, binh lính… đã chú ý đ nầ ớ ộ ữ ề ủ ế  

vi c h c hành. Nhà trệ ọ ường và ho t đ ng giáo d c đã tr  thành m tạ ộ ụ ở ộ  ngh  trong xã h i. Tri th c toán h c, đ a lý, thiên văn, c  h c, phápề ộ ứ ọ ị ơ ọ  

lu t, y h c… đã đậ ọ ược gi ng d yả ạ 4. Nghĩa là t ng l p trí th c đã đầ ớ ứ ượ  c

xã h i ít nhi u tr ng v ng. T ng l p này có đi u ki n và nhu c uộ ề ọ ọ ầ ớ ề ệ ầ  nghiên c u, có năng l c h  th ng hóa các quan ni m, quan đi m thànhứ ự ệ ố ệ ể  

h c thuy t, lý lu n. Nh ng ngọ ế ậ ữ ười xu t s c trong t ng l p này đã hấ ắ ầ ớ ệ 

th ng hóa thành công tri th c th i đ i dố ứ ờ ạ ướ ại d ng các quan đi m, cácể  

h c thuy t lý lu n… có tính h  th ng, gi i thích đọ ế ậ ệ ố ả ược s  v n đ ng,ự ậ ộ  

2 C.Mác và Ph.Ăngghen (2005), Toàn t p,  ậ t. 1, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 156.ị ố ộ

3 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn t p,  ậ t. 22, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 288.ị ố ộ

4   Xem:   Michael   Lahanas  Education   in   Ancient   Greece  (Giáo   d c   th i   Hy   L p   C   đ i).ụ ờ ạ ổ ạ  

http://www.hellenicaworld.com/Greece/Ancient/en/AncientGreeceEducation.html

quy lu t hay các quan h  nhân qu  c a m t đ i tậ ệ ả ủ ộ ố ượng nh t đ nh, đấ ị ượ  c

xã h i công nh n là các nhà thông thái, các tri t gia (Wise man, Sage,ộ ậ ế  Scholars, Philosopher), t c là các nhà t  tứ ư ưởng. V  m i quan h  gi aề ố ệ ữ  các tri t gia v i c i ngu n c a mình, C.Mác nh n xét: “Cac triêt giaế ớ ộ ồ ủ ậ ́ ́  không moc lên nh  nâm t  trai đât; ho la san phâm cua th i đ i c ạ ư ́ ừ ́ ́ ̣ ̀ ̉ ̉ ̉ ờ ạ ủ  minh, cua dân tôc minh, mà dòng s a tinh t  nh t, quý giá và vô hình̀ ̉ ̣ ̀ ữ ế ấ  

đượ ậc t p trung l i trong nh ng t  tạ ữ ư ưởng tri t h c”ế ọ 5

Tri t h c xu t hi n trong l ch s  loài ngế ọ ấ ệ ị ử ườ ới v i nh ng đi u ki nữ ề ệ  

nh  v y và ch  trong nh ng đi u ki n nh  v y ­ là n i dung c a v nư ậ ỉ ữ ề ệ ư ậ ộ ủ ấ  

đ  ngu n g c xã h i c a tri t h c. ề ồ ố ộ ủ ế ọ “Tri t h c” là thu t ng  đế ọ ậ ữ ượ ử c s

d ng l n đ u tiên trong trụ ầ ầ ường phái Socrates (Xôcrát). Còn thu t ngậ ữ 

“Tri t gia” (Philosophos) đ u tiên xu t hi n   Heraclitus (Hêraclit),ế ầ ấ ệ ở  dùng đ  ch  ngể ỉ ười nghiên c u v  b n ch t c a s  v tứ ề ả ấ ủ ự ậ 6

Nh  v y, tri t h c ch  ra đ i khi xã h i loài ngư ậ ế ọ ỉ ờ ộ ười đã đ t đ n m tạ ế ộ  trình đ  s n xu t xã h i tộ ả ấ ộ ương đ i cao, phân công lao đ ng xã h i hìnhố ộ ộ  thành, c a c i tủ ả ương đ i th a d , t  h u hóa t  li u s n xu t đố ừ ư ư ữ ư ệ ả ấ ượ  c

lu t đ nh, giai c p phân hóa rõ và m nh, nhà nậ ị ấ ạ ước ra đ i. Trong m t xãờ ộ  

h i nh  v y, t ng l p trí th c xu t hi n, giáo d c và nhà trộ ư ậ ầ ớ ứ ấ ệ ụ ường hình thành và phát tri n, các nhà thông thái đã đ  năng l c t  duy đ  tr uể ủ ự ư ể ừ  

tượng hóa, khái quát hóa, h  th ng hóa toàn b  tri th c th i đ i và cácệ ố ộ ứ ờ ạ  

hi n tệ ượng c a t n t i xã h i đ  xây d ng nên các h c thuy t, các lýủ ồ ạ ộ ể ự ọ ế  

lu n, các tri t thuy t. V i s  t n t i mang tính pháp lý c a ch  đ  sậ ế ế ớ ự ồ ạ ủ ế ộ ở 

h u t  nhân v  t  li u s n xu t, c a tr t t  giai c p và c a b  máyữ ư ề ư ệ ả ấ ủ ậ ự ấ ủ ộ  nhà nước, tri t h c, t  nó đã mang trong mình tính giai c p sâu s c, nóế ọ ự ấ ắ  công khai tính đ ng là ph c v  cho l i ích c a nh ng giai c p, nh ngả ụ ụ ợ ủ ữ ấ ữ  

l c lự ượng xã h i nh t đ nh.ộ ấ ị

Ngu n g c nh n th c và ngu n g c xã h i c a s  ra đ i c a tri tồ ố ậ ứ ồ ố ộ ủ ự ờ ủ ế  

h c ch  là s  phân chia có tính ch t tọ ỉ ự ấ ương đ i đ  hi u tri t h c đã raố ể ể ế ọ  

đ i trong đi u ki n nào và v i nh ng ti n đ  nh  th  nào. Trong th cờ ề ệ ớ ữ ề ề ư ế ự  

t  c a xã h i loài ngế ủ ộ ười kho ng h n hai nghìn năm trăm năm trả ơ ướ  c,tri t h c   Athens hay Trung Hoa và  n Đ  C  đ i đ u b t đ u t  sế ọ ở Ấ ộ ổ ạ ề ắ ầ ừ ự rao gi ng c a các tri t gia. Không nhi u ngả ủ ế ề ười trong s  h  đố ọ ược xã h iộ  

th a nh n ngay. S  tranh cãi và phê phán thừ ậ ự ường khá quy t li t   cế ệ ở ả 

phương Đông l n phẫ ương Tây. Không ít quan đi m, h c thuy t ph iể ọ ế ả  mãi đ n nhi u th  h  sau m i đế ề ế ệ ớ ược kh ng đ nh. Cũng có nh ng nhàẳ ị ữ  tri t h c ph i hy sinh m ng s ng c a mình đ  b o v  h c thuy t, quanế ọ ả ạ ố ủ ể ả ệ ọ ế  

đi m mà h  cho là chân lý.ể ọ

5  C.Mac va Ph.Ăngghen (2005),  ́ ̀ Toan tâp̀ ̣ , t.1, Nxb Chính tr  qu c gia, Ha Nôi, tr. 156.ị ố ̀ ̣

6  Философия  Философский энциклопедический словарь  (Tri t h c  ế ọ T  đi n Bách khoa Tri t ừ ể ế  

h c ọ ) (2010), http://philosophy.niv.ru/doc/dictionary/philosophy/articles/62/filosofiya.htm.

Th c ra nh ng b ng ch ng th  hi n s  hình thành tri t h c hi nự ữ ằ ứ ể ệ ự ế ọ ệ  không còn nhi u. Đa s  tài li u tri t h c thành văn th i C  đ i Hy L pề ố ệ ế ọ ờ ổ ạ ạ  

đã m t, ho c ít ra cũng không còn nguyên v n. Th i ti n C  đ i (Pre ­ấ ặ ẹ ờ ề ổ ạ  Classical period) ch  sót l i m t ít các câu trích, chú gi i và b n ghi tómỉ ạ ộ ả ả  

lược do các tác gi  đ i sau vi t l i. T t c  tác ph m c a Plato (Platôn),ả ờ ế ạ ấ ả ẩ ủ  kho ng m t ph n ba tác ph m c a ả ộ ầ ẩ ủ Aristotle (Arixt t), và m t s  ít tácố ộ ố  

ph m c a Theophrastus, ngẩ ủ ườ ế ừi k  th a Arixt t, đã b  th t l c. M t số ị ấ ạ ộ ố tác ph m ch  La tinh và Hy L p c a trẩ ữ ạ ủ ường phái Epicurus (Êpiquya) (341 ­ 270 tr.CN), ch  nghĩa Kh c k  (Stoicism) và Hoài nghi lu n c aủ ắ ỷ ậ ủ  

th i h u văn hóa Hy L p cũng v yờ ậ ạ ậ 7

b. Khái ni m Tri t h c ệ ế ọ

 Trung Quôc, ch  ́ ̃

Ở ư triết (? ) đã có t  r t s m, và ngày nay, chừ ấ ớ ữ 

triêt hoć ̣  (? ? ) được coi là tương đương v i thu t ng  ớ ậ ữ philosophia c aủ  

Hy L p, v i ý nghĩa là s  truy tìm ban chât cua đôi tạ ớ ự ̉ ́ ̉ ́ ượng nh n th c,ậ ứ  

thường là con người, xã h i, vũ tr  và t  tộ ụ ư ưởng. Triêt hoc là bi u hi ń ̣ ể ệ  cao c a ủ trí tuệ, là s  hiêu biêt sâu săc cua con ngự ̉ ́ ́ ̉ ươ ềi v  toàn b  th̀ ộ ế 

gi i thiên ­ đ a ­ nhân và đ nh hớ ị ị ướng nhân sinh quan cho con người

  n   Đ ,   thu t   ng  ̃

Ở Ấ ộ ậ ư Dar'sana  (triêt   hoc)   nghia   g c   là  ́ ̣ ̃ ố chiêm 

ng ươ ng, ̃ hàm ý là tri th c d a trên lý trí, là ứ ự con đ ươ ng suy ngâm ̀ ̃ đê dâñ̉  dăt con nǵ ươi đên v i le phai.̀ ́ ớ ̃ ̉

 ph ng Tây, thu t ng  “triêt hoc” nh  đang đ́ c s  dung ph

bi n hiên nay, cũng nh  trong t t c  các h  th ng nhà trế ̣ ư ấ ả ệ ố ường, chính là 

φιλοσοφ αί (tiêng Hy Lap; đ́ ̣ ượ ử ục s  d ng nghĩa g c sang các ngôn ngố ữ khác: Philosophy, philosophie, философия). Tri t h c,  ế ọ Philo ­ sophia, 

xuât hi n   Hy Lap C  đ i, v i nghia là ́ ệ ở ̣ ổ ạ ớ ̃ yêu mên s  thông tháí ự  Ngươ  ì

Hy Lap C  đ i quan ni m, philosophia v a mang nghĩa là gi i thích vụ̃ ổ ạ ệ ừ ả  

tr , đinh hụ ̣ ương nh n th c và hành vi, v a nhân manh đên khát vong tìḿ ậ ứ ừ ́ ̣ ́ ̣  kiêm chân lý cua con nǵ ̉ ươi.̀

Nh  v y, c    phư ậ ả ở ương Đông và phương Tây, ngay t  đâu, triêtừ ̀ ́ hoc đã là hoat đ ng tinh thân b c cao, là lo i hình nh n th c có trình đ̣ ̣ ộ ̀ ậ ạ ậ ứ ộ 

tr u từ ượng hóa và khái quát hóa r t cao. Tri t h c nhìn nh n và đánhấ ế ọ ậ  giá đ i tố ượng xuyên qua th c t , xuyên qua hi n tự ế ệ ượng quan sát đượ  c

v  con ngề ươi và vũ tr  Ngay c  khi tri t h c còn bao g m trong nó t t̀ ụ ả ế ọ ồ ấ  

c  m i thành t u c a nh n th c, lo i hình tri th c đ c bi t này đã tôǹả ọ ự ủ ậ ứ ạ ứ ặ ệ  tai v i tính cách là m t ̣ ớ ộ hình thái ý th c xã h i ứ ộ

Là lo i hình tri th c đ c bi t c a con ngạ ứ ặ ệ ủ ười, tri t h c nào cũng cóế ọ  tham v ng xây d ng nên b c tranh t ng quát nh t v  th  gi i và vọ ự ứ ổ ấ ề ế ớ ề 

7 See: David Wolfsdorf. Introduction to Ancient Western Philosophy (Khái lu n v  Tri t h c Phậ ề ế ọ ươ   ng Tây C  đ i)ổ ạ  https://pdfs.semanticscholar.org/ad17/a4ae607f0ea4c46a5e49a3808d7ac26450c5.pdf

con người. Nh ng khác v i các lo i hình tri th c xây d ng th  gi iư ớ ạ ứ ự ế ớ  quan d a trên ni m tin và quan ni m tự ề ệ ưởng tượng v  th  gi i, tri tề ế ớ ế  

h c s  d ng các công c  lý tính, các tiêu chu n lôgíc và nh ng kinhọ ử ụ ụ ẩ ữ  nghi m khám phá th c t i c a con ngệ ự ạ ủ ười, đ  di n t  th  gi i và kháiể ễ ả ế ớ  quát th  gi i quan b ng lý lu n. Tính đ c thù c a nh n th c tri t h cế ớ ằ ậ ặ ủ ậ ứ ế ọ  

th  hi n   đóể ệ ở 8

Bách khoa th  ư Britannica đ nh nghĩa, “Tri t h c là s  xem xét lýị ế ọ ự  tính, tr u từ ượng và có phương pháp v  th c t i v i tính cách là m tề ự ạ ớ ộ  

ch nh th  ho c nh ng khía c nh n n t ng c a kinh nghi m và s  t nỉ ể ặ ữ ạ ề ả ủ ệ ự ồ  

t i ngạ ười. S  truy v n tri t h c (Philosophical Inquiry) là thành ph nự ấ ế ọ ầ  trung tâm c a l ch s  trí tu  c a nhi u n n ủ ị ử ệ ủ ề ề văn minh”9

 “Bách khoa th  tri t h c m i” c a Vi n Tri t h c Nga xu t b nư ế ọ ớ ủ ệ ế ọ ấ ả  năm 2001 vi t: “Tri t h c là hình th c đ c bi t c a nh n th c và ýế ế ọ ứ ặ ệ ủ ậ ứ  

th c xã h i v  th  gi i, đứ ộ ề ế ớ ược th  hi n thành h  th ng tri th c vể ệ ệ ố ứ ề 

nh ng nguyên t c c  b n và n n t ng c a t n t i ngữ ắ ơ ả ề ả ủ ồ ạ ười, v  nh ngề ữ  

đ c tr ng b n ch t nh t c a m i quan h  gi a con ngặ ư ả ấ ấ ủ ố ệ ữ ườ ớ ựi v i t  nhiên, 

v i xã h i và v i đ i s ng tinh th n”ớ ộ ớ ờ ố ầ 10

Có nhiêu đinh nghia vê triêt hoc, nh ng các đ nh nghĩa th̀ ̣ ̃ ̀ ́ ̣ ư ị ường bao hàm nh ng n i dung ch  y u sau: ữ ộ ủ ế

ngươi và c a t  duy. ̀ ủ ư

 ­ V i tính cách là lo i hình nh n th c đ c thù, đ c l p v i khoaớ ạ ậ ứ ặ ộ ậ ớ  

h c và khác bi t v i tôn giáo, tri th c tri t h c mang tính h  th ng,ọ ệ ớ ứ ế ọ ệ ố  lôgíc và tr u từ ượng v  th  gi i, bao g m nh ng nguyên t c c  b n,ề ế ớ ồ ữ ắ ơ ả  

nh ng đ c tr ng b n ch t và nh ng quan đi m n n t ng v  m i t nữ ặ ư ả ấ ữ ể ề ả ề ọ ồ  

t i.ạ

8 См:ИФ, РAH (2001)  Новая философская энциклопедия  (Bách khoa th  Tri t h c m i)ư ế ọ ớ  .Там 

же. c. 195.

99   Philosophy   in   “Encyclopedia   Britannica”   (Tri t   h c ế ọ   trong   “Bách   khoa   th   Britanica”).ư  

https://www.britannica.com/topic/philosophy.  “Philosophy   ­   the   rational,   abstract,   and   methodical 

consideration of reality as a whole or of fundamental dimensions of human existence and experience”.

10Института   философии,   Российской  Aкадемии  Hayк   (2001)  Новая   философская  энциклопедия. (Bách khoa th  Tri t h c m i) ư ế ọ ớ T.4. Москва “мысль”. c. 195.

­ Tri t h c là h t nhân c a th  gi i quan.ế ọ ạ ủ ế ớ

Triêt hoc là hình thái đ c bi t c a ý th c xã h i, đ́ ̣ ặ ệ ủ ứ ộ ược th  hi nể ệ  thành h  thông các quan đi m lý lu n chung nhât vê thê gi i, vê conệ ́ ể ậ ́ ̀ ́ ớ ̀  

người và v  t  duy cua con ngề ư ̉ ươi trong thê gi i ây. ̀ ́ ớ ́

V i s  ra đ i c a Tri t h c Mác ­ Lênin, ớ ự ờ ủ ế ọ tri t h c là h  th ng ế ọ ệ ố   quan đi m lí lu n chung nh t v  th  gi i và v  trí con ng ể ậ ấ ề ế ớ ị ườ i trong th ế  

gi i đó, là khoa h c v  nh ng quy lu t v n đ ng, phát tri n chung ớ ọ ề ữ ậ ậ ộ ể  

nh t c a t  nhiên, xã h i và t  duy ấ ủ ự ộ ư

Tri t h c khác v i các khoa h c khác   ế ọ ớ ọ ở tính đ c thù c a h  th ng ặ ủ ệ ố   tri th c khoa h c và ph ứ ọ ươ ng pháp nghiên c u ứ  Tri th c khoa h c tri tứ ọ ế  

h c mang tính khái quát cao d a trên s  tr u tọ ự ự ừ ượng hóa sâu s c v  thắ ề ế 

gi i, v  b n ch t cu c s ng con ngớ ề ả ấ ộ ố ười. Phương pháp nghiên c u c aứ ủ  tri t h c là xem xét th  gi i nh  m t ch nh th  trong m i quan h  gi aế ọ ế ớ ư ộ ỉ ể ố ệ ữ  các y u t  và tìm cách đ a l i m t h  th ng các quan ni m v  ch nhế ố ư ạ ộ ệ ố ệ ề ỉ  

th  đó. Tri t h c là s  di n t  th  gi i quan b ng lí lu n. Đi u đó chể ế ọ ự ễ ả ế ớ ằ ậ ề ỉ 

có th  th c hi n để ự ệ ược khi tri t h c d a trên c  s  t ng k t toàn bế ọ ự ơ ở ổ ế ộ 

l ch s  c a khoa h c và l ch s  c a b n thân t  tị ử ủ ọ ị ử ủ ả ư ưởng tri t h c.ế ọ

Không ph i m i tri t h c đ u là khoa h c. Song các h c thuy tả ọ ế ọ ề ọ ọ ế  tri t h c đ u có đóng góp ít nhi u, nh t đ nh cho s  hình thành tri th cế ọ ề ề ấ ị ự ứ  khoa h c tri t h c trong l ch s ; là nh ng “vòng khâu”, nh ng “m tọ ế ọ ị ử ữ ữ ắ  khâu” trên “đường xoáy  c” vô t n c a l ch s  t  tố ậ ủ ị ử ư ưởng tri t h c nhânế ọ  

lo i. Trình đ  khoa h c c a m t h c thuy t tri t h c ph  thu c vào sạ ộ ọ ủ ộ ọ ế ế ọ ụ ộ ự phát tri n c a đ i tể ủ ố ượng nghiên c u, h  th ng tri th c và h  th ngứ ệ ố ứ ệ ố  

phương pháp nghiên c u.ứ

c. V n đ  đ i t ấ ề ố ượ ng c a tri t h c trong l ch s   ủ ế ọ ị ử

Cùng v i quá trình phát triên c a xã h i, c a nh n th c và c a b nớ ̉ ủ ộ ủ ậ ứ ủ ả  thân tri t h c, trên th c t , n i dung c a đôi tế ọ ự ế ộ ủ ́ ượng cua triêt hoc cũng̉ ́ ̣  thay đôi trong các tr̉ ường phái tri t h c khác nhau.ế ọ

Đ i tố ượng c a tri t h c là các quan h  ph  bi n và các quy lu tủ ế ọ ệ ổ ế ậ  chung nh t c a toàn b  t  nhiên, xã h i và t  duy.ấ ủ ộ ự ộ ư

Ngay t  khi ra đ i, triêt hoc đã đừ ờ ́ ̣ ược xem là hình thái cao nhât cuá ̉  tri th ćư , bao hàm trong nó tri th c c a tât ca các linh v c mà mãi v  sau,ư ủ́ ́ ̉ ̃ ự ề  

t  th  k  XV ­ XVII, m i d n tách ra thành các ngành khoa h c riêng.ừ ế ỷ ớ ầ ọ  

“N n tri t h c t  nhiên” là khái ni m ch  tri t h c   phề ế ọ ự ệ ỉ ế ọ ở ương Tây th iờ  

k  nó bao g m trong mình t t c  nh ng tri th c mà con ngỳ ồ ấ ả ữ ứ ười có đượ  c,

trước h t là các tri th c thu c khoa h c t  nhiên sau này nh  toán h c,ế ứ ộ ọ ự ư ọ  

v t lý h c, thiên văn h c  Theo S. Hawking (Hooc­king), Cant  làậ ọ ọ ơ  

ngườ ứi đ ng   đ nh cao nh t trong s  các nhà tri t h c vĩ đ i c a nhânở ỉ ấ ố ế ọ ạ ủ  

lo i ­ nh ng ngạ ữ ười coi “toàn b  ki n th c c a loài ngộ ế ứ ủ ười trong đó có khoa h c t  nhiên là thu c lĩnh v c c a h ”ọ ự ộ ự ủ ọ 11. Đây là nguyên nhân làm nay sinh quan ni m v a tích c c v a tiêu c c răng, ̉ ệ ừ ự ừ ự ̀ triêt hoc là khoa hoć ̣ ̣   cua moi khoa hoc ̉ ̣ ̣

 th i ky Hy L p C  đ i, n n triêt hoc t  nhiên đã đat đ̀ ̀ ́ c

nh ng thành t u vô cùng r c r , mà “các hình th c muôn hình muôn vữ ự ự ỡ ứ ẻ 

c a nó, ­ nh  đánh giá c a Ph.Ăngghen ­ đã có m m m ng và đang n yủ ư ủ ầ ố ả  

n  h u h t t t c  các lo i th  gi i quan sau này”ở ầ ế ấ ả ạ ế ớ 12.  nh hẢ ưởng cua triêt́̉  hoc Hy L p C  đ i còn in đ m d u  n đ n s  phát triên cua t  ṭ ạ ổ ạ ậ ấ ấ ế ự ̉ ̉ ư ưở  ngtriêt hoc   Tây Âu mãi v  sau. Ngày nay, văn hóa Hy ­ La còn là tiêú ̣ ở ề  chu n c a vi c gia nh p C ng đ ng châu Âu.ẩ ủ ệ ậ ộ ồ

 Tây Âu th i Trung cô, khi quyên l c cua Giáo h i bao trùm moì ̀

linh v c đ i sông xã h i thì triêt hoc tr  thành n  tì cua thân hoc̃ ự ờ ́ ộ ́ ̣ ở ữ ̉ ̀ ̣ 13. Nêǹ 

triêt hoc t  nhiên  ́ ̣ ự bi thay băng nên ̣ ̀ ̀ triêt hoc kinh vi ń ̣ ệ  Triêt hoc tronǵ ̣  

g n thiên niên k  đêm trầ ỷ ương Trung cô ch u s  quy đ nh và chi ph i cuà ̉ ị ự ị ố ̉  

h  t  tệ ư ưởng Kitô giáo. Đ i tố ượng c a tri t h c Kinh vi n ch  t p trungủ ế ọ ệ ỉ ậ  vào các ch  đ  nh  ni m tin tôn giáo, thiên đủ ề ư ề ường, đ a ng c, m c kh iị ụ ặ ả  

ho c chú gi i các tín đi u phi th  t c … ­ nh ng n i dung n ng v  tặ ả ề ế ụ ữ ộ ặ ề ư 

bi n.ệ

Ph i  đ n sau “cu c cách m ng” Copernicus (Cô­péc­ních), cácả ế ộ ạ  khoa hoc Tây Âu thê ky XV, XVI m i d n ph c h ng, tao c  s  tri th c̣ ́ ̉ ớ ầ ụ ư ̣ ơ ở ư  ́cho s  phát tri n m i c a triêt hoc. ự ể ớ ủ ́ ̣

Cùng v i s  hình thành và cung cô quan h  san xuât t  ban chuớ ự ̉ ́ ệ ̉ ́ ư ̉ ̉ nghia, đ  đáp  ng các yêu câu cua th c tiên, đ c bi t yêu câu cua sañ ể ứ ̀ ̉ ự ̃ ặ ệ ̀ ̉ ̉  xuât công nghi p, các b  môn khoa hoc chuyên ngành, tŕ ệ ộ ̣ ước h t là cácế  khoa hoc th c nghi m đã ra đ i. Nh ng phát hi n l n vê đia lý và thiêṇ ự ệ ờ ữ ệ ớ ̀ ̣  văn cùng nh ng thành t u khác cua khoa hoc th c nghi m th  k  XV ­ữ ự ̉ ̣ ự ệ ế ỷ  XVI đã thúc đ y cu c đâu tranh gi a khoa h c, tri t h c duy v t v iẩ ộ ́ ữ ọ ế ọ ậ ơ  ́chu nghia duy tâm và tôn giáo. V n đ  đ i t̉ ̃ ấ ề ố ượng c a tri t h c b t đ uủ ế ọ ắ ầ  

được đ t ra. Nh ng đinh cao m i trong chu nghia duy v t thê ky XVII ­ặ ữ ̉ ớ ̉ ̃ ậ ́ ̉  XVIII đã xu t hi n   Anh, Pháp, Hà Lan v i nh ng đai biêu tiêu biêuấ ệ ở ớ ữ ̣ ̉ ̉  

nh  F.Bacon (Bây­c n), T.Hobbes (H px ) (Anh), D. Diderot (Đi­đ ­ư ơ ố ơ ơrô), C. Helvetius (Hen­vê­tiút) (Pháp), B. Spinoza (Spi­nô­da) (Hà Lan)  V.I.Lênin đ c bi t đánh giá cao công lao cua các nhà duy v t Pháp th ìặ ệ ̉ ậ ơ  

ky này đôi v i s  phát triên chu nghia duy v t trong lich s  triêt hoc̀ ́ ơ ự́ ̉ ̉ ̃ ậ ̣ ử ́ ̣  

trươc Mác. Ông vi t: “Trong suôt ca lich s  hi n đai cua châu Âu và́ ế ́ ̉ ̣ ử ệ ̣ ̉  

11 Xem:S.W. Hawking (2000). Lư c ợ  sử th i ờ  gian. Nxb Văn hóa Thông tin, Hà N iộ , tr. 214 ­ 215.

12 C.Mác và Ph.Ăngghen (1994). Toàn t p ậ , t. 20, Nxb Chính trị qu cố  gia, Hà N i ộ , tr. tr.491.

13 Gracia, Jorge J. E.; Noone, Timothy B. (2003). A Companion to Philosophy in the Middle Ages. Oxford: 

Blackwell, tr. 35

nhât là vào cuôi thê ky XVIII,   ń ́ ́ ̉ ở ươc Pháp, n i đã diên ra m t cu ć ơ ̃ ộ ộ  quyêt chiên chông tât ca nh ng rác ŕ ́ ́ ́ ̉ ữ ưởi cua th i Trung C , chông chể ờ ổ ́ ́ 

đ  phong kiên trong các thiêt chê và t  tộ ́ ́ ́ ư ưởng, chi có chu nghia duy v t̉ ̉ ̃ ậ  

là triêt hoc duy nhât tri t đê, trung thành v i tât ca moi hoc thuyêt cuá ̣ ́ ệ ̉ ớ ́ ̉ ̣ ̣ ́ ̉  khoa hoc t  nhiên, thù đich v i mê tín, v i thói đao đ c gia, v.v.”̣ ự ̣ ớ ớ ̣ ứ ̉ 14. Bên 

c nh ch  nghĩa duy v t Anh và Pháp th  k  XVII ­ XVIII, t  duy triêt́ạ ủ ậ ế ỷ ư  hoc cung phát triên m nh trong các hoc thuyêt triêt hoc duy tâm mà đinḥ ̃ ̉ ạ ̣ ́ ́ ̣ ̉  cao là Cant  và G.W.F Hegel (Hêghen), đai biêu xuât săc cua triêt hoc côơ ̣ ̉ ́ ́ ̉ ́ ̣ ̉ điên Đ c.̉ ứ

Tri t h c t o đi u ki n cho s  ra đ i c a các khoa h c, nh ng sế ọ ạ ề ệ ự ờ ủ ọ ư ự phát triên cua các khoa hoc chuyên ngành cung t ng b̉ ̉ ̣ ̃ ừ ươc xóa b  vai trò́ ỏ  

c a tri t h c t  nhiên cũ, làm phá san tham vong cua triêt hoc muônủ ế ọ ự ̉ ̣ ̉ ́ ̣ ́ đóng vai trò “khoa hoc cua các khoa hoc”. Triêt hoc Hêghen là hoc thuyêṭ ̉ ̣ ́ ̣ ̣ ́ triêt hoc cuôi cùng th  hi n tham vong đó. Hêghen t  coi triêt hoc cuá ̣ ́ ể ệ ̣ ự ́ ̣ ̉  mình là m t h  thông tri th c phô biên, trong đó nh ng ngành khoa hocộ ệ ́ ứ ̉ ́ ữ ̣  riêng bi t chi là nh ng măt khâu phu thu c vào triêt hoc, là lôgíc h cệ ̉ ữ ́ ̣ ộ ́ ̣ ọ  

ng d ng

Hoàn canh kinh tê ­ xã h i và s  phát triên manh me cua khoa hoc̉ ́ ộ ự ̉ ̣ ̃ ̉ ̣  vào đâu thê ky XIX đã dân đên s  ra đ i cua triêt hoc Mác. Đoan tuy t̀ ́ ̉ ̃ ́ ự ờ ̉ ́ ̣ ̣ ệ  tri t đê v i quan ni m tri t h c là “khoa hoc cua các khoa hoc”, triêtệ ̉ ớ ệ ế ọ ̣ ̉ ̣ ́ hoc Mác xác đinh đôi ṭ ̣ ́ ượng nghiên c u cua mình là ứ ̉ tiêp tuc giai quyêt́ ̣ ̉ ́  môi quan h  gi a t n t i và t  duy, gi a v t chât và ý th c trên l ṕ ệ ư ồ ạ̃ ư ữ ậ ́ ứ ậ  

tr ươ ng duy v t tri t đê và nghiên c u nh ng quy lu t chung nhât cua t̀ ậ ệ ̉ ứ ữ ậ ́ ̉ ự   nhiên, xã h i và t  duy ộ ư  Các nhà tri t h c mác xít v  sau đã đánh giá,ế ọ ề  

v i Mác, l n đ u tiên trong l ch s , đ i tớ ầ ầ ị ử ố ượng c a tri t h c đủ ế ọ ược xác 

l p m t cách h p lý.ậ ộ ợ

Vân đê t  cách khoa hoc cua triêt hoc và đôi t́ ̀ư ̣ ̉ ́ ̣ ́ ượng cua nó đã gây rả  

nh ng cu c tranh lu n kéo dài cho đên hi n nay. Nhiêu hoc thuyêt triêtữ ộ ậ ́ ệ ̀ ̣ ́ ́ hoc hi n đai   pḥ ệ ̣ ở ương Tây muôn t  bo quan ni m truyên thông vê triêt́ ừ ̉ ệ ̀ ́ ̀ ́ hoc, xác đinh đôi ṭ ̣ ́ ượng nghiên c u riêng cho mình nh  mô ta nh ngứ ư ̉ ư  ̃

hi n tệ ượng tinh thân, phân tích ng  nghia, chú giai văn ban ̀ ữ ̃ ̉ ̉

Nhu c u t  nhiên c a con ngầ ự ủ ườ ề ặi v  m t nh n th c là mu n hi uậ ứ ố ể  

14V.I.Lênin (1980). Toàn t p ậ , t. 23, Nxb Ti n b , ế ộ Moscow, tr. 50.

bi t đ n t n cùng, sâu s c và toàn di n m i hi n tế ế ậ ắ ệ ọ ệ ượng, s  v t, quáự ậ  trình. Nh ng tri th c mà con ngư ứ ười và c  loài ngả ườ ở ời   th i nào cũng l iạ  

có h n, là ph n quá nh  bé so v i th  gi i c n nh n th c vô t n bênạ ầ ỏ ớ ế ớ ầ ậ ứ ậ  trong và bên ngoài con người. Đó là tình hu ng có v n đ  (Problematicố ấ ề  Situation) c a m i tranh lu n tri t h c và tôn giáo. B ng trí tu  duy lý,ủ ọ ậ ế ọ ằ ệ  kinh nghi m và s  m n c m c a mình, con ngệ ự ẫ ả ủ ười bu c ph i xác đ nhộ ả ị  

nh ng  ữ quan đi m v  toàn b  th  gi i ể ề ộ ế ớ   làm c  s  đ  đ nh hơ ở ể ị ướng cho 

nh n th c và hành đ ng c a mình. Đó chính là th  gi i quan. Tậ ứ ộ ủ ế ớ ương tự 

nh  các tiên đ , v i th  gi i quan, s  ch ng minh nào cũng không đư ề ớ ế ớ ự ứ ủ căn c , trong khi ni m tin l i mách b o đ  tin c y. ứ ề ạ ả ộ ậ

“Th  gi i quan” là khái ni m có g c ti ng Đ c “Weltanschauung”ế ớ ệ ố ế ứ  

l n đ u tiên đầ ầ ược Cant  s  d ng trong tác ph m ơ ử ụ ẩ Phê phán năng l c ự   phán đoán (Kritik der Urteilskraft, 1790) dùng đ  ch  th  gi i quan sátể ỉ ế ớ  

được v i nghĩa là th  gi i trong s  c m nh n c a con ngớ ế ớ ự ả ậ ủ ười. Sau đó, F.Schelling đã b  sung thêm cho khái ni m này m t n i dung quanổ ệ ộ ộ  

tr ng là, khái ni m th  gi i quan luôn có s n trong nó m t s  đ  xácọ ệ ế ớ ẵ ộ ơ ồ  

đ nh v  th  gi i, m t s  đ  mà không c n t i m t s  gi i thích lýị ề ế ớ ộ ơ ồ ầ ớ ộ ự ả  thuy t nào c  Chính theo nghĩa này mà Hêghen đã nói đ n “th  gi iế ả ế ế ớ  quan đ o đ c”, J.Goethe (G t) nói đ n “th  gi i quan th  ca”, cònạ ứ ớ ế ế ớ ơ  L.Ranke (Ranh­c ) ­ “th  gi i quan tôn giáo”ơ ế ớ 15. K  t  đó, khái ni mể ừ ệ  

th  gi i quan nh  cách hi u ngày nay đã ph  bi n trong t t c  cácế ớ ư ể ổ ế ấ ả  

trường phái tri t h c.ế ọ

Khái ni m  ệ th  gi i quan ế ớ   hi u m t cách ng n g n là h  th ngể ộ ắ ọ ệ ố  quan đi m c a con ngể ủ ười v  th  gi i. Có th  đ nh nghĩa:  ề ế ớ ể ị Th  gi i ế ớ   quan là khái ni m tri t h c ch  h  th ng các tri th c, quan đi m, tình ệ ế ọ ỉ ệ ố ứ ể  

c m, ni m tin, lý t ả ề ưở ng xác đ nh v  th  gi i và v  v  trí c a con ng ị ề ế ớ ề ị ủ ườ   i (bao hàm c  cá nhân, xã h i và nhân lo i) trong th  gi i đó ả ộ ạ ế ớ  Th  gi i ế ớ   quan quy đ nh các nguyên t c, thái đ , giá tr  trong đ nh h ị ắ ộ ị ị ướ ng nh n ậ  

th c và ho t đ ng th c ti n c a con ng ứ ạ ộ ự ễ ủ ườ i. 

Các khái ni m “B c tranh chung v  th  gi i”, “C m nh n v  thệ ứ ề ế ớ ả ậ ề ế 

gi i”, “Nh n th c chung v  cu c đ i”… khá g n gũi v i khái ni m thớ ậ ứ ề ộ ờ ầ ớ ệ ế 

gi i quan. Th  gi i quan thớ ế ớ ường được coi là bao hàm trong nó nhân sinh quan ­ vì nhân sinh quan là quan ni m c a con ngệ ủ ườ ề ờ ố  i v  đ i s ng

v i các nguyên t c, thái đ  và đ nh hớ ắ ộ ị ướng giá tr  c a ho t đ ng ngị ủ ạ ộ ười

Nh ng thành ph n ch  y u c a th  gi i quan là tri th c, ni m tinữ ầ ủ ế ủ ế ớ ứ ề  

và lý tưởng. Trong đó tri th c là c  s  tr c ti p hình thành th  gi iứ ơ ở ự ế ế ớ  

15 Xem: Некрасова Н.А., Некрасов С.И.(2005) Мировоззрение как объект философской рефлексии  

(Th  gi i quan v i tính cách là s  ph n t  tri t h c) ế ớ ớ ự ả ư ế ọ  “Современные наукоемкие технологии” № 6. стр. 

20   ­   23  http://www.rae.ru/snt/?section=content&op=show_article&article_id=4116  ,  Шелер   М.  Философское мировоззрение, Избранные произведения. ­ М., 1994.

quan, nh ng tri th c ch  gia nh p th  gi i quan khi  đã đư ứ ỉ ậ ế ớ ược ki mể  nghi m ít nhi u trong th c ti n và tr  thành ni m tin. Lý tệ ề ự ễ ở ề ưởng là trình 

đ  phát tri n cao nh t c a th  gi i quan. V i tính cách là h  quan đi mộ ể ấ ủ ế ớ ớ ệ ể  

ch  d n t  duy và hành đ ng, th  gi i quan là phỉ ẫ ư ộ ế ớ ương th c đ  conứ ể  

người chi m lĩnh hi n th c, thi u th  gi i quan, con ngế ệ ự ế ế ớ ười không có 

phương hướng hành đ ng.ộ

Trong l ch s  phát tri n c a t  duy, th  gi i quan th  hi n dị ử ể ủ ư ế ớ ể ệ ướ  inhi u hình th c đa d ng khác nhau, nên cũng đề ứ ạ ược phân lo i theoạ  nhi u cách khác nhau. Ch ng h n, th  gi i quan tôn giáo, th  gi i quanề ẳ ạ ế ớ ế ớ  khoa h c và th  gi i quan tri t h c. Ngoài ba hình th c ch  y u này,ọ ế ớ ế ọ ứ ủ ế  còn có th  có th  gi i quan huy n tho i (mà m t trong nh ng hình th cể ế ớ ề ạ ộ ữ ứ  

th  hi n tiêu bi u c a nó là  ể ệ ể ủ th n tho i Hy L p ầ ạ ạ ); theo nh ng căn cữ ứ phân chia khác, th  gi i quan còn đế ớ ược phân lo i theo các th i đ i, cácạ ờ ạ  dân t c, các t c ngộ ộ ười, ho c th  gi i quan kinh nghi m, th  gi i quanặ ế ớ ệ ế ớ  thông thường…16. 

Th  gi i quan chung nh t, ph  bi n nh t, đế ớ ấ ổ ế ấ ược s  d ng (m tử ụ ộ  cách ý th c ho c không ý th c) trong m i ngành khoa h c và trong toànứ ặ ứ ọ ọ  

b  đ i s ng xã h i là th  gi i quan tri t h c.ộ ờ ố ộ ế ớ ế ọ

 H t nhân lý lu n c a th  gi i quan  ạ ậ ủ ế ớ

Nói tri t h c là h t nhân c a th  gi i quan, b i ế ọ ạ ủ ế ớ ở th  nh t ứ ấ , b n thânả  tri t h c chính là th  gi i quan. ế ọ ế ớ Th  hai ứ , trong các th  gi i quan khácế ớ  

nh  th  gi i quan c a các khoa h c c  th , th  gi i quan c a các dânư ế ớ ủ ọ ụ ể ế ớ ủ  

t c, hay các th i đ i… tri t h c bao gi  cũng là thành ph n quan tr ng,ộ ờ ạ ế ọ ờ ầ ọ  đóng vai trò là nhân t  c t lõi. ố ố Th  ba ứ , v i các lo i th  gi i quan tônớ ạ ế ớ  giáo, th  gi i quan kinh nghi m hay th  gi i quan thông thế ớ ệ ế ớ ường…, tri t h c bao gi  cũng có  nh hế ọ ờ ả ưởng và chi ph i, dù có th  không tố ể ự 

giác. Th  t ứ ư, th  gi i quan tri t h c nh  th  nào s  quy đ nh các thế ớ ế ọ ư ế ẽ ị ế 

gi i quan và các quan ni m khác nh  th ớ ệ ư ế

Th  gi i quan duy v t bi n ch ng đế ớ ậ ệ ứ ược coi là đ nh cao c a cácỉ ủ  

lo i th  gi i quan đã t ng có trong l ch s  Vì th  gi i quan này đòi h iạ ế ớ ừ ị ử ế ớ ỏ  

th  gi i ph i đế ớ ả ược xem xét d a trên nguyên lý v  m i liên h  ph  bi nự ề ố ệ ổ ế  

và nguyên lý v  s  phát tri n. T  đây, th  gi i và con ngề ự ể ừ ế ớ ười đượ  c

nh n th c theo quan đi m toàn di n, l ch s , c  th  và phát tri n. Thậ ứ ể ệ ị ử ụ ể ể ế 

gi i quan duy v t bi n ch ng bao g m tri th c khoa h c, ni m tin khoaớ ậ ệ ứ ồ ứ ọ ề  

h c và lý tọ ưởng cách m ng. ạ

Khi th c hi n ch c năng c a mình, nh ng quan đi m th  gi iự ệ ứ ủ ữ ể ế ớ  

16 См: Мировоззрение. Философский энциклопедический словарь (Th  gi i quan.  ế ớ T  đi n bách ừ ể   khoa   tri t   h c)   ( ế ọ 2010).http://philosophy.niv.ru/doc/dictionary/philosophy/fc/slovar ­ 204 ­ 2.htm#zag ­  1683.

quan luôn có xu hướng được lý tưởng hóa, thành nh ng khuôn m u vănữ ẫ  hóa đi u ch nh hành vi. Ý nghĩa to l n c a th  gi i quan th  hi n trề ỉ ớ ủ ế ớ ể ệ ướ  c

h t là   đi m này.ế ở ể

Th  gi i quan đóng vai trò đ c bi t quan tr ng trong cu c s ngế ớ ặ ệ ọ ộ ố  

c a con ngủ ười và xã h i loài ngộ ười. B i l , ở ẽ th  nh t, ứ ấ  nh ng v n đữ ấ ề 

được tri t h c đ t ra và tìm l i gi i đáp trế ọ ặ ờ ả ước h t là nh ng v n đế ữ ấ ề thu c th  gi i quan. ộ ế ớ Th  hai, ứ  th  gi i quan đúng đ n là ti n đ  quanế ớ ắ ề ề  

tr ng đ  xác l p phọ ể ậ ương th c t  duy h p lý và nhân sinh quan tích c cứ ư ợ ự  trong khám phá và chinh ph c th  gi i. Trình đ  phát tri n c a th  gi iụ ế ớ ộ ể ủ ế ớ  quan là tiêu chí quan tr ng đánh giá s  trọ ự ưởng thành c a m i cá nhânủ ỗ  cũng nh  c a m i c ng đ ng xã h i nh t đ nh. ư ủ ỗ ộ ồ ộ ấ ị

Th  gi i quan tôn giáo cũng là th  gi i quan chung nh t, có ýế ớ ế ớ ấ  nghĩa ph  bi n đ i v i nh n th c và ho t đ ng th c ti n c a conổ ế ố ớ ậ ứ ạ ộ ự ễ ủ  

người. Nh ng do b n ch t là đ t ni m tin vào các tín đi u, coi tínư ả ấ ặ ề ề  

ngưỡng cao h n lý trí, ph  nh n tính khách quan c a tri th c khoa h c,ơ ủ ậ ủ ứ ọ  nên không đượ ức  ng d ng trong khoa h c và thụ ọ ường d n đ n sai l m,ẫ ế ầ  tiêu c c trong ho t đ ng th c ti n. Th  gi i quan tôn giáo phù h p h nự ạ ộ ự ễ ế ớ ợ ơ  

v i nh ng trớ ữ ường h p con ngợ ười gi i thích th t b i c a mình. Trênả ấ ạ ủ  

th c t , cũng không ít nhà khoa h c sùng đ o mà v n có phát minh,ự ế ọ ạ ẫ  

nh ng v i nh ng trư ớ ữ ường h p này, m i gi i thích b ng nguyên nhân tônợ ọ ả ằ  giáo đ u không thuy t ph c; c n ph i lý gi i k  lề ế ụ ầ ả ả ỹ ưỡng h n và sâu s cơ ắ  

h n b ng nh ng nguyên nhân vơ ằ ữ ượt ra ngoài gi i h n c a nh ng tínớ ạ ủ ữ  

đi u.ề

Không   ít   người,   trong   đó   có   các   nhà   khoa   h c   chuyên   ngành,ọ  

thường đ nh ki n v i tri t h c, không th a nh n tri t h c có  nhị ế ớ ế ọ ừ ậ ế ọ ả  

hưởng hay chi ph i th  gi i quan c a mình. Tuy th , v i tính cách làố ế ớ ủ ế ớ  

m t lo i tri th c vĩ mô, gi i quy t các v n đ  chung nh t c a đ iộ ạ ứ ả ế ấ ề ấ ủ ờ  

s ng,  n gi u sâu trong m i suy nghĩ và hành vi c a con ngố ẩ ấ ỗ ủ ười, nên tư duy tri t h c l i là m t thành t  h u c  trong tri th c khoa h c cũngế ọ ạ ộ ố ữ ơ ứ ọ  

nh  trong tri th c thông thư ứ ường, là ch  d a ti m th c c a kinh nghi mỗ ự ề ứ ủ ệ  

cá nhân, dù các cá nhân c  th  có hi u bi t   trình đ  nào và th a nh nụ ể ể ế ở ộ ừ ậ  

đ n đâu vai trò c a tri t h c. Nhà khoa h c và c  nh ng ngế ủ ế ọ ọ ả ữ ười ít h c,ọ  không có cách nào tránh được vi c ph i gi i quy t các quan h  ng uệ ả ả ế ệ ẫ  nhiên ­ t t y u hay nhân qu  trong ho t đ ng c a h , c  trong ho tấ ế ả ạ ộ ủ ọ ả ạ  

đ ng khoa h c chuyên sâu cũng nh  trong đ i s ng thộ ọ ư ờ ố ường ngày. Nghĩa 

là, dù hi u bi t sâu hay nông c n v  tri t h c, dù yêu thích hay ghét bể ế ạ ề ế ọ ỏ tri t h c, con ngế ọ ườ ẫi v n b  chi ph i b i tri t h c, tri t h c v n có m tị ố ở ế ọ ế ọ ẫ ặ  trong th  gi i quan c a m i ngế ớ ủ ỗ ười. V n đ  ch  là th  tri t h c nào sấ ề ỉ ứ ế ọ ẽ chi ph i con ngố ười trong ho t đ ng c a h , đ c bi t trong nh ng phátạ ộ ủ ọ ặ ệ ữ  minh, sáng t o hay trong x  lý nh ng tình hu ng gay c n c a đ i s ng.ạ ử ữ ố ấ ủ ờ ố  

V i các nhà khoa h c, Ph.Ăngghen trong tác ph m  ớ ọ ẩ Bi n ch ng ệ ứ  

c a t  nhiên ủ ự  đã vi t: “Nh ng ai ph  báng tri t h c nhi u nh t l i chínhế ữ ỉ ế ọ ề ấ ạ  

là nh ng k  nô l  c a nh ng tàn tích thông t c hóa, t i t  nh t c aữ ẻ ệ ủ ữ ụ ồ ệ ấ ủ  

nh ng h c thuy t tri t h c t i t  nh t… Dù nh ng nhà khoa h c tữ ọ ế ế ọ ồ ệ ấ ữ ọ ự nhiên có làm gì đi n a thì h  cũng v n b  tri t h c chi ph i. V n đ  chữ ọ ẫ ị ế ọ ố ấ ề ỉ 

 ch  h  mu n b  chi ph i b i m t th  tri t h c t i t  h p m t hay h

mu n đố ược hướng d n b i m t hình th c t  duy lý lu n d a trên sẫ ở ộ ứ ư ậ ự ự 

hi u bi t v  l ch s  t  tể ế ề ị ử ư ưởng và nh ng thành t u c a nó”ữ ự ủ 17. 

Nh  v y, tri t h c v i tính cách là h t nhân lý lu n, trên th c t ,ư ậ ế ọ ớ ạ ậ ự ế  chi ph i m i th  gi i quan, dù ngố ọ ế ớ ười ta có chú ý và th a nh n đi u đóừ ậ ề  hay không. 

2. V n đ  c  b n c a tri t h c ấ ề ơ ả ủ ế ọ

a. N i dung v n đ  c  b n c a tri t h c  ộ ấ ề ơ ả ủ ế ọ

Triêt hoc, khác v i m t s  lo i hình nh n th c khác, tŕ ̣ ớ ộ ố ạ ậ ứ ước khi giaỉ  quyêt các vân đê c  th  c a mình, nó bu c ph i gi i quy t m t vân đế ́ ̀ ụ ể ủ ộ ả ả ế ộ ́ ̀ 

có ý nghĩa nên tang và là điêm xuât phát đê giai quyêt t t c  nh ng vâǹ ̉ ̉ ́ ̉ ̉ ́ ấ ả ữ ́ 

đê còn lai ­ v n đ  v  m i quan h  gi a v t ch t v i ý th c. Đây chính̀ ̣ ấ ề ề ố ệ ữ ậ ấ ớ ứ  

là vân đê c  ban ́ ̀ ơ ̉ cua triêt hoc. Ph.Ăngghen vi t: “Vân đê c  ban l n cuả ́ ̣ ế ́ ̀ ơ ̉ ớ ̉  moi triêt hoc, đ c bi t là cua triêt hoc hi n đai, là vân đê quan h  gi ạ ́ ̣ ặ ệ ̉ ́ ̣ ệ ̣ ́ ̀ ệ ư  ̃

t  duy v i tôn tai”ư ớ ̀ ̣ 18

B ng kinh nghi m hay b ng lý trí, con ngằ ệ ằ ườ ối r t cu c đ u ph iộ ề ả  

th a nh n r ng, hóa ra t t c  các hi n từ ậ ằ ấ ả ệ ượng trong th  gi i này ch  cóế ớ ỉ  

th , ho c là hi n tể ặ ệ ượng v t ch t, t n t i bên ngoài và đ c l p ý th cậ ấ ồ ạ ộ ậ ứ  con người, ho c là hi n tặ ệ ượng thu c tinh th n, ý th c c a chính conộ ầ ứ ủ  

người. Nh ng đ i tữ ố ượng nh n th c l  lùng, huy n bí, hay ph c t pậ ứ ạ ề ứ ạ  

nh  linh h n, đ ng siêu nhiên, linh c m, vô th c, v t th , tia vũ tr ,ư ồ ấ ả ứ ậ ể ụ  ánh sáng, h t Quark, h t ạ ạ Strangelet, hay trường (Sphere)…, t t th y choấ ả  

đ n nay v n không ph i là hi n tế ẫ ả ệ ượng gì khác n m ngoài v t ch t và ýằ ậ ấ  

th c. Đ  gi i quy t đứ ể ả ế ược các v n đ  chuyên sâu c a t ng h c thuy tấ ề ủ ừ ọ ế  

v  th  gi i, thì câu h i đ t ra đ i v i tri t h c trề ế ớ ỏ ặ ố ớ ế ọ ước h t v n là: Thế ẫ ế 

gi i t n t i bên ngoài t  duy con ngớ ồ ạ ư ười có quan h  nh  th  nào v i thệ ư ế ớ ế 

gi i tinh th n t n t i trong ý th c con ngớ ầ ồ ạ ứ ười? Con người có kh  năngả  

hi u bi t đ n đâu v  s  t n t i th c c a th  gi i? B t k  trể ế ế ề ự ồ ạ ự ủ ế ớ ấ ỳ ường phái tri t h c nào cũng không th  l ng tránh gi i quy tế ọ ể ả ả ế  v n đ  này ­ m i ấ ề ố   quan h  gi a v t ch t và ý th c, gi a t n t i và t  duy ệ ữ ậ ấ ứ ữ ồ ạ ư  

Khi giai quyêt vân đê c  ban, m i tri t h c không chi xác đinh nên̉ ́ ́ ̀ ơ ̉ ỗ ế ọ ̉ ̣ ̀ 

17 C.Mác và Ph.Ăngghen (1994), Toàn t p,  ậ t  20, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 692 ­ 693ị ố ộ .

18 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn t p,  ậ t. 21, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 403.ị ố ộ

tang và điêm xuât phát c a mình đê giai quyêt các vân đê khác mà thông̉ ̉ ́ ủ ̉ ̉ ́ ́ ̀  qua đó, l p trậ ương, thê gi i quan cua các h c thuy t và c a các triêt già ́ ớ ̉ ọ ế ủ ́  cũng được xác đ nh.ị

Vân đê c  ban cua triêt hoc có hai m t, tra l i hai câu hoi l n. ́ ̀ ơ ̉ ̉ ́ ̣ ặ ̉ ờ ̉ ớ

M t th  nhât ặ ứ ́: Gi a ý th c và v t chât thì cái nào có trữ ứ ậ ́ ươc, cái nàó  

có sau, cái nào quyêt đinh cái nào? Nói cách khác, khi truy tìm nguyêń ̣  nhân cu i cùng c a hi n tố ủ ệ ượng, s  v t, hay s  v n đ ng đang c n ph iự ậ ự ậ ộ ầ ả  

gi i thích, thì nguyên nhân v t ch t hay nguyên nhân tinh th n đóng vaiả ậ ấ ầ  trò là cái quy t đ nh. ế ị

M t th  hai ặ ứ : Con ngươi có kha năng nh n th c đ̀ ̉ ậ ứ ược thê gi i haý ớ  không? Nói cách khác, khi khám phá s  v t và hi n tự ậ ệ ượng, con ngườ  i

có dám tin r ng mình s  nh n th c đằ ẽ ậ ứ ược s  v t và hi n tự ậ ệ ượng hay không

Cách tra l i hai câu hoi trên quy đ nh l p tr̉ ờ ̉ ị ậ ường c a nhà tri t h củ ế ọ  

và c a trủ ường phái tri t h c, xác đ nh vi c hình thành các trế ọ ị ệ ương pháì  

l n c a triêt hoc.ớ ủ ́ ̣

b. Chu nghia duy v t và chu nghia duy tâm ̉ ̃ ậ ̉ ̃

Vi c giai quyêt m t th  nhât c a vân đê c  ban cua triêt hoc đãệ ̉ ́ ặ ứ ́ ủ ́ ̀ ơ ̉ ̉ ́ ̣  chia các nhà triêt hoc thành hai tŕ ̣ ương phái l n. Nh ng ng̀ ớ ữ ươi cho răng̀ ̀  

v t chât, gi i t  nhiên là cái có trậ ́ ơ ự́ ươc và quyêt đinh ý th c cua coń ́ ̣ ứ ̉  

ngươ ượi đ̀ c g i là các nhà duy v t. Hoc thuyêt cua ho h p thành cácọ ậ ̣ ́ ̉ ̣ ợ  môn phái khác nhau cua chu nghia duy v t, gi i thích m i hi n t̉ ̉ ̃ ậ ả ọ ệ ượ  ng

c a th  gi i này b ng các nguyên nhân v t ch t ­ nguyên nhân t n cùngủ ế ớ ằ ậ ấ ậ  

c a m i v n đ ng c a th  gi i này là nguyên nhân v t ch t. Ngủ ọ ậ ộ ủ ế ớ ậ ấ ượ  clai, nh ng ng̣ ữ ươi cho răng ý th c, tinh thân, ý ni m, c m giác là cái có̀ ̀ ứ ̀ ệ ả  

trươc gi i t  nhiên, đ́ ơ ự́ ược goi là các nhà duy ̣ tâm. Các h c thuy t c aọ ế ủ  

h  h p thành các phái khác nhau cua chu nghia duy tâm, ch  trọ ợ ̉ ̉ ̃ ủ ươ  ng

gi i thích toàn b  th  gi i này b ng các nguyên nhân t  tả ộ ế ớ ằ ư ưởng, tinh 

th n ­ nguyên nhân t n cùng c a m i v n đ ng c a th  gi i này làầ ậ ủ ọ ậ ộ ủ ế ớ  nguyên nhân tinh th n.ầ

 ­ Chu nghia duy v t:  ̉ ̃ ậ Cho đên nay, chu nghia duy v t đã đ́ ̉ ̃ ậ ược thể 

hi n dệ ươi ba hình th c c  ban: ́ ứ ơ ̉ chu nghia duy v t chât phác, chu nghia ̉ ̃ ậ ́ ̉ ̃   duy v t siêu hình và chu nghia duy v t bi n ch ng ậ ̉ ̃ ậ ệ ư ́

+ Chu nghia duy v t chât phác  ̉ ̃ ậ ́ là kêt qua nh n th c cua các nhà́ ̉ ậ ứ ̉  triêt hoc duy v t th i Cô đai. Chu nghia duy v t th i ky này th a nh ń ̣ ậ ờ ̉ ̣ ̉ ̃ ậ ờ ̀ ừ ậ  tính th  nhât cua v t chât nh ng đông nhât v t chât v i m t hay m t sôứ ́ ̉ ậ ́ ư ̀ ́ ậ ́ ớ ộ ộ ́ chât cu thê c a v t ch t và đ a ra nh ng kêt lu n mà v  sau nǵ ̣ ̉ ủ ậ ấ ư ữ ́ ậ ề ười ta 

th y mang n ng tính tr c quan, ngây th , chât phác. Tuy han chê doấ ặ ự ơ ́ ̣ ́  

trình đ  nh n th c th i đ i v  v t ch t và c u trúc v t ch t, nh ngộ ậ ứ ờ ạ ề ậ ấ ấ ậ ấ ư  chu nghia duy v t chât phác th i Cô đai vê c  ban là đúng vì nó đã lâỷ ̃ ậ ́ ờ ̉ ̣ ̀ ơ ̉ ́ 

b n thân gi i t  nhiên đê giai thích th  gi i, không vi n đên Thân linh,ả ơ ự́ ̉ ̉ ế ớ ệ ́ ̀  

Thượng đê hay các l c ĺ ự ượng siêu nhiên

+ Chu nghia duy v t siêu hình  ̉ ̃ ậ là hình th c c  ban th  hai trong l chư ớ ̉ ứ ị  

s  cua chu nghia duy v t, thê hi n khá rõ   các nhà triêt hoc thê ky XVử ̉ ̉ ̃ ậ ̉ ệ ở ́ ̣ ́ ̉  đên thê ky XVIII và đi n hình là   thê ky th  XVII, XVIII. Đây là th í ́ ̉ ể ở ́ ̉ ứ ơ  ̀

ky mà c  hoc cô điên đ t đ̀ ơ ̣ ̉ ̉ ạ ược nh ng thành t u r c r  nên trong khiữ ự ự ỡ  tiêp tuc phát triên quan điêm chu nghia duy v t th i Cô đai, chu nghiá ̣ ̉ ̉ ̉ ̃ ậ ờ ̉ ̣ ̉ ̃ duy v t giai đoan này chiu s  tác đ ng manh me cua phậ ̣ ̣ ự ộ ̣ ̃ ̉ ương pháp tư duy siêu hình, c  gi i ­ phơ ớ ương pháp nhìn thê gi i nh  m t cô máý ớ ư ộ ̃  không lô mà môi b  ph n tao nên th  gi i đó v  c  b n là   trong trang̉ ̀ ̃ ộ ậ ̣ ế ớ ề ơ ả ở ̣  thái bi t l p và tinh tai. Tuy không phan ánh đúng hi n th c trong toànệ ậ ̃ ̣ ̉ ệ ự  

t u cua khoa hoc đự ̉ ̣ ương th i, chu nghia duy v t bi n ch ng, ngay tờ ̉ ̃ ậ ệ ứ ư ̀khi m i ra đ i đã khăc phuc đớ ờ ́ ̣ ược han chê cua chu nghia duy v t châṭ ́ ̉ ̉ ̃ ậ ́ phác th i Cô đai, chu nghia duy v t siêu hình và là đinh cao trong sờ ̉ ̣ ̉ ̃ ậ ̉ ự phát triên cua chu nghia duy v t. Chu nghia duy v t bi n ch ng không̉ ̉ ̉ ̃ ậ ̉ ̃ ậ ệ ứ  chi phan ánh hi n th c đúng nh  chính ban thân nó tôn tai mà còn là̉ ̉ ệ ự ư ̉ ̀ ̣  

m t công cu h u hi u giúp nh ng l c lộ ̣ ữ ệ ữ ự ượng tiên b  trong xã h i cai taó ộ ộ ̉ ̣  

h p c a nh ng cam giác.ợ ủ ữ ̉

+ Chu nghia duy tâm khách quan  ̉ ̃ cung th a nh n tính th  nhât cuã ừ ậ ứ ́ ̉  

ý th c nh ng coi đó là ứ ư là th  tinh thân khách quan  ứ ̀ có trươc và tôn taí ̀ ̣  

đ c l p v i con ngộ ậ ớ ươi. Th c thê tinh thân khách quan này th̀ ự ̉ ̀ ương đ̀ ượ  c

g i b ng nh ng cái tên khác nhau nh  ọ ằ ữ ư ý ni m, tinh thân tuy t đôi, lý ệ ̀ ệ ́   tính thê gi i, ́ ơ v.v ́

Chu nghia duy tâm triêt hoc cho răng ý th c, tinh thân là cái có̉ ̃ ́ ̣ ̀ ứ ̀  

trươc và san sinh ra gi i t  nhiên. Băng cách đó, ch  nghĩa duy tâm đã́ ̉ ơ ự́ ̀ ủ  

th a nh n s  sáng tao c a m t l c lừ ậ ự ̣ ủ ộ ự ượng siêu nhiên nào đó đ i v i toànố ớ  

b  thê gi i. Vì v y, tôn giáo thộ ́ ớ ậ ương s  dung các hoc thuyêt duy tâm̀ ử ̣ ̣ ́  làm c  s  lý lu n, lu n ch ng cho các quan điêm cua mình, tuy có sơ ở ậ ậ ứ ̉ ̉ ự khác nhau đáng k  gi a chu nghia duy tâm triêt hoc v i chu nghia duyể ữ ̉ ̃ ́ ̣ ớ ̉ ̃  tâm tôn giáo. Trong thê gi i quan tôn giáo, lòng tin là c  s  chu yêu và́ ớ ơ ở ̉ ́  đóng vai trò chu đao đ i v i v n đ ng. Còn chu nghia duy tâm triêt hoc̉ ̣ ố ớ ậ ộ ̉ ̃ ́ ̣  lai là san phâm cua t  duy lý tính d a trên c  s  tri th c và năng l c̣ ̉ ̉ ̉ ư ự ơ ở ứ ự  

h i trộ ước đây đã tao ra quan ni m vê vai trò quyêt đinh cua nhân tô tinḥ ệ ̀ ́ ̣ ̉ ́  thân. Trong l ch s , giai câp thông tri và nhi u l c l̀ ị ử ́ ́ ̣ ề ự ượng xã h i đã t ngộ ừ  ung h , s  dung chu nghia duy tâm làm nên tang lý lu n cho nh ng quan̉ ộ ử ̣ ̉ ̃ ̀ ̉ ậ ữ  điêm chính tri ­ xã h i cua mình.̉ ̣ ộ ̉

Hoc thuyêt triêt hoc nào th a nh n chi m t trong hai th c thê (v ṭ ́ ́ ̣ ừ ậ ̉ ộ ự ̉ ậ  chât ho c tinh thân) là b n nguyên (nguôn gôc) cua thê gi i, quy t đ nh́ ặ ̀ ả ̀ ́ ̉ ́ ớ ế ị  

s  v n đ ng c a th  gi i đự ậ ộ ủ ế ớ ược goi là ̣ nhât nguyên lu n ́ ậ (nhât nguyêń  

lu n duy v t ho c nhât nguyên lu n duy tâm).ậ ậ ặ ́ ậ

Trong lich s  triêt hoc cung có nh ng nhà triêt hoc gi i thích tḥ ử ́ ̣ ̃ ữ ́ ̣ ả ế 

gi i b ng c  hai b n nguyên v t ch t và tinh th n, xem v t chât và tinhớ ằ ả ả ậ ấ ầ ậ ́  thân là hai b n nguyên có thê cùng quy t đ nh nguôn gôc và s  v ǹ ả ̉ ế ị ̀ ́ ự ậ  

đ ng cua thê gi i. Hoc thuyêt triêt hoc nh  v y độ ̉ ́ ớ ̣ ́ ́ ̣ ư ậ ược g i là ọ nhi nguyên ̣  

lu n ậ , đi n hình làể   Descartes  (Đ ­các)ề  Nh ng ngữ ười nh  nguyên lu nị ậ  

thường là nh ng ngữ ười, trong trường h p gi i quy t m t v n đ  nàoợ ả ế ộ ấ ề  

đó,   vào m t th i đi m nh t đ nh, là ngở ộ ờ ể ấ ị ười duy v t, nh ng   vào m tậ ư ở ộ  

th i đi m khác, và khi gi i quy t m t v n đ  khác, l i là ngờ ể ả ế ộ ấ ề ạ ười duy tâm. Song, xét đ n cùng nh  nguyên lu n thu c v  ch  nghĩa duy tâm.ế ị ậ ộ ề ủ

X a nay, nh ng quan điêm, h c phái triêt hoc th c ra là r t phongư ữ ̉ ọ ́ ̣ ự ấ  phú và đa dang. Nh ng dù đa d ng đ n m y, chúng cũng ch  thu c ṿ ư ạ ế ấ ỉ ộ ề hai l p trậ ường c  b n. ơ ả Triêt hoc do v y đ́ ̣ ậ ượ c chia thành hai tr ươ   ng̀

phái chính: chu nghia duy v t và chu nghia duy tâm ̉ ̃ ậ ̉ ̃  Lich s  triêt hoc dọ ử ́ ̣  

v y cung ch  y u là lich s  đâu tranh cua hai trậ ̃ ủ ế ̣ ử ́ ̉ ương phái duy v t và̀ ậ  duy tâm

c. Thuy t có th  bi t (Thuy t Kh  tri) và thuy t không th  bi t ế ể ế ế ả ế ể ế   (Thuy t B t kh  tri) ế ấ ả

Đây là kêt qua cua cách giai quyêt m t th  hai vân đê c  ban cuá ̉ ̉ ̉ ́ ặ ứ ́ ̀ ơ ̉ ̉  triêt hoc. V i câu hoi “Con nǵ ̣ ớ ̉ ươi có thê nh n th c đ̀ ̉ ậ ứ ược thê gi i haý ớ  không?”, tuy t đai đa sô các nhà triêt hoc (ca duy v t và duy tâm) tra l iệ ̣ ́ ́ ̣ ̉ ậ ̉ ơ  ̀

m t cách khăng đinh: th a nh n kha năng nh n th c độ ̉ ̣ ừ ậ ̉ ậ ứ ược thê gi i cuá ớ ̉  con ngươi. ̀

Hoc thuyêt triêt hoc kh ng đ nh kha năng nh n th c cua con ng̣ ́ ́ ̣ ẳ ị ̉ ậ ứ ̉ ươ  ì

được goi là  ̣ thuyêt Kh  tri  ́ ả (Gnosticism, Thuy t có th  bi t). Thuy tế ể ế ế  

kh  tri kh ng đ nh con ngả ẳ ị ườ ềi v  nguyên t c có th  hi u đắ ể ể ược b n ch tả ấ  

c a s  v t. Nói cách khác, c m giác, bi u tủ ự ậ ả ể ượng, quan ni m và nóiệ  chung ý th c mà con ngứ ười có được v  s  v t v  nguyên t c, là phùề ự ậ ề ắ  

h p v i b n thân s  v t. ợ ớ ả ự ậ

Hoc thuyêt triêt hoc phu nh n kha năng nh n th c cua con ng̣ ́ ́ ̣ ̉ ậ ̉ ậ ứ ̉ ươ  ì

được goi là ̣ thuyêt không thê biêt (thuy t b t kh  tri)́ ̉ ́ ế ấ ả  Theo thuyêt này,́  con ngươi, v  nguyên t c, không thê hiêu  đ̀ ề ắ ̉ ̉ ược b n ch t  c a   đôiả ấ ủ ́ 

tượng. K t qu  nh n th c mà loài ngế ả ậ ứ ười có được, theo thuy t này, chiế ̉ 

là hình th c bê ngoài, h n h p và c t xén v  đ i tứ ̀ ạ ẹ ắ ề ố ượng. Các hình anh,̉  tính ch t, đ c đi m… c a đôi tấ ặ ể ủ ́ ượng mà các giác quan cua con ng̉ ươ  ìthu nh n đậ ược trong quá trình nh n th c, cho dù có tính xác th c, cũngậ ứ ự  không cho phép con ngườ ồi đ ng nh t chúng v i đ i tấ ớ ố ượng. Đó không 

ph i là cái tuy t đ i tin c y.ả ệ ố ậ

B t kh  tri không tuy t đ i ph  nh n nh ng th c t i siêu nhiênấ ả ệ ố ủ ậ ữ ự ạ  hay th c t i đự ạ ược c m giác c a con ngả ủ ười, nh ng v n kh ng đ nh ýư ẫ ẳ ị  

th c con ngứ ười không th  đ t t i th c t i tuy t đ i hay th c t i nhể ạ ớ ự ạ ệ ố ự ạ ư 

nó v n có, vì m i th c t i tuy t đ i đ u n m ngoài kinh nghi m c aố ọ ự ạ ệ ố ề ằ ệ ủ  con ngườ ề ế ới v  th  gi i. Thuy t B t kh  tri cũng không đ t v n đ  vế ấ ả ặ ấ ề ề 

ni m tin, mà là ch  ph  nh n kh  năng vô h n c a nh n th c. ề ỉ ủ ậ ả ạ ủ ậ ứ

Thu t ng  “thuy t b t kh  tri” (Agnosticism) đậ ữ ế ấ ả ược đ a ra nămư  

1869 b i T.H. Huxley (H c­xli) (1825 ­ 1895), nhà tri t h c t  nhiênở ắ ế ọ ự  

người Anh, người đã khái quát th c ch t c a l p trự ấ ủ ậ ường này t  các từ ư 

tưởng tri t h c c a D. Hume (Hi­um) và Cant  Đ i bi u đi n hình choế ọ ủ ơ ạ ể ể  

nh ng nhà tri t h c b t kh  tri cũng chính là Hium và Cant ữ ế ọ ấ ả ơ

Ít nhi u liên quan đ n thuy t b t kh  tri là s  ra đ i cua trào l uề ế ế ấ ả ự ờ ̉ ư  

hoài nghi lu n  ậ t  triêt hoc Hy Lap Cô đai. Nh ng ngừ ́ ̣ ̣ ̉ ̣ ữ ươi theo trào l ù ư  này nâng s  hoài nghi lên thành nguyên tăc trong vi c xem xét tri th cự ́ ệ ư  ́

đã đat đ̣ ược và cho răng con ng̀ ươi không thê đat đên chân lý khách̀ ̉ ̣ ́  quan. Tuy c c đoan v  m t nh n th c, nh ng ự ề ặ ậ ứ ư Hoài nghi lu n  ậ th i Phucờ ̣  

h ng đã gi  vai trò quan trong trong cu c đâu tranh chông h  t  tư ữ ̣ ộ ́ ́ ệ ư ưở  ng

và quyên uy cua Giáo h i Trung cô. ̀ ̉ ộ ̉ Hoài nghi lu n  ậ th a nh n s  hoàiừ ậ ự  nghi đôi v i ca Kinh thánh và các tín điêu tôn giáo. ́ ớ ̉ ̀

Quan ni m b t kh  tri đã có trong tri t h c ngay t  Êpiquya khiệ ấ ả ế ọ ừ  ông đ a ra nh ng lu n thuy t ch ng l i quan ni m đư ữ ậ ế ố ạ ệ ương th i v  chânờ ề  

lý tuy t đ i. Nh ng ph i đ n Cant , b t kh  tri m i tr  thành h cệ ố ư ả ế ơ ấ ả ớ ở ọ  thuy t tri t h c có  nh hế ế ọ ả ưởng sâu r ng đ n tri t h c, khoa h c và th nộ ế ế ọ ọ ầ  

h c châu Âu. Trọ ước Cant , Hium quan ni m tri th c con ngơ ệ ứ ười chỉ 

d ng   trình đ  kinh nghi m. Chân lý ph i phù h p v i kinh nghi m.ừ ở ộ ệ ả ợ ớ ệ  Hium ph  nh n nh ng s  tr u tủ ậ ữ ự ừ ượng hóa vượt quá kinh nghi m, dù làệ  

nh ng   khái   quát   có   giá   tr   Nguyên   t c   kinh   nghi m   (Principle   ofữ ị ắ ệ  Experience) c a Hium th c ra có ý nghĩa đáng k  cho s  xu t hi n c aủ ự ể ự ấ ệ ủ  các khoa h c th c nghi m. Tuy nhiên, vi c tuy t đ i hóa kinh ngi mọ ự ệ ệ ệ ố ệ  

đ n m c ph  nh n các th c t i siêu nhiên, đã khi n Hium tr  thành nhàế ứ ủ ậ ự ạ ế ở  

b t kh  tri lu n.ấ ả ậ

M c dù quan đi m b t kh  tri c a Cant  không ph  nh n cácặ ể ấ ả ủ ơ ủ ậ  

th c t i siêu nhiên nh  Hium, nh ng v i thuy t v  ự ạ ư ư ớ ế ề V t t  nó ậ ự  (Ding an sich), Cant  đã tuy t đ i hóa s  bí  n c a đ i tơ ệ ố ự ẩ ủ ố ượng được nh n th c.ậ ứ  Cant  cho r ng con ngơ ằ ười không th  có để ược nh ng tri th c đúng đ n,ữ ứ ắ  chân th c, b n ch t v  nh ng th c t i n m ngoài kinh nghi m có thự ả ấ ề ữ ự ạ ằ ệ ể 

c m giác đả ược. Vi c kh ng đ nh v  s  b t l c c a trí tu  trệ ẳ ị ề ự ấ ự ủ ệ ước thế 

gi i th c t i đã làm nên quan đi m b t kh  tri vô cùng đ c đáo c aớ ự ạ ể ấ ả ộ ủ  Cant  ơ

Trong l ch s  tri t h c, thuy t B t kh  tri và quan ni m ị ử ế ọ ế ấ ả ệ V t t  nó ậ ự  

c a Cant  đã b  Feuerbach (ủ ơ ị Phoi b c)ơ ắ   và Hêghen phê phán gay g t.ắ  Trên quan đi m duy v t bi n ch ng, Ph.Ăngghen ti p t c phê phánể ậ ệ ứ ế ụ  Cant , khi kh ng đ nh kh  năng nh n th c vô t n c a con ngơ ẳ ị ả ậ ứ ậ ủ ười. Theo Ph.Ăngghen, con người có th  nh n th c để ậ ứ ược và nh n th c đậ ứ ược m tộ  cách đúng đ n b n ch t c a m i s  v t và hi n tắ ả ấ ủ ọ ự ậ ệ ượng. Không có m tộ  ranh gi i nào c a  ớ ủ V t t  nó ậ ự   mà nh n th c c a con ngậ ứ ủ ười không thể 

vượt qua được. Ông vi t: “N u chúng ta có th  minh ch ng đế ế ể ứ ược tính chính xác c a quan đi m c a chúng ta v  m t hi n tủ ể ủ ề ộ ệ ượng t  nhiên nàoự  

đó, b ng cách t  chúng ta làm ra hi n tằ ự ệ ượng  y, b ng cách t o ra nó tấ ằ ạ ừ 

nh ng đi u ki n c a nó, và h n n a, còn b t nó ph i ph c v  m cữ ề ệ ủ ơ ữ ắ ả ụ ụ ụ  đích c a chúng ta, thì s  không còn có cái “v t t  nó” không th  n mủ ẽ ậ ự ể ắ  

đượ ủc c a Cant  n a”ơ ữ 19. 

Nh ng ngữ ười theo Kh  tri lu n tin tả ậ ưởng r ng, nh n th c là m tằ ậ ứ ộ  quá trình không ng ng đi sâu khám phá b n ch t s  v t. V i quá trìnhừ ả ấ ự ậ ớ  

đó, V t t  nó s  bu c ph i bi n thành “V t cho ta”.ậ ự ẽ ộ ả ế ậ

19 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn t p,  ậ t. 21, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 406.ị ố ộ

3. Bi n ch ng và siêu hìnhệ ứ

a. Khái ni m bi n ch ng và siêu hình trong l ch s   ệ ệ ứ ị ử

Các khái ni m “bi n ch ng” và “siêu hình” trong lich s  triêt hocệ ệ ứ ̣ ử ́ ̣  

được dùng theo m t sô nghia khác nhau. Nghĩa xu t phát c a t  “bi nộ ́ ̃ ấ ủ ừ ệ  

ch ng” là ngh  thu t tranh lu n đ  tìm chân lý b ng cách phát hi nứ ệ ậ ậ ể ằ ệ  mâu thu n trong cách l p lu n (Do ẫ ậ ậ Xôcrát dùng). Nghĩa xu t phát c aấ ủ  

t  “siêu hình” là dùng đ  ch  tri t h c, v i tính cách là khoa h c siêuừ ể ỉ ế ọ ớ ọ  

c m tính, phi th c nghi m (Do Arixt t dùng)ả ự ệ ố

Trong triêt hoc hi n đai, đ c bi t là triêt hoc mácxít, chúng đ́ ̣ ệ ̣ ặ ệ ́ ̣ ượ  cdùng, trươc hêt đê chi hai ph́ ́ ̉ ̉ ương pháp t  duy chung nhât đôi l p nhau,ư ́ ́ ậ  

đó là phương pháp bi n ch ng và phệ ứ ương pháp siêu hình

 S  đ i l p gi a hai ph ự ố ậ ữ ươ ng pháp t  duy  ư

Ph ươ ng pháp siêu hình

+ Nh n th c đôi tậ ứ ́ ượng   trang thái cô l p, tách r i đôi tở ̣ ậ ờ ́ ượng ra khoi các quan h  đ̉ ệ ược xem xét và coi các m t đôi l p v i nhau có m tặ ́ ậ ớ ộ  ranh gi i tuy t đôi.ớ ệ ́

+ Nh n th c đôi tậ ứ ́ ượng   trang thái tinh; đ ng nh t đ i tở ̣ ̃ ồ ấ ố ượng v iớ  

tr ng thái tĩnh nh t th i đó. Th a nh n s  biên đôi chi là s  biên đôi vêạ ấ ờ ừ ậ ự ́ ̉ ̉ ự ́ ̉ ̀ 

sô ĺượng, v  các hi n tề ệ ượng b  ngoài. Nguyên nhân cua s  biên đôi coiề ̉ ự ́ ̉  

là năm   bên ngoài đôi t̀ ở ́ ượng

Phương pháp siêu hình có c i nguôn h p lý c a nó t  trong khoaộ ̀ ợ ủ ừ  

h c c  đi n. Muôn nh n th c b t k  m t đôi tọ ổ ể ́ ậ ứ ấ ỳ ộ ́ ượng nào, trươc hêt coń ́  

ngươi phai tách đôi t̀ ̉ ́ ượng ây ra khoi nh ng liên h  nh t đ nh và nh ń ̉ ữ ệ ấ ị ậ  

th c nó   trang thái không biên đôi trong m t không gian và th i gianứ ở ̣ ́ ̉ ộ ờ  xác đinh. Đó là pḥ ương pháp được đ a t  toán h c và v t lý h c cư ừ ọ ậ ọ ổ 

đi n vào các khoa h c th c nghi m và vào tri t h c. Song phể ọ ự ệ ế ọ ươ  ngpháp siêu hình chi có tác dung trong m t pham vi nhât đinh b i hi n̉ ̣ ộ ̣ ́ ̣ ở ệ  

th c khách quan, trong b n ch t c a nó, không r i rac và không ng ngự ả ấ ủ ờ ̣ ư  đong nh  pḥ ư ương pháp t  duy này quan ni m.ư ệ

Phương pháp siêu hình có công l n trong vi c gi i quy t các v nớ ệ ả ế ấ  

đ  có liên quan đ n c  h c c  đi n. Nh ng khi m  r ng ph m vi kháiề ế ơ ọ ổ ể ư ở ộ ạ  quát sang gi i quy t các v n đ  v  v n đ ng, v  liên h  thì l i làmả ế ấ ề ề ậ ộ ề ệ ạ  cho nh n th c r i vào phậ ứ ơ ương pháp lu n siêu hình. Ph.Ăngghen đã chậ ỉ 

rõ, phương pháp siêu hình “chi nhìn thây nh ng s  v t riêng bi t mà̉ ́ ữ ự ậ ệ  không nhìn thây môi liên h  qua lai gi a nh ng s  v t ây, chi nhìn thâý ́ ệ ̣ ữ ữ ự ậ ́ ̉ ́ 

s  tôn tai cua nh ng s  v t ây mà không nhìn thây s  phát sinh và sự ̀ ̣ ̉ ữ ự ậ ́ ́ ự ự tiêu vong cua nh ng s  v t ây, chi nhìn thây trang thái tinh cua nh ng̉ ữ ự ậ ́ ̉ ́ ̣ ̃ ̉ ư  ̃

s  v t ây mà quên mât s  v n đ ng cua nh ng s  v t ây, chi nhìn thâyự ậ ́ ́ ự ậ ộ ̉ ữ ự ậ ́ ̉ ́ cây mà không thây r ng”́ ừ 20.

 Ph ươ ng pháp bi n ch ng ệ ứ

+ Nh n th c đôi tậ ứ ́ ượng trong các môi liên h  ph  bi n v n có c á ệ ổ ế ố ủ  

nó. Đ i tố ượng và các thành ph n c a đ i tầ ủ ố ượng luôn trong s  l  thu c,ự ệ ộ  anh h̉ ưởng nhau, ràng bu c, quy đ nh l n nhau.ộ ị ẫ

+ Nh n th c đôi tậ ứ ́ ượng   trang thái luôn v n đ ng biên đôi, nămở ̣ ậ ộ ́ ̉ ̀  trong khuynh hương ph  quát là phát triên. Quá trình v n đ ng này thaý ổ ̉ ậ ộ  đôi c  v  l̉ ả ề ượng và c  v  chât cua các s  v t, hi n tả ề ́ ̉ ự ậ ệ ượng. Nguôn gôc̀ ́ cua s  v n đ ng, thay đôi đó là s  đâu tranh cua các m t đôi l p c ả ự ậ ộ ̉ ự ́ ̉ ặ ́ ậ ủ  mâu thuân n i tai cua b n thân s  v t.̃ ộ ̣ ̉ ả ự ậ

Quan đi m bi n ch ng cho phép ch  th  nh n th c không chể ệ ứ ủ ể ậ ứ ỉ 

th y nh ng s  v t riêng bi t mà còn th y c  m i liên h  gi a chúng,ấ ữ ự ậ ệ ấ ả ố ệ ữ  không ch  th y s  t n t i c a s  v t mà còn th y c  s  sinh thành, phátỉ ấ ự ồ ạ ủ ự ậ ấ ả ự  tri n và s  tiêu vong c a s  v t, không ch  th y tr ng thái tĩnh c a sể ự ủ ự ậ ỉ ấ ạ ủ ự 

v t mà còn th y c  tr ng thái đ ng c a nó. Ph.Ăngghen nh n xét, tậ ấ ả ạ ộ ủ ậ ư duy c a nhà siêu hình ch  d a trên nh ng ph n đ  tuy t đ i không thủ ỉ ự ữ ả ề ệ ố ể dung hòa nhau được, đ i v i h  m t s  v t ho c t n tố ớ ọ ộ ự ậ ặ ồ ại ho c khôngặ  

t n t i, m t s  v t không th  v a là chính nó l i v a là cái khác, cáiồ ạ ộ ự ậ ể ừ ạ ừ  

kh ng đ nh và cái ph  đ nh tuy t đ i bài tr  l n nhau. Ngẳ ị ủ ị ệ ố ừ ẫ ượ ạ ư c l i, tduy bi n ch ng là t  duy m m d o, linh ho t, không tuy t đ i hóaệ ứ ư ề ẻ ạ ệ ố  

nh ng ranh gi i nghiêm ng t. “Trong nh ng trữ ớ ặ ữ ường h p c n thi t, bênợ ầ ế  

c nh cái “ho c là…ho c là” thì còn có c  “cái này l n cái kia” n a, vàạ ặ ặ ả ẫ ữ  

th c hi n s  môi gi i giũa các m t đ i l p”. Nó th a nh n m t chinhự ệ ự ớ ặ ố ậ ừ ậ ộ ̉  thê trong lúc v a là nó lai v a không phai là nó; th a nh n cái khăng̉ ừ ̣ ừ ̉ ừ ậ ̉  đinh và cái phu đinh v a loai tr  nhau lai v a găn bó v i nhaụ ̉ ̣ ừ ̣ ừ ̣ ừ ́ ớ 21

Phương pháp bi n ch ng phan ánh hi n th c đúng nh  nó tôn tai.ệ ứ ̉ ệ ự ư ̀ ̣  

Nh  v y, phơ ậ̀ ương pháp t  duy bi n ch ng tr  thành công cu h u hi uư ệ ứ ở ̣ ữ ệ  giúp con ngươi nh n th c và cai tao thê gi i và là ph̀ ậ ứ ̉ ̣ ́ ớ ương pháp lu n t iậ ố  

u c a m i khoa h c

b. Các hình th c c a phép bi n ch ng trong l ch s   ứ ủ ệ ứ ị ử

Cùng v i s  phát triên cua t  duy con ngơ ự́ ̉ ̉ ư ươi, ph̀ ương pháp bi nệ  

ch ng đã tr i qua ba giai đoan phát triên, đứ ả ̣ ̉ ược thê hi n trong triêt hoc̉ ệ ́ ̣  

v i ba hình th c lich s  cua nó:  ớ ứ ̣ ử ̉ phép bi n ch ng t  phát, phép bi n ệ ứ ự ệ  

ch ng duy tâm và phép bi n ch ng duy v t ứ ệ ứ ậ

+ Hình th c th  nhât là ứ ứ ́ phép bi n ch ng t  phát  ệ ứ ự th i Cô đai. Cácờ ̉ ̣  

20 C.Mác và Ph.Ăngghen (1994), Toàn t p,  ậ t. 20, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 37.ị ố ộ

21 Xem: C.Mác và Ph.Ăngghen (1994), Toàn t p,  ậ t. 20, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, tr. 39, 696.ị ố ộ

nhà bi n ch ng ca phệ ứ ̉ ương Đông lân ph̃ ương Tây th i C  đ i đã thâyờ ổ ạ ́ 

được các s  v t, hi n tự ậ ệ ượng cua vu tru v n đ ng trong s  sinh thành,̉ ̃ ̣ ậ ộ ự  biên hóa vô cùng vô t n. Tuy nhiên, nh ng gì các nhà bi n ch ng th í ậ ữ ệ ứ ờ  

đó thây đ́ ược chi là tr c kiên, ch a có các kêt qua cua nghiên c u và̉ ự ́ ư ́ ̉ ̉ ứ  

th c nghi m khoa hoc minh ch ng.ự ệ ̣ ứ

+ Hình th c th  hai là ứ ứ phép bi n ch ng duy tâm ệ ứ  Đinh cao cua hình̉ ̉  

th c này đứ ược thê hi n trong triêt hoc cô điên Đ c, ng̉ ệ ́ ̣ ̉ ̉ ứ ươi kh i đâu là̀ ở ̀  Cant  và ngơ ươi hoàn thi n là Hêghen. Có thê nói, lân đâu tiên trong lich̀ ệ ̉ ̀ ̀ ̣  

s  phát triên cua t  duy nhân loai, các nhà triêt hoc Đ c đã trình bày m tử ̉ ̉ ư ̣ ́ ̣ ứ ộ  cách có h  thông nh ng n i dung quan trong nhât cua phệ ́ ữ ộ ̣ ́ ̉ ương pháp 

bi n ch ng. Bi n ch ng theo h , băt đâu t  tinh thân và kêt thúc   tinhệ ứ ệ ứ ọ ́ ̀ ừ ̀ ́ ở  thân. Thê gi i hi n th c chi là s  ph n ánh ̀ ́ ớ ệ ự ̉ ự ả bi n ch ng c a  ệ ứ ủ ý ni m  ệ nên 

phép bi n ch ng cua các nhà triêt hoc cô điên Đ c là ệ ứ ̉ ́ ̣ ̉ ̉ ứ bi n ch ng duy ệ ứ   tâm.

+ Hình th c th  ba là ứ ứ phép bi n ch ng duy v t ệ ứ ậ  Phép bi n ch ngệ ư  ́duy v t đậ ược thê hi n trong triêt hoc do C.Mác và Ph.Ăngghen xâỷ ệ ́ ̣  

d ng, sau đó đự ược V.I.Lênin và các nhà tri t h c h u th  phát triên.ế ọ ậ ế ̉  C.Mác và Ph.Ăngghen đã gat bo tính thân bí, t  bi n c a tri t h c c̣ ̉ ̀ ư ệ ủ ế ọ ổ 

đi n Đ c, kê th a nh ng hat nhân h p lý trong phép bi n ch ng duyể ứ ́ ừ ữ ̣ ợ ệ ứ  tâm đê xây d ng phép bi n ch ng duy v t v i tính cách là ̉ ự ệ ứ ậ ớ hoc thuyêt vê ̣ ́ ̀  môi liên h  phô biên và vê s  phát triên d́ ệ ̉ ́ ̀ ự ̉ ươ i hình th c hoàn bi nhât́ ứ ̣ ́. Công lao c a Mác và Ph.Ăngghen còn   ch  t o đủ ở ỗ ạ ược s  th ng nh tự ố ấ  

gi a ch  nghĩa duy v t v i phép bi n ch ng trong l ch s  phát tri nữ ủ ậ ớ ệ ứ ị ử ể  tri t h c nhân lo i, làm cho phép bi n ch ng tr  thành  ế ọ ạ ệ ứ ở phép bi n ệ  

ch ng duy v t ứ ậ  và ch  nghĩa duy v t tr  thành ủ ậ ở ch  nghĩa duy v t bi n ủ ậ ệ  

ch ng ứ

II. TRI T H C MÁCẾ Ọ  ­ LÊNIN  VÀ VAI TRÒ C A TRI T H CỦ Ế Ọ  MÁC – LÊNIN TRONG Đ I S NG XàH IỜ Ố Ộ

1. S  ra đ i và phát tri n c a tri t h c Mác ­ Lêninự ờ ể ủ ế ọ

a. Nh ng đi u ki n l ch s  c a s  ra đ i tri t h c Mác  ữ ề ệ ị ử ủ ự ờ ế ọ

S  xu t hi n tri t h c Mác là m t cu c cách m ng vĩ đ i trongự ấ ệ ế ọ ộ ộ ạ ạ  

l ch s  tri t h c. Đó là k t qu  t t y u c a s  phát tri n l ch s  tị ử ế ọ ế ả ấ ế ủ ự ể ị ử ư 

tưởng tri t h c và khoa h c c a nhân lo i, trong s  ph  thu c vàoế ọ ọ ủ ạ ự ụ ộ  

nh ng đi u ki n kinh t  ­ xã h i, mà tr c ti p là th c ti n đ u tranhữ ề ệ ế ộ ự ế ự ễ ấ  giai c p c a giai c p vô s n v i giai c p t  s n. Đó cũng là k t quấ ủ ấ ả ớ ấ ư ả ế ả 

c a s  th ng nh t gi a đi u ki n khách quan và nhân t  ch  quan c aủ ự ố ấ ữ ề ệ ố ủ ủ  C.Mác và Ph.Ăngghen

* Đi u ki n kinh t  ­ xã h i ề ệ ế ộ

S  c ng c  và phát tri n c a ph ự ủ ố ể ủ ươ ng th c s n xu t t  b n ch ứ ả ấ ư ả ủ  nghĩa trong đi u ki n cách m ng công nghi p.  ề ệ ạ ệ

Tri t h c Mác ra đ i vào nh ng năm 40 c a th  k  XIX. S  phátế ọ ờ ữ ủ ế ỷ ự  tri n r t m nh m  c a l c lể ấ ạ ẽ ủ ự ượng s n xu t do tác đ ng c a cu c cáchả ấ ộ ủ ộ  

m ng công nghi p, làm cho phạ ệ ương th c s n xu t t  b n ch  nghĩaứ ả ấ ư ả ủ  

được c ng c  v ng ch c là đ c đi m n i b t trong đ i s ng kinh t  ­ủ ố ữ ắ ặ ể ổ ậ ờ ố ế  

xã h i   nh ng nộ ở ữ ước ch  y u c a châu Âu. Nủ ế ủ ước Anh đã hoàn thành 

cu c cách m ng công nghi p và tr  thành cộ ạ ệ ở ường qu c công nghi p l nố ệ ớ  

nh t.   Pháp, cu c cách m ng công nghi p đang đi vào giai đo n hoànấ Ở ộ ạ ệ ạ  thành. Cu c cách m ng công nghi p cũng làm cho n n s n xu t xã h iộ ạ ệ ề ả ấ ộ  

 Đ c đ c phát tri n m nh ngay trong lòng xã h i phong ki n. Nh n

đ nh v  s  phát tri n m nh m  c a l c lị ề ự ể ạ ẽ ủ ự ượng s n xu t nh  v y,ả ấ ư ậ  C.Mác và Ph.Ăngghen vi t: "Giai c p t  s n, trong quá trình th ng trế ấ ư ả ố ị giai c p ch a đ y m t th  k , đã t o ra nh ng l c lấ ư ầ ộ ế ỷ ạ ữ ự ượng s n xu tả ấ  nhi u h n và đ  s  h n l c lề ơ ồ ộ ơ ự ượng s n xu t c a t t c  các th  hả ấ ủ ấ ả ế ệ 

trước kia g p l i"ộ ạ 22

 S  phát tri n m nh m  l c lự ể ạ ẽ ự ượng s n xu t làm cho quan h  s nả ấ ệ ả  

xu t t  b n ch  nghĩa đấ ư ả ủ ược c ng c , phủ ố ương th c s n xu t t  b nứ ả ấ ư ả  

ch  nghĩa phát tri n m nh m  trên c  s  v t ch t ­ k  thu t c a chínhủ ể ạ ẽ ơ ở ậ ấ ỹ ậ ủ  mình, do đó đã th  hi n rõ tính h n h n c a nó so v i phể ệ ơ ẳ ủ ớ ương th c s nứ ả  

b t công xã h i tăng thêm, đ i kháng xã h i sâu s c h n, nh ng xungấ ộ ố ộ ắ ơ ữ  

đ t gi a vô s n và t  s n đã tr  thành nh ng cu c đ u tranh giai c p. ộ ữ ả ư ả ở ữ ộ ấ ấ

 S  xu t hi n c a giai c p vô s n trên vũ đài l ch s  v i tính cách ự ấ ệ ủ ấ ả ị ử ớ  

m t l c l ộ ự ượ ng chính tr  ­ xã h i đ c  ị ộ ộ l p là nhân t  chính tr  ­ xã h i ậ ố ị ộ   quan tr ng cho s  ra đ i tri t h c Mác ọ ự ờ ế ọ

Giai c p vô s n và giai c p t  s n ra đ i, l n lên cùng v i s  hìnhấ ả ấ ư ả ờ ớ ớ ự  thành và phát tri n c a phể ủ ương th c s n xu t t  b n ch  nghĩa trongứ ả ấ ư ả ủ  lòng ch  đ  phong ki n. Giai c p vô s n cũng đã đi theo giai c p tế ộ ế ấ ả ấ ư 

s n trong cu c đ u tranh l t đ  ch  đ  phong ki n. ả ộ ấ ậ ổ ế ộ ế

Khi ch  đ  t  b n ch  nghĩa đế ộ ư ả ủ ược xác l p, giai c p t  s n trậ ấ ư ả ở thành giai c p th ng tr  xã h i và giai c p vô s n là giai c p b  tr  thìấ ố ị ộ ấ ả ấ ị ị  

22 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 4, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 603.ị ố ộ

mâu thu n gi a vô s n v i t  s n v n mang tính ch t đ i kháng càngẫ ữ ả ớ ư ả ố ấ ố  phát tri n, tr  thành nh ng cu c đ u tranh giai c p. Cu c kh i nghĩaể ở ữ ộ ấ ấ ộ ở  

c a th  d t   Lyông (Pháp) năm 1831, b  đàn áp và sau đó l i n  ra vàoủ ợ ệ ở ị ạ ổ  năm 1834, "đã v ch ra m t đi u bí m t quan tr ng ­ nh  m t t  báoạ ộ ề ậ ọ ư ộ ờ  chính th c c a chính ph  h i đó đã nh n đ nh ­ đó là cu c đ u tranhứ ủ ủ ồ ậ ị ộ ấ  bên trong, di n ra trong xã h i, gi a giai c p nh ng ngễ ộ ữ ấ ữ ười có c a vàủ  giai c p nh ng k  không có gì h t ".   Anh, có phong trào Hi nấ ữ ẻ ế Ở ế  

chương vào cu i nh ng năm 30 th  k  XIX, là "phong trào cách m ngố ữ ế ỷ ạ  

vô s n to l n đ u tiên, th t s  có tính ch t qu n chúng và có ả ớ ầ ậ ự ấ ầ hình th c ứ   chính trị”23. Nước Đ c còn đang   vào đêm trứ ở ước c a cu c cách m ngủ ộ ạ  

t  s n, song s  phát tri n công nghi p trong đi u ki n cách m ng côngư ả ự ể ệ ề ệ ạ  nghi p đã làm cho giai c p vô s n l n nhanh, nên cu c đ u tranh c aệ ấ ả ớ ộ ấ ủ  

th  d t   Xilêdi cũng đã mang tính ch t giai c p t  phát và đã đ a đ nợ ệ ở ấ ấ ự ư ế  

s  ra đ i m t t  ch c vô s n cách m ng là "Đ ng minh nh ng ngự ờ ộ ổ ứ ả ạ ồ ữ ườ  ichính nghĩa". 

Trong hoàn c nh l ch s  đó, giai c p t  s n không còn đóng vai tròả ị ử ấ ư ả  

là giai c p cách m ng.   Anh và Pháp, giai c p t  s n đang là giai c pấ ạ Ở ấ ư ả ấ  

th ng tr , l i ho ng s  trố ị ạ ả ợ ước cu c đ u tranh c a giai c p vô s n nênộ ấ ủ ấ ả  không còn là l c lự ượng cách m ng trong quá trình c i t o dân ch  nhạ ả ạ ủ ư 

trước. Giai c p t  s n Đ c đang l n lên trong lòng ch  đ  phong ki n,ấ ư ả ứ ớ ế ộ ế  

v n đã khi p s  b o l c cách m ng khi nhìn vào t m gố ế ợ ạ ự ạ ấ ương Cách 

m ng t  s n Pháp 1789, nay l i thêm s  hãi trạ ư ả ạ ợ ước s  phát tri n c aự ể ủ  phong trào công nhân Đ c. Nó m  tứ ơ ưởng bi n đ i n n quân ch  phongế ổ ề ủ  

ki n Đ c thành n n dân ch  t  s n m t cách hoà bình. Vì v y, giai c pế ứ ề ủ ư ả ộ ậ ấ  

vô s n xu t hi n trên vũ đài l ch s  không ch  có s  m nh là "k  pháả ấ ệ ị ử ỉ ứ ệ ẻ  

ho i" ch  nghĩa t  b n mà còn là l c lạ ủ ư ả ự ượng tiên phong trong cu c đ uộ ấ  tranh cho n n dân ch  và ti n b  xã h i. ề ủ ế ộ ộ

 Th c ti n cách m ng c a giai c p vô s n là c  s  ch  y u nh t ự ễ ạ ủ ấ ả ơ ở ủ ế ấ   cho s  ra đ i tri t h c Mác ự ờ ế ọ

Tri t h c, theo cách nói c a Hegel, là s  n m b t th i đ i b ng tế ọ ủ ự ắ ắ ờ ạ ằ ư 

tưởng. Vì v y, th c ti n xã h i nói chung, nh t là th c ti n cách m ngậ ự ễ ộ ấ ự ễ ạ  

vô s n, đòi h i ph i đả ỏ ả ược soi sáng b i lý lu n nói chung và tri t h cở ậ ế ọ  nói riêng. Nh ng v n đ  c a th i đ i do s  phát tri n c a ch  nghĩa tữ ấ ề ủ ờ ạ ự ể ủ ủ ư 

b n đ t ra đã đả ặ ược ph n ánh b i t  duy lý lu n t  nh ng l p trả ở ư ậ ừ ữ ậ ườ  nggiai c p khác nhau. T  đó hình thành nh ng h c thuy t v i tính cách làấ ừ ữ ọ ế ớ  

m t h  th ng nh ng quan đi m lý lu n v  tri t h c, kinh t  và chínhộ ệ ố ữ ể ậ ề ế ọ ế  

tr  xã h i khác nhau. Đi u đó đị ộ ề ược th  hi n r t rõ qua các trào l u khácể ệ ấ ư  nhau c a ch  nghĩa xã h i th i đó. S  lý gi i v  nh ng khuy t t t c aủ ủ ộ ờ ự ả ề ữ ế ậ ủ  

xã h i t  b n độ ư ả ương th i, v  s  c n thi t ph i thay th  nó b ng xã h iờ ề ự ầ ế ả ế ằ ộ  

23 V. I. Lênin, Toàn t p ậ , Nxb Ti n b , M. 1977, t. 38, tr. 365. ế ộ

t t đ p, th c hi n đố ẹ ự ệ ược s  bình đ ng xã h i theo nh ng l p trự ẳ ộ ữ ậ ườ  nggiai c p khác nhau đã s n sinh ra nhi u bi n th  c a ch  nghĩa xã h iấ ả ề ế ể ủ ủ ộ  

nh : "ch  nghĩa xã h i phong ki n", "ch  nghĩa xã h i ti u t  s n",ư ủ ộ ế ủ ộ ể ư ả  

"ch  nghĩa xã h i t  s n",  ủ ộ ư ả

S  xu t hi n giai c p vô s n cách m ng đã t o c  s  xã h i choự ấ ệ ấ ả ạ ạ ơ ở ộ  

s  hình thành lý lu n ti n b  và cách m ng m i. Đó là lý lu n th  hi nự ậ ế ộ ạ ớ ậ ể ệ  

th  gi i quan cách m ng c a giai c p cách m ng tri t đ  nh t trongế ớ ạ ủ ấ ạ ệ ể ấ  

l ch s , do đó, k t h p m t cách h u c  tính cách m ng và tính khoaị ử ế ợ ộ ữ ơ ạ  

h c trong b n ch t c a mình; nh  đó, nó có kh  năng gi i đáp b ng lýọ ả ấ ủ ờ ả ả ằ  

lu n nh ng v n đ  c a th i đ i đ t ra. Lý lu n nh  v y đã đậ ữ ấ ề ủ ờ ạ ặ ậ ư ậ ược sáng 

t o nên b i C.Mác và Ph.Ăngghen, trong đó tri t h c đóng vai trò là cạ ở ế ọ ơ 

s  lý lu n chung: c  s  th  gi i quan và phở ậ ơ ở ế ớ ương pháp lu n. ậ

* Ngu n g c lý lu n và ti n đ  khoa h c t  nhiên ồ ố ậ ề ề ọ ự

Ngu n g c lý lu n  ồ ố ậ

Đ  xây d ng h c thuy t c a mình ngang t m cao c a trí tu  nhânể ự ọ ế ủ ầ ủ ệ  

lo i, C.Mác và Ph.Ăngghen đã k  th a nh ng thành t u trong l ch s  tạ ế ừ ữ ự ị ử ư 

tưởng c a nhân lo i. Lênin vi t: "L ch s  tri t h c và l ch s  khoa h củ ạ ế ị ử ế ọ ị ử ọ  

xã h i ch  ra m t cách hoàn toàn rõ ràng r ng ch  nghĩa Mác không cóộ ỉ ộ ằ ủ  

gì là gi ng "ch  nghĩa tông phái", hi u theo nghĩa là m t h c thuy tố ủ ể ộ ọ ế  đóng kín và c ng nh c, n y sinh   ngoài con đứ ắ ả ở ường phát tri n vĩ đ iể ạ  

c a văn minh th  gi i". Ngủ ế ớ ười còn ch  rõ, h c thuy t c a Mác "ra đ iỉ ọ ế ủ ờ  

là s  th a k  th ng và tr c ti p nh ng h c thuy t c a nh ng đ i bi uự ừ ế ẳ ự ế ữ ọ ế ủ ữ ạ ể  

xu t s c nh t trong tri t h c, trong kinh t  chính tr  h c và trong chấ ắ ấ ế ọ ế ị ọ ủ nghĩa xã h i". ộ

Tri t h c c  đi n Đ c, đ c bi t nh ng “h t nhân h p lý” trongế ọ ổ ể ứ ặ ệ ữ ạ ợ  tri t h c c a hai nhà tri t h c tiêu bi u là Hegel và Feuerbach, là ngu nế ọ ủ ế ọ ể ồ  

g c lý lu n tr c ti p c a tri t h c Mác. ố ậ ự ế ủ ế ọ

C.Mác và Ph.Ăngghen đã t ng là nh ng ngừ ữ ười theo h c tri t h cọ ế ọ  Hegel. Sau này, c  khi  đã t  b  ch  nghĩa duy tâm c a tri t h cả ừ ỏ ủ ủ ế ọ  Hegel, các ông v n đánh giá cao t  tẫ ư ưởng bi n ch ng c a nó. Chínhệ ứ ủ  cái "h t nhân h p lý" đó đã đạ ợ ược Mác k  th a b ng cách c i t o, l tế ừ ằ ả ạ ộ  

b  cái v  th n bí đ  xây d ng nên lý lu n m i c a phép bi n ch ng ­ỏ ỏ ầ ể ự ậ ớ ủ ệ ứ  phép bi n ch ng duy v t. Trong khi phê phán ch  nghĩa duy tâm c aệ ứ ậ ủ ủ  Hegel, C.Mác đã d a vào truy n th ng c a ch  nghĩa duy v t tri tự ề ố ủ ủ ậ ế  

h c mà tr c ti p là ch  nghĩa duy v t tri t h c c a Feuerbach; đ ngọ ự ế ủ ậ ế ọ ủ ồ  

th i đã c i t o ch  nghĩa duy v t cũ, kh c ph c tính ch t siêu hình vàờ ả ạ ủ ậ ắ ụ ấ  

nh ng h n ch  l ch s  khác c a nó. T  đó C.Mác và Ph.Ăngghen xâyữ ạ ế ị ử ủ ừ  

d ng nên tri t h c m i, trong  đó ch  nghĩa duy v t và phép bi nự ế ọ ớ ủ ậ ệ  

ch ng th ng nh t v i nhau m t cách h u c  V i tính cách là nh ngứ ố ấ ớ ộ ữ ơ ớ ữ  

b  ph n h p thành h  th ng lý lu n c a tri t h c Mác, ch  nghĩa duyộ ậ ợ ệ ố ậ ủ ế ọ ủ  

v t và phép bi n ch ng đ u có s  bi n đ i v  ch t so v i ngu n g cậ ệ ứ ề ự ế ổ ề ấ ớ ồ ố  

c a chúng. Không th y đi u đó, mà hi u ch  nghĩa duy v t bi nủ ấ ề ể ủ ậ ệ  

ch ng   nh   s   l p   ghép   c   h c   ch   nghĩa   duy   v t   c a   tri t   h cứ ư ự ắ ơ ọ ủ ậ ủ ế ọ  Feuerbach v i phép bi n ch ng Hegel, s  không hi u đớ ệ ứ ẽ ể ược tri t h cế ọ  Mác. Đ  xây d ng tri t h c duy v t bi n ch ng, C.Mác đã c i t o cể ự ế ọ ậ ệ ứ ả ạ ả 

ch  nghĩa duy v t cũ, c  phép bi n ch ng c a Hegel. C.Mác vi t:ủ ậ ả ệ ứ ủ ế  

"Phương pháp bi n ch ng c a tôi không nh ng khác phệ ứ ủ ữ ương pháp c aủ  Hegel v  c  b n mà còn đ i l p h n v i phề ơ ả ố ậ ẳ ớ ương pháp  y n a". Gi iấ ữ ả  thoát ch  nghĩa duy v t kh i phép siêu hình, Mác đã làm cho ch  nghĩaủ ậ ỏ ủ  duy v t tr  nên hoàn b  và m  r ng h c thuy t  y t  ch  nh n th cậ ở ị ở ộ ọ ế ấ ừ ỗ ậ ứ  

gi i t  nhiên đ n ch  nh n th c xã h i loài ngớ ự ế ỗ ậ ứ ộ ười. 

S  hình thành t  tự ư ưởng tri t h c   C.Mác và Ph.Ăngghen di n raế ọ ở ễ  trong s  tác đ ng l n nhau và thâm nh p vào nhau v i nh ng t  tự ộ ẫ ậ ớ ữ ư ưởng, 

lý lu n v  kinh t  và chính tr  ­ xã h i. ậ ề ế ị ộ

Vi c k  th a và c i t o kinh t  chính tr  h c v i nh ng đ i bi uệ ế ừ ả ạ ế ị ọ ớ ữ ạ ể  

xu t s c là Adam Smith (A.Xmit) và David Ricardo (Đ. Ricacđô) khôngấ ắ  

nh ng làm ngu n g c đ  xây d ng h c thuy t kinh t  mà còn là nhânữ ồ ố ể ự ọ ế ế  

t  không th  thi u đố ể ế ược trong s  hình thành và phát tri n tri t h cự ể ế ọ  Mác. Chính Mác đã nói r ng, vi c nghiên c u nh ng v n đ  tri t h cằ ệ ứ ữ ấ ề ế ọ  

v  xã h i đã khi n ông ph i đi vào nghiên c u kinh t  h c và nh  đóề ộ ế ả ứ ế ọ ờ  

m i có th  đi t i hoàn thành quan ni m duy v t l ch s , đ ng th i xâyớ ể ớ ệ ậ ị ử ồ ờ  

d ng nên h c thuy t v  kinh t  c a mình. ự ọ ế ề ế ủ

Ch  nghĩa xã h i không tủ ộ ưởng Pháp v i nh ng đ i bi u n i ti ngớ ữ ạ ể ổ ế  

có nghĩa là s  hình thành và phát tri n tri t h c Mác không tách r i sự ể ế ọ ờ ự phát tri n nh ng quan đi m lý lu n v  ch  nghĩa xã h i c a Mác. ể ữ ể ậ ề ủ ộ ủ

Ti n đ  khoa h c t  nhiên  ề ề ọ ự

Cùng v i nh ng ngu n g c lý lu n trên, nh ng thành t u khoa h cớ ữ ồ ố ậ ữ ự ọ  

t  nhiên là nh ng ti n đ  cho s  ra đ i tri t h c Mác. Đi u đó đự ữ ề ề ự ờ ế ọ ề ượ  c

c t nghĩa b i m i liên h  khăng khít gi a tri t h c và khoa h c nóiắ ở ố ệ ữ ế ọ ọ  chung, khoa h c t  nhiên nói riêng. S  phát tri n t  duy tri t h c ph iọ ự ự ể ư ế ọ ả  

d a trên c  s  tri th c do các khoa h c c  th  đem l i. Vì th , nhự ơ ở ứ ọ ụ ể ạ ế ư Ph.Ăngghen đã ch  rõ, m i khi khoa h c t  nhiên có nh ng phát minhỉ ỗ ọ ự ữ  

mang tính ch t v ch th i đ i thì ch  nghĩa duy v t không th  khôngấ ạ ờ ạ ủ ậ ể  thay đ i hình th c c a nó. ổ ứ ủ

Trong nh ng th p k  đ u th  k  XIX, khoa h c t  nhiên phátữ ậ ỷ ầ ế ỷ ọ ự  tri n m nh v i nhi u phát minh quan tr ng. Nh ng phát minh l n c aể ạ ớ ề ọ ữ ớ ủ  khoa h c t  nhiên làm b c l  rõ tính h n ch  và s  b t l c c a phọ ự ộ ộ ạ ế ự ấ ự ủ ươ  ngpháp t  duy siêu hình trong vi c nh n th c th  gi i. Phư ệ ậ ứ ế ớ ương pháp tư duy siêu hình n i b t   th  k  XVII và XVIII đã tr  thành m t tr  ng iổ ậ ở ế ỷ ở ộ ở ạ  

l n cho s  phát tri n khoa h c. Khoa h c t  nhiên không th  ti p t cớ ự ể ọ ọ ự ể ế ụ  

n u không "t  b  t  duy siêu hình mà quay tr  l i v i t  duy bi nế ừ ỏ ư ở ạ ớ ư ệ  

ch ng, b ng cách này hay cách khác". M t khác, v i nh ng phát minhứ ằ ặ ớ ữ  

c a mình, khoa h c đã cung c p c  s  tri th c khoa h c đ  phát tri nủ ọ ấ ơ ở ứ ọ ể ể  

t  duy bi n ch ng vư ệ ứ ượt kh i tính t  phát c a phép bi n ch ng C  đ i,ỏ ự ủ ệ ứ ổ ạ  

đ ng th i thoát kh i v  ồ ờ ỏ ỏ b cọ  th n bí c a phép bi n ch ng duy tâm. Tầ ủ ệ ứ ư duy bi n ch ng   tri t h c C  đ i, nh  nh n đ nh c a Ph.Ăngghen, tuyệ ứ ở ế ọ ổ ạ ư ậ ị ủ  

m i ch  là "m t tr c ki n thiên tài"; nay đã là k t qu  c a m t côngớ ỉ ộ ự ế ế ả ủ ộ  trình nghiên c u khoa h c ch t ch  d a trên tri th c khoa h c t  nhiênứ ọ ặ ẽ ự ứ ọ ự  

h i đó. Ph.Ăngghen nêu b t ý nghĩa c a ba phát minh l n đ i v i sồ ậ ủ ớ ố ớ ự hình thành tri t h c duy v t bi n ch ng: đ nh lu t b o toàn và chuy nế ọ ậ ệ ứ ị ậ ả ể  hóa năng lượng, thuy t t  bào và thuy t ti n hóa c a Charles Darwinế ế ế ế ủ  (Đácuyn). V i nh ng phát minh đó, khoa h c đã v ch ra m i liên hớ ữ ọ ạ ố ệ 

th ng nh t gi a nh ng d ng t n t i khác nhau, các hình th c v n đ ngố ấ ữ ữ ạ ồ ạ ứ ậ ộ  khác nhau trong tính th ng nh t v t ch t c a th  gi i, v ch ra tính bi nố ấ ậ ấ ủ ế ớ ạ ệ  

ch ng c a s  v n đ ng và phát tri n c a nó. Đánh giá v  ý nghĩa c aứ ủ ự ậ ộ ể ủ ề ủ  

nh ng thành t u khoa h c t  nhiên th i  y, Ph.Ăngghen vi t: "Quanữ ự ọ ự ờ ấ ế  

ni m m i v  gi i t  nhiên đã đệ ớ ề ớ ự ược hoàn thành trên nh ng nét c  b n:ữ ơ ả  

T t c  cái gì c ng nh c đ u b  tan ra, t t c  cái gì là c  đ nh đ u bi nấ ả ứ ắ ề ị ấ ả ố ị ề ế  thành mây khói, và t t c  nh ng gì đ c bi t mà ngấ ả ữ ặ ệ ười ta cho là t n t iồ ạ  vĩnh c u thì đã tr  thành nh t th i; và ngử ở ấ ờ ười ta đã ch ng minh r ngứ ằ  toàn b  gi i t  nhiên đ u v n đ ng theo m t dòng và tu n hoàn vĩnhộ ớ ự ề ậ ộ ộ ầ  

c u"ử 24

Nh  v y, tri t h c Mác cũng nh  toàn b  ch  nghĩa Mác ra đ iư ậ ế ọ ư ộ ủ ờ  

nh  m t t t y u l ch s  không nh ng vì đ i s ng và th c ti n, nh t làư ộ ấ ế ị ử ữ ờ ố ự ễ ấ  

th c ti n cách m ng c a giai c p công nhân, đòi h i ph i có lý lu nự ễ ạ ủ ấ ỏ ả ậ  

m i soi đớ ường mà còn vì nh ng ti n đ  cho s  ra đ i lý lu n m i đãữ ề ề ự ờ ậ ớ  

được nhân lo i t o ra.ạ ạ

* Nhân t  ch  quan trong s  hình thành tri t h c Mác ố ủ ự ế ọ

Tri t h c Mác xu t hi n không ch  là k t qu  c a s  v n đ ng vàế ọ ấ ệ ỉ ế ả ủ ự ậ ộ  phát tri n có tính quy lu t c a các nhân t  khách quan mà còn để ậ ủ ố ượ  c

24 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 20, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1994, tr. 471.ị ố ộ

hình thành thông qua vai trò c a nhân t  ch  quan. Thiên tài và ho tủ ố ủ ạ  

đ ng th c ti n không bi t m t m i c a C.Mác và Ph.Ăngghen, l pộ ự ễ ế ệ ỏ ủ ậ  

trường giai c p công nhân và tình c m đ c bi t c a hai ông đ i v iấ ả ặ ệ ủ ố ớ  nhân dân lao đ ng, hoà quy n v i tình b n vĩ đ i c a hai nhà cáchộ ệ ớ ạ ạ ủ  

m ng đã k t tinh thành nhân t  ch  quan cho s  ra đ i c a tri t h cạ ế ố ủ ự ờ ủ ế ọ  Mác

S  dĩ C.Mác và Ph.Ăngghen đã làm nên đở ược bước ngo t cáchặ  

m ng trong lí lu n và xây d ng đạ ậ ự ược m t khoa h c tri t h c m i, là vìộ ọ ế ọ ớ  hai ông là nh ng thiên tài ki t xu t có s  k t h p nhu n nhuy n và sâuữ ệ ấ ự ế ợ ầ ễ  

s c nh ng ph m ch t tinh tuý và uyên bác nh t c a nhà bác h c và nhàắ ữ ẩ ấ ấ ủ ọ  cách m ng. Chi u sâu c a t  duy tri t h c, chi u r ng c a nhãn quanạ ề ủ ư ế ọ ề ộ ủ  khoa h c, quan đi m sáng t o trong vi c gi i quy t nh ng nhi m vọ ể ạ ệ ả ế ữ ệ ụ 

do th c ti n đ t ra là ph m ch t đ c bi t n i b t c a hai ông. C.Mácự ễ ặ ẩ ấ ặ ệ ổ ậ ủ  (1818 ­ 1883) đã b o v  lu n án ti n sĩ tri t h c m t cách xu t s c khiả ệ ậ ế ế ọ ộ ấ ắ  

m i 24 tu i. V i m t trí tu  uyên bác bao trùm nhi u lĩnh v c r ng l nớ ổ ớ ộ ệ ề ự ộ ớ  

và m t nhãn quan chính tr  đ c bi t nh y c m; C.Mác đã vộ ị ặ ệ ạ ả ượt qua 

nh ng h n ch  l ch s  c a các nhà tri t h c đữ ạ ế ị ử ủ ế ọ ương th i đ  gi i đápờ ể ả  thành công nh ng v n đ  b c thi t v  m t lí lu n c a nhân lo i.ữ ấ ề ứ ế ề ặ ậ ủ ạ  

"Thiên tài c a Mác chính là   ch  ông đã gi i đáp đủ ở ỗ ả ược nh ng v n đữ ấ ề 

mà t  tư ưởng tiên ti n c a nhân lo i đã nêu ra"ế ủ ạ 25

C  C.Mác và Ph.Ăngghen đ u xu t thân t  t ng l p trên c a xãả ề ấ ừ ầ ớ ủ  

h i độ ương th i, nh ng hai ông đ u s m t  nguy n hi n dâng cu c đ iờ ư ề ớ ự ệ ế ộ ờ  mình cho cu c đ u tranh vì h nh phúc c a nhân lo i. B n thân C.Mácộ ấ ạ ủ ạ ả  

và Ph.Ăngghen đ u tích c c tham gia ho t đ ng th c ti n. T  ho tề ự ạ ộ ự ễ ừ ạ  

đ ng đ u tranh trên báo chí đ n tham gia phong trào đ u tranh c a côngộ ấ ế ấ ủ  nhân, tham gia thành l p và ho t đ ng trong các t  ch c c a côngậ ạ ộ ổ ứ ủ  nhân  S ng trong phong trào công nhân, đố ượ ậc t n m t ch ng ki nắ ứ ế  

nh ng s  b t công gi a ông ch  t  b n và ngữ ự ấ ữ ủ ư ả ười lao đ ng làm thuê,ộ  

hi u sâu s c cu c s ng kh n kh  c a ngể ắ ộ ố ố ổ ủ ười lao đ ng và thông c mộ ả  

v i h , C.Mác và Ph.Ăngghen đã đ ng v  phía nh ng ngớ ọ ứ ề ữ ười cùng kh ,ổ  

đ u tranh không m t m i vì l i ích c a h , trang b  cho h  m t công cấ ệ ỏ ợ ủ ọ ị ọ ộ ụ 

s c bén đ  nh n th c và c i t o th  gi i. G n ch t ho t đ ng lí lu nắ ể ậ ứ ả ạ ế ớ ắ ặ ạ ộ ậ  

và ho t đ ng th c ti n đã t o nên đ ng l c sáng t o c a C.Mác vàạ ộ ự ễ ạ ộ ự ạ ủ  Ph.Ăngghen

Thông qua lao đ ng khoa h c nghiêm túc, công phu, đ ng th iộ ọ ồ ờ  thông qua ho t đ ng th c ti n tích c c không m t m i, C.Mác vàạ ộ ự ễ ự ệ ỏ  Ph.Ăngghen đã th c hi n m t bự ệ ộ ước chuy n l p trể ậ ường t  dân ch  cáchừ ủ  

m ng và nhân đ o ch  nghĩa sang l p trạ ạ ủ ậ ường giai c p công nhân vàấ  nhân đ o c ng s n. Ch  đ ng trên l p trạ ộ ả ỉ ứ ậ ường giai c p công nhân m iấ ớ  

25 V.I.Lênin, Toàn t p ậ , t. 23, Nxb Ti n b , ế ộ M, 1980, tr. 49.

đ a ra đư ược quan đi m duy v t l ch s  mà nh ng ngể ậ ị ử ữ ườ ị ại b  h n ch  b iế ở  

l p trậ ường giai c p cũ không th  đ a ra đấ ể ư ược; m i làm cho nghiên c uớ ứ  khoa h c th c s  tr  thành ni m say mê nh n th c nh m gi i đáp v nọ ự ự ở ề ậ ứ ằ ả ấ  

đ  gi i phóng con ngề ả ười, gi i phóng giai c p, gi i phóng nhân lo i.ả ấ ả ạCũng nh  C.Mác, Ph.Ăngghen (1820 ­ 1895), ngay t  th i trai trư ừ ờ ẻ 

đã t  ra có năng khi u đ c bi t và ngh  l c nghiên c u, h c t p phiỏ ế ặ ệ ị ự ứ ọ ậ  

thường. C.Mác tìm th y   Ph.Ăngghen m t ngấ ở ộ ười cùng t  tư ưởng, m tộ  

ngườ ại b n nh t m c trung th y và m t ngấ ự ủ ộ ườ ồi đ ng chí tr  l c g n bóợ ự ắ  

m t thi t trong s  nghi p chung. "Giai c p vô s n châu Âu có th  nóiậ ế ự ệ ấ ả ể  

r ng khoa h c c a mình là tác ph m sáng t o c a hai bác h c kiêmằ ọ ủ ẩ ạ ủ ọ  chi n sĩ mà tình b n đã vế ạ ượt xa t t c  nh ng gì là c m đ ng nh t trongấ ả ữ ả ộ ấ  

nh ng truy n thuy t c a đ i x a k  v  tình b n c a con ngữ ề ế ủ ờ ư ể ề ạ ủ ười"26

b. Nh ng th i k  ch  y u trong s  hình thành và phát tri n ữ ờ ỳ ủ ế ự ể  

c a Tri t h c Mác ủ ế ọ

* Th i k  hình thành t  t ờ ỳ ư ưở ng tri t h c v i b ế ọ ớ ướ c quá đ  t  ch ộ ừ ủ  nghĩa duy tâm và dân ch  cách m ng sang ch  nghĩa duy v t và ch ủ ạ ủ ậ ủ  nghĩa c ng s n (1841 ­ 1844 ộ ả )

Các Mác sinh ngày 5 tháng 5 năm 1818 t i Trier, Vạ ương qu c Ph ố ổ   Mác, tinh th n nhân đ o ch  nghĩa và xu h ng yêu t  do đã s m

Sau khi t t nghi p trung h c v i bài lu n n i ti ng v  b u nhi tố ệ ọ ớ ậ ổ ế ề ầ ệ  huy t cách m ng c a m t thanh niên mu n ch n cho mình m t nghế ạ ủ ộ ố ọ ộ ề 

có th  c ng hi n nhi u nh t cho nhân lo i, C.Mác đ n h c lu t t iể ố ế ề ấ ạ ế ọ ậ ạ  

Trường Đ i h c Bon và sau đó là Đ i h c Béclin. Chàng sinh viên Mácạ ọ ạ ọ  

đ y hoài bão, đã tìm đ n v i tri t h c và sau đó là đ n v i hai nhà tri tầ ế ớ ế ọ ế ớ ế  

h c n i ti ng là Hegel và Feuerbach.ọ ổ ế

Th i k  này, C.Mác tích c c tham gia các cu c tranh lu n, nh t làờ ỳ ự ộ ậ ấ  

ở Câu l c b  ti n sĩ ạ ộ ế    đây ngỞ ười ta tranh lu n v  các v n đ  chính trậ ề ấ ề ị 

c a th i đ i, rèn vũ khí t  tủ ờ ạ ư ưởng cho cu c cách m ng t  s n đang t iộ ạ ư ả ớ  

g n. L p trầ ậ ường dân ch  t  s n trong C.Mác ngày càng rõ r t. Trongủ ư ả ệ  

lu n án ti n sĩ tri t h c c a mình, C.Mác vi t: "Gi ng nh  Prômêtê sauậ ế ế ọ ủ ế ố ư  khi đã đánh c p l a t  trên tr i xu ng, đã b t đ u xây d ng nhà c a vàắ ử ừ ờ ố ắ ầ ự ử  

c  trú trên trái đ t, tri t h c cũng v y, sau khi bao quát đư ấ ế ọ ậ ược toàn bộ 

26 V.I.Lênin, Toàn t p ậ , t. 2, Nxb Ti n b , ế ộ M, 1978, tr. 12.

th  gi i, nó n i d y ch ng l i th  gi i các hi n tế ớ ổ ậ ố ạ ế ớ ệ ượng". Tri t h cế ọ  Hegel v i tinh th n bi n ch ng cách m ng c a nó đớ ầ ệ ứ ạ ủ ược Mác xem là chân lý, nh ng l i là ch  nghĩa duy tâm, vì th  đã n y sinh mâu thu nư ạ ủ ế ả ẫ  

gi a h t nhân lí lu n duy tâm v i tinh th n dân ch  cách m ng và vôữ ạ ậ ớ ầ ủ ạ  

th n trong th  gi i quan c a ti n sĩ C.Mác. Và mâu thu n này đã t ngầ ế ớ ủ ế ẫ ừ  

bước được gi i quy t trong quá trình k t h p ho t đ ng lí lu n v iả ế ế ợ ạ ộ ậ ớ  

th c ti n đ u tranh cách m ng c a C.Mác. ự ễ ấ ạ ủ

Tháng 4 năm 1841, sau khi nh n b ng ti n sĩ tri t h c t i Đ i h cậ ằ ễ ế ọ ạ ạ ọ  

T ng h p Giênna, C.Mác tr  v  v i d  đ nh xin vào gi ng d y tri tổ ợ ở ề ớ ự ị ả ạ ế  

h c   Trọ ở ường Đ i h c T ng h p Bon và s  cho xu t b n m t t  t pạ ọ ổ ợ ẽ ấ ả ộ ờ ạ  chí v i tên g i làớ ọ  T  li u c a ch  nghĩa vô th n  ư ệ ủ ủ ầ nh ng đã không th cư ự  

hi n đệ ược, vì Nhà nước Ph  đã th c hi n chính sách ph n đ ng, đànổ ự ệ ả ộ  

áp nh ng ngữ ười dân ch  cách m ng. Trong hoàn c nh  y, C.Mác cùngủ ạ ả ấ  

m t s  ngộ ố ười thu c phái ộ Hegel trẻ đã chuy n sang ho t đ ng chính tr ,ể ạ ộ ị  tham gia vào cu c đ u tranh tr c ti p ch ng ch  nghĩa chuyên chộ ấ ự ế ố ủ ế 

Ph , giành quy n t  do dân ch  Bài báo ổ ề ự ủ Nh n xét b n ch  th  m i nh t ậ ả ỉ ị ớ ấ  

v  ch  đ  ki m duy t c a Ph   ề ế ộ ể ệ ủ ổ được C.Mác vi t vào đ u 1842 đánhế ầ  

d u bấ ước ngo t quan tr ng trong cu c đ i ho t đ ng cũng nh  sặ ọ ộ ờ ạ ộ ư ự chuy n bi n t  tể ế ư ưởng c a ông.ủ

Vào đ u năm 1842, t  báo  ầ ờ Sông Ranh  ra đ i. S  chuy n bi nờ ự ể ế  

bước đ u v  t  tầ ề ư ưởng c a C.Mác di n ra trong th i k  ông làm vi c ủ ễ ờ ỳ ệ ở báo này. T  m t c ng tác viên (tháng 5/1842), b ng s  năng n  và s cừ ộ ộ ằ ự ổ ắ  

s o c a mình, C.Mác đã tr  thành m t biên t p viên đóng vai trò linhả ủ ở ộ ậ  

h n c a t  báo (tháng 10/1842) và làm cho nó có v  th  nh  m t cồ ủ ờ ị ế ư ộ ơ quan ngôn lu n ch  y u c a phái dân ch  ­ cách m ng.ậ ủ ế ủ ủ ạ

Th c ti n đ u tranh trên báo chí cho t  do dân ch  đã làm cho tự ễ ấ ự ủ ư 

tưởng dân ch  ­ cách m ng   C.Mác có n i dung ngày càng chính xácủ ạ ở ộ  

h n, theo hơ ướng đ u tranh "vì l i ích c a qu n chúng nghèo kh  b tấ ợ ủ ầ ổ ấ  

h nh v  chính tr  và xã h i"ạ ề ị ộ 27. M c dù lúc này,   C.Mác, t  tặ ở ư ưởng c ngộ  

s n ch  nghĩa ch a đả ủ ư ược hình thành, nh ng, ông cho r ng đó là m tư ằ ộ  

hi n tệ ượng "có ý nghĩa châu Âu", c n nghiên c u m t cách c n cù vàầ ứ ộ ầ  sâu s c"ắ 28. Th i k  này, th  gi i quan tri t h c c a ông, nhìn chung,ờ ỳ ế ớ ế ọ ủ  

v n đ ng trên l p trẫ ứ ậ ường duy tâm, nh ng chính thông qua cu c đ uư ộ ấ  tranh ch ng chính quy n nhà nố ề ước đương th i, C.Mác cũng đã nh n raờ ậ  

r ng, ằ các quan h  khách quan ệ  quy t đ nh ho t đ ng c a nhà nế ị ạ ộ ủ ước là 

nh ng l i ích, và nhà nữ ợ ước Ph  ch  là ổ ỉ "C  quan đ i di n đ ng c p c a ơ ạ ệ ẳ ấ ủ  

nh ng l i ích t  nhân" ữ ợ ư 29.

27C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p, ậ  t. 1, Nxb Chính tr  qu c gia, H.1978, tr. 170.ị ố

28C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p, ậ  t. 1, Nxb Chính tr  qu c gia, H.1978, tr. 173.ị ố

29C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p, ậ  t. 1, Nxb Chính tr  qu c gia, H.1978, tr. 229.ị ố

Nh  v y, qua th c ti n đã làm n y n  khuynh hư ậ ự ễ ả ở ướng duy v t ậ ở Mác. S  nghi ng  c a Mác v  tính "tuy t đ i đúng" c a h c thuy tự ờ ủ ề ệ ố ủ ọ ế  Hegel v  nhà nề ước, trên th c t , đã tr  thành ự ế ở b ướ c đ t phá theo h ộ ướ   ng duy v t ậ  trong vi c gi i quy t mâu thu n gi a tinh th n dân ch  ­ cáchệ ả ế ẫ ữ ầ ủ  

m ng sâu s c v i h t nhân lí lu n là tri t h c duy tâm t  bi n trongạ ắ ớ ạ ậ ế ọ ư ệ  

th  gi i quan c a ông. Sau khi báo ế ớ ủ Sông Ranh b  c m (1/4/1843), Mácị ấ  

đ t ra cho mình nhi m v  duy t l i m t cách có phê phán quan ni mặ ệ ụ ệ ạ ộ ệ  

c a Hegel v  xã h i và nhà nủ ề ộ ước, v i m c đích tìm ra nh ng đ ng l cớ ụ ữ ộ ự  

th c s  đ  ti n hành bi n đ i th  gi i b ng th c ti n cách m ng.ự ự ể ế ế ổ ế ớ ằ ự ễ ạ  Trong th i gian   Croix m c (n i Mác k t hôn và   cùng v i Giennyờ ở ơ ắ ơ ế ở ớ  

t  tháng 5 đ n tháng 10/1843), C.Mác đã ti n hành nghiên c u có hừ ế ế ứ ệ 

th ng tri t h c pháp quy n c a Hegel, đ ng th i v i nghiên c u l chố ế ọ ề ủ ồ ờ ớ ứ ị  

s  m t cách c  b n. Trên c  s  đó, Mác vi t tác ph m ử ộ ơ ả ơ ở ế ẩ Góp ph n phê ầ   phán tri t h c pháp quy n c a Hegel   ế ọ ề ủ Trong khi phê phán ch  nghĩaủ  duy tâm c a Hegel, Mác đã n ng nhi t ti p nh n quan ni m duy v tủ ồ ệ ế ậ ệ ậ  

c a tri t h c Feuerbach. Song, Mác cũng s m nh n th y nh ng đi mủ ế ọ ớ ậ ấ ữ ể  

y u trong tri t h c c a Feuerbach, nh t là vi c Feuerbach l ng tránhế ế ọ ủ ấ ệ ả  

nh ng v n đ  chính tr  nóng h i. S  phê phán sâu r ng tri t h c c aữ ấ ề ị ổ ự ộ ế ọ ủ  Hegel, vi c khái quát nh ng kinh nghi m l ch s  phong phú cùng v iệ ữ ệ ị ử ớ  

nh h ng to l n c a quan đi m duy v t và nhân văn trong tri t h c

Feuerbach đã tăng thêm xu hướng duy v t trong th  gi i quan c a Mác.ậ ế ớ ủ

Cu i tháng 10/1843, sau khi t  ch i l i m i c ng tác c a nhà nố ừ ố ờ ờ ộ ủ ướ  c

Ph , Mác đã sang Pari.   đây, không khí chính tr  sôi s c và s  ti p xúcổ Ở ị ụ ự ế  

v i các đ i bi u c a giai c p vô s n đã d n đ n  ớ ạ ể ủ ấ ả ẫ ế b ướ c chuy n d t ể ứ   khoát  c a ông sang l p trủ ậ ường c a ch  nghĩa duy v t và ch  nghĩaủ ủ ậ ủ  

c ng s n. Các bài báo c a Mác đăng trong t p chí  ộ ả ủ ạ Niên giám Pháp ­ 

Đ c ( ứ T  báo do Mác và Ácnôn Rug  ­ m t nhà chính lu n c p ti n,ờ ơ ộ ậ ấ ế  thu c  ộ phái Hegel trẻ, sáng l p và  n hành) đậ ấ ược xu t b n tháng 2 ­ấ ả  

1844, đã đánh d u vi c hoàn thành bấ ệ ước chuy n d t khoát đó. Đ c bi tể ứ ặ ệ  

là trong bài Góp ph n phê phán tri t h c pháp quy n c a Hegel. L i ầ ế ọ ề ủ ờ   nói đ u, ầ  C.Mác đã phân tích m t cách sâu s c theo quan đi m duy v tộ ắ ể ậ  

c  ý nghĩa l ch s  to l n và m t h n ch  c a cu c cách m ng t  s nả ị ử ớ ặ ạ ế ủ ộ ạ ư ả  (cái mà Mác g i là "S  gi i phóng chính tr " hay cu c cách m ng bọ ự ả ị ộ ạ ộ 

ph n); đã phác th o nh ng nét đ u tiên v  "Cu c cách m ng tri t đ "ậ ả ữ ầ ề ộ ạ ệ ể  

và ch  ra "cái kh  năng tích c c" c a s  gi i phóng đó "chính là giai c pỉ ả ự ủ ự ả ấ  

vô s n". Theo C.Mác, g n bó v i cu c đ u tranh cách m ng, lí lu nả ắ ớ ộ ấ ạ ậ  tiên phong có ý nghĩa cách m ng to l n và tr  thành m t s c m nh v tạ ớ ở ộ ứ ạ ậ  

ch t; r ng tri t h c đã tìm th y ấ ằ ế ọ ấ giai c p vô s n là  ấ ả vũ khí v t ch t ậ ấ  c aủ  mình, đ ng th i giai c p vô s n cũng tìm th y ồ ờ ấ ả ấ tri t h c là  ế ọ vũ khí tinh 

th n ầ  c a mìnhủ 30. T  tư ưởng v  vai trò l ch s  toàn th  gi i c a giai c pề ị ử ế ớ ủ ấ  

vô s n là đi m xu t phát c a ch  nghĩa ả ể ấ ủ ủ xã h iộ khoa h c. Nh  v y, quáọ ư ậ  trình hình thành và phát tri n t  tể ư ưởng tri t h c duy v t bi n ch ng vàế ọ ậ ệ ứ  tri t h c duy v t l ch s  cũng đ ng th i là quá trình hình thành chế ọ ậ ị ử ồ ờ ủ nghĩa xã h iộ khoa h c.ọ

Cũng trong th i gian  y, th  gi i quan cách m ng c a Ph.Ăngghenờ ấ ế ớ ạ ủ  

đã   hình   thành   m t   cách   đ c   l p   v i   Mác   Ph.Ăngghen   sinh   ngàyộ ộ ậ ớ  28/11/1820, trong m t gia đình ch  xộ ủ ưởng s i   Bácmen thu c t nhợ ở ộ ỉ  Ranh. Khi còn là h c sinh trung h c, Ph.Ăngghen đã căm ghét s  chuyênọ ọ ự  quy n và đ c đoán c a b n quan l i. Ph.Ăngghen nghiên c u tri t h cề ộ ủ ọ ạ ứ ế ọ  

r t s m, ngay t  khi còn làm   văn phòng c a cha mình và sau đó trongấ ớ ừ ở ủ  

th i gian làm nghĩa v  quân s  Ông giao thi p r ng v i nhóm Hegelờ ụ ự ệ ộ ớ  

tr  và tháng 3/1842 đã cho xu t b n cu n ẻ ấ ả ố Sêlinh và vi c chúa truy n ệ ề , 

trong đó ch  trích nghiêm kh c nh ng quan ni m th n bí, ph n đ ngỉ ắ ữ ệ ầ ả ộ  

c a Joseph Schelling (Sêlinh). Tuy th , ch  th i gian g n hai năm s ngủ ế ỉ ờ ầ ố   

ở Manchester (Anh) t  mùa thu năm 1842 (sau khi h t h n nghĩa vừ ế ạ ụ quân s ), v i vi c t p trung nghiên c u đ i s ng kinh t  và s  phátự ớ ệ ậ ứ ờ ố ế ự  tri n chính tr  c a nể ị ủ ước Anh, nh t là vi c tr c ti p tham gia vào phongấ ệ ự ế  trào công nhân (phong trào Hi n chế ương) m i d n đ n bớ ẫ ế ước chuy nể  căn b n trong th  gi i quan c a ông sang ch  nghĩa duy v t và chả ế ớ ủ ủ ậ ủ nghĩa c ng s n.ộ ả

Năm 1844, Niên giám Pháp ­ Đ c ứ  cũng đăng các tác ph m  ẩ Phác 

th o góp ph n phê phán kinh t  chính tr  h c, Tình c nh n ả ầ ế ị ọ ả ướ c Anh,   Tômát Cáclây, Quá kh  và hi n t i  ứ ệ ạ c a Ph.Ăngghen. Các tác ph m đóủ ẩ  cho th y, ông đã đ ng trên quan đi m duy v t bi n ch ng và l pấ ứ ể ậ ệ ứ ậ  

trường c a ch  nghĩa xã h i đ  phê phán kinh t  chính tr  h c c aủ ủ ộ ể ế ị ọ ủ  Adam Smith và Ricardo, v ch tr n quan đi m chính tr  ph n đ ng c aạ ầ ể ị ả ộ ủ  Thomas Carlyle (T.Cáclây) ­ m t ngộ ười phê phán ch  nghĩa t  b n,ủ ư ả  

nh ng trên l p trư ậ ường c a giai c p quý t c phong ki n, t  đó, phátủ ấ ộ ế ừ  

hi n ra s  m nh l ch s  c a giai c p vô s n. Đ n đây, quá trình chuy nệ ứ ệ ị ử ủ ấ ả ế ể  

t  ch  nghĩa duy tâm và dân ch  ­ cách m ng sang ch  nghĩa duy v từ ủ ủ ạ ủ ậ  

bi n ch ng và ch  nghĩa c ng s n   Ph.Ăngghen cũng đã hoàn thành. ệ ứ ủ ộ ả ởTháng 8/1844, Ph.Ăngghen r i  ờ Manchester v  Đ c, r i qua Parisề ứ ồ  

và g p Mác   đó. S  nh t trí v  t  tặ ở ự ấ ề ư ưởng đã d n đ n tình b n vĩ đ iẫ ế ạ ạ  

c a Mác và Ph.Ăngghen, g n li n tên tu i c a hai ông v i s  ra đ i vàủ ắ ề ổ ủ ớ ự ờ  phát tri n m t th  gi i quan m i mang tên C.Mác ­ th  gi i quan cáchể ộ ế ớ ớ ế ớ  

m ng c a giai c p vô s n. Nh  v y, m c dù C.Mác và Ăngghen ho tạ ủ ấ ả ư ậ ặ ạ  

đ ng chính tr  ­ xã h i và ho t đ ng khoa h c trong nh ng đi u ki nộ ị ộ ạ ộ ọ ữ ề ệ  khác nhau, nh ng nh ng kinh nghi m th c ti n và k t lu n rút ra tư ữ ệ ự ễ ế ậ ừ 

30 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 1, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 589.ị ố ộ

nghiên c u khoa h c c a hai ông là th ng nh t, đ u g p nhau   phátứ ọ ủ ố ấ ề ặ ở  

hi n s  m nh l ch s  ệ ứ ệ ị ử c aủ  giai c p vô s n, t  đó hình thành quan đi mấ ả ừ ể  duy v t bi n ch ng và t  tậ ệ ứ ư ưởng c ng s n ch  nghĩa.ộ ả ủ

* Th i k  đ  xu t nh ng nguyên lý tri t h c duy v t bi n ch ng ờ ỳ ề ấ ữ ế ọ ậ ệ ứ  

và duy v t l ch s ậ ị ử

Đây là th i k  C.Mác và Ph.Ăngghen, sau khi đã t  gi i phóngờ ỳ ự ả  mình kh i h  th ng tri t h c cũ, b t tay vào xây d ng nh ng nguyên lýỏ ệ ố ế ọ ắ ự ữ  

n n t ng cho m t tri t h c m i.ề ả ộ ế ọ ớ

C.Mác vi t ế B n th o kinh t  ­ tri t h c 1844 ả ả ế ế ọ  trình bày khái lượ  c

nh ng quan đi m kinh t  và tri t h c c a mình thông qua vi c ti p t cữ ể ế ế ọ ủ ệ ế ụ  phê phán tri t h c duy tâm c a Hegel và phê phán kinh t  chính tr  h cế ọ ủ ế ị ọ  

c  đi n c a Anh. L n đ u tiên Mác đã ch  ra ổ ể ủ ầ ầ ỉ m t tích c c ặ ự  trong phép 

bi n ch ng c a tri t h c Hegel. Ông phân tích ph m trù "lao đ ng tệ ứ ủ ế ọ ạ ộ ự tha hoá", xem s  tha hoá c a lao đ ng nh  m t t t y u l ch s , s  t nự ủ ộ ư ộ ấ ế ị ử ự ồ  

t i và phát tri n c a "lao đ ng b  tha hoá" g n li n v i s  h u t  nhân,ạ ể ủ ộ ị ắ ề ớ ở ữ ư  

được phát tri n cao đ  trong ch  nghĩa t  b n và đi u đó d n t i "sể ộ ủ ư ả ề ẫ ớ ự tha hoá c a con ngủ ười kh i con ngỏ ười". Vi c kh c ph c s  tha hoáệ ắ ụ ự  chính là s  xoá b  ch  đ  s  h u t  nhân, gi i phóng ngự ỏ ế ộ ở ữ ư ả ười công nhân 

kh i "lao đ ng b  tha hoá" dỏ ộ ị ưới ch  nghĩa t  b n, cũng là s  gi iủ ư ả ự ả  phóng con người nói chung

C.Mác lu n ch ng cho tính t t y u c a ch  nghĩa c ng s n trongậ ứ ấ ế ủ ủ ộ ả  

s  phát tri n xã h i, khác v i quan ni m c a các môn phái ch  nghĩaự ể ộ ớ ệ ủ ủ  

c ng s n không tộ ả ưởng đương th i, th c ch t ch  là th  ch  nghĩa c ngờ ự ấ ỉ ứ ủ ộ  

s n quay l i v i "s  gi n d , ả ạ ớ ự ả ị không t  nhiên  ự c a con ngủ ườ nghèo khổ i 

và không có nhu c u"ầ 31. C.Mác cũng ti n xa h n Feuerbach r t nhi uế ơ ấ ề  trong quan ni m v  ch  nghĩa c ng s n tuy v n dùng nh ng thu t ngệ ề ủ ộ ả ẫ ữ ậ ữ 

c a tri t h c Feuerbach, "Ch  nghĩa c ng s n coi nh  ch  nghĩa tủ ế ọ ủ ộ ả ư ủ ự nhiên = ch  nghĩa nhân đ o"ủ ạ 32

Tác   ph m  ẩ Gia   đình   th n   thánh   ầ là   công   trình   c a   Mác   vàủ  Ph.Ăngghen, được xu t b n tháng 2/1845. Tác ph m này đã ch a đ ngấ ả ẩ ứ ự  

"quan ni m h u nh  đã hoàn thành c a Mác v  vai trò cách m ng c aệ ầ ư ủ ề ạ ủ  giai c p vô s n", và cho th y "Mác đã ti n g n nh  th  nào đ n tấ ả ấ ế ầ ư ế ế ư 

tưởng c  b n c a toàn b  "h  th ng" c a ông  t c là t  tơ ả ủ ộ ệ ố ủ ứ ư ưởng về 

nh ng quan h  xã h i c a s n xu t"ữ ệ ộ ủ ả ấ 33

Mùa xuân 1845,  Lu n c ậ ươ ng v  Feuerbach   ề ra đ iờ   Ph.Ăngghen 

đánh giá đây là văn ki n đ u tiên ch a đ ng m m m ng thiên tài c aệ ầ ứ ự ầ ố ủ  

31 C.Mác, B n th o kinh t  ­ tri t h c năm 1844 ả ả ế ế ọ , Nxb. S  th t, H.1962, tr. 126 ự ậ

32 C.Mác, B n th o kinh t  ­ tri t h c năm 1844 ả ả ế ế ọ , Sdđ, tr.128.

33 V.I.Lênin: Toàn t p,  ậ Nxb Ti n b , Matxc va, 1963, t.29, tr. 11 ­ 32 (ti ng Nga).ế ộ ơ ế

m t th  gi i quan m i. T  tộ ế ớ ớ ư ưởng xuyên su t c a lu n cố ủ ậ ương là vai trò quy t đ nh c a th c ti n đ i v i đ i s ng xã h i và t  tế ị ủ ự ễ ố ớ ờ ố ộ ư ưởng v  sề ứ 

m nh "c i t o th  gi i" c a tri t h c Mác. Trên c  s  quan đi m th cệ ả ạ ế ớ ủ ế ọ ơ ở ể ự  

ti n đúng đ n, Mác đã phê phán toàn b  ch  nghĩa duy v t trễ ắ ộ ủ ậ ước kia và bác b  quan đi m c a ch  nghĩa duy tâm, v n d ng quan đi m duy v tỏ ể ủ ủ ậ ụ ể ậ  

bi n ch ng đ  ch  ra m t xã h i c a b n ch t con ngệ ứ ể ỉ ặ ộ ủ ả ấ ười, v i lu nớ ậ  

đi m "trong tính hi n th c c a nó, b n ch t con ngể ệ ự ủ ả ấ ười là t ng hoàổ  

nh ng quan h  xã h i"ữ ệ ộ 34

Cu i năm 1845 ­ đ u năm 1846, C.Mác và Ph.Ăngghen vi t chungố ầ ế  tác ph m ẩ H  t  t ệ ư ưở ng Đ c ứ  trình bày quan đi m duy v t l ch s  m tể ậ ị ử ộ  cách h  th ng ­ xem xét l ch s  xã h i xu t phát tệ ố ị ử ộ ấ ừ  con ng ườ i hi n ệ  

th c, ự  kh ng đ nh: "Ti n đ  đ u tiên c a toàn b  l ch s  nhân lo i thì dĩẳ ị ề ề ầ ủ ộ ị ử ạ  nhiên là s  t n t i c a nh ng cá nhân con ngự ồ ạ ủ ữ ườ ối s ng"35 mà s n xu tả ấ  

v t ch t là hành vi l ch s  đ u tiên c a h  Phậ ấ ị ử ầ ủ ọ ương th c s n xu t v tứ ả ấ ậ  

ch t không ch  là tái s n xu t s  t n t i th  xác c a cá nhân, mà "nó làấ ỉ ả ấ ự ồ ạ ể ủ  

m t phộ ương th c ho t đ ng nh t đ nh c a nh ng cá nhân  y, m t hìnhứ ạ ộ ấ ị ủ ữ ấ ộ  

th c nh t đ nh c a ho t đ ng s ng c a h , m t  ứ ấ ị ủ ạ ộ ố ủ ọ ộ ph ươ ng th c sinh ứ  

s ng ố  nh t đ nh c a h "ấ ị ủ ọ 36

S n xu t v t ch t là c  s  c a đ i s ng xã h i. V i vi c nghiênả ấ ậ ấ ơ ở ủ ờ ố ộ ớ ệ  

c u bi n ch ng gi a nh ng "s c s n xu t c a xã h i" (t c l c lứ ệ ứ ữ ữ ứ ả ấ ủ ộ ứ ự ượ  ng

s n xu t) và nh ng hình th c giao ti p (t c các quan h  s n xu t), phátả ấ ữ ứ ế ứ ệ ả ấ  

hi n ra quy lu t v n đ ng và phát tri n n n s n xu t v t ch t c a xãệ ậ ậ ộ ể ề ả ấ ậ ấ ủ  

h i. Cùng v i ộ ớ H  t  t ệ ư ưở ng Đ c ứ , tri t h c Mác đã đi t i nh n th c đ iế ọ ớ ậ ứ ờ  

s ng xã h i b ng m t h  th ng các quan đi m lí lu n th c s  khoaố ộ ằ ộ ệ ố ể ậ ự ự  

h c, đã ọ hình thành, t o c  s  lí lu n khoa  ạ ơ ở ậ h c v ng ch c cho s  phátọ ữ ắ ự  tri n t  tể ư ưởng c ng s n ch  nghĩa c a C.Mác và Ph.Ăngghen.ộ ả ủ ủ

Hai ông đã đ a ra phư ương pháp ti p c n khoa h c đ  nh n th cế ậ ọ ể ậ ứ  

ch  nghĩa c ng s n. Theo đó, ch  nghĩa c ng s n là m t lý tủ ộ ả ủ ộ ả ộ ưởng cao 

đ p c a nhân lo i, nh ng đẹ ủ ạ ư ược th c hi n t ng bự ệ ừ ước v i nh ng m cớ ữ ụ  tiêu c  th  nào, b ng con đụ ể ằ ường nào, thì đi u đó còn tu  thu c vàoề ỳ ộ  

đi m xu t phát và ch  có qua phong trào th c ti n m i tìm ra để ấ ỉ ự ễ ớ ượ  c

nh ng hình th c và bữ ứ ước đi thích h p. "Đ i v i chúng ta, ch  nghĩaợ ố ớ ủ  

c ng s n không ph i là m t  ộ ả ả ộ tr ng thái ạ   c n ph i sáng t o ra, khôngầ ả ạ  

ph i là m t ả ộ lý t ưở ng mà hi n th c ph i khuôn theo. Chúng ta g i chệ ự ả ọ ủ nghĩa c ng s n là m t phong trào ộ ả ộ hi n th c ệ ự , nó xoá b  tr ng thái hi nỏ ạ ệ  nay"37

34 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 3, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 29.ị ố ộ

35 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p ậ , t. 3, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 11.ị ố ộ

36 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 3, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 30.ị ố ộ

37 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 3, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 51.ị ố ộ

Năm 1847, C.Mác vi t tác ph m ế ẩ S  kh n cùng c a tri t h c ự ố ủ ế ọ , ti pế  

t c đ  xu t các nguyên lý tri t h c, ch  nghĩa c ng s n khoa h c, nhụ ề ấ ế ọ ủ ộ ả ọ ư chính Mác sau này đã nói, "Ch a đ ng nh ng m m m ng c a h cứ ự ữ ầ ố ủ ọ  thuy t đế ược trình bày trong b  ộ T  b n ư ả   sau hai mươi năm tr i laoờ  

đ ng"ộ 38. Năm 1848, C.Mác cùng v i Ph.Ăngghen vi t tác ph m ớ ế ẩ Tuyên  ngôn c a Đ ng C ng s n ủ ả ộ ả  Đây là văn ki n có tính ch t cệ ấ ương lĩnh đ uầ  tiên c a ch  nghĩa Mác, trong đó c  s  tri t h c c a ch  nghĩa Mácủ ủ ơ ở ế ọ ủ ủ  

được trình bày m t cách thiên tài, th ng nh t h u c  v i các quan đi mộ ố ấ ữ ơ ớ ể  kinh t  và các quan đi m chính tr  ­ xã h i. "Tác ph m này trình bàyế ể ị ộ ẩ  

m t cách h t s c sáng s a và rõ ràng th  gi i quan m i, ch  nghĩa duyộ ế ứ ủ ế ớ ớ ủ  

v t tri t đ  ­ ch  nghĩa duy v t này bao quát c  lĩnh v c sinh ho t xãậ ệ ể ủ ậ ả ự ạ  

h i ­ phép bi n ch ng v i t  cách là h c thuy t toàn di n nh t, sâu s cộ ệ ứ ớ ư ọ ế ệ ấ ắ  

nh t v  s  phát tri n, lí lu n đ u tranh giai c p và vai trò cách m ng ­ấ ề ự ể ậ ấ ấ ạ  trong l ch s  toàn th  gi i c a giai c p vô s n, t c là giai c p sáng t oị ử ế ớ ủ ấ ả ứ ấ ạ  

m t xã h i m i xã h i c ng s n"ộ ộ ớ ộ ộ ả 39. V i hai tác ph m này, ch  nghĩaớ ẩ ủ  Mác được trình bày nh  m t ch nh th  các quan đi m lí lu n n n t ngư ộ ỉ ể ể ậ ề ả  

c a ba b  ph n h p thành c a nó và s  đủ ộ ậ ợ ủ ẽ ược Mác và Ph.Ăngghen ti pế  

t c ụ b  sung, phát tri n ổ ể  trong su t cu c đ i c a hai ông trên c  s  t ngố ộ ờ ủ ơ ở ổ  

k t nh ng kinh nghi m th c ti n c a phong trào công nhân và khái quátế ữ ệ ự ễ ủ  

nh ng thành t u khoa h c c a nhân lo i.ữ ự ọ ủ ạ

* Th i k  C.Mác và Ph.Ăngghen b  sung và phát tri n toàn ờ ỳ ổ ể  

di n lí lu n tri t h c (1848 ­ 1895) ệ ậ ế ọ

H c thuy t Mác ti p t c đọ ế ế ụ ược b  sung và phát tri n trong s  g nổ ể ự ắ  

bó m t thi t h n n a v i th c ti n cách m ng c a giai c p công nhânậ ế ơ ữ ớ ự ễ ạ ủ ấ  

mà C.Mác và Ph.Ăngghen v a là nh ng đ i bi u t  từ ữ ạ ể ư ưởng v a là lãnhừ  

t  thiên tài. B ng ho t đ ng lí lu n c a mình, C.Mác và Ph.Ăngghen đãụ ằ ạ ộ ậ ủ  

đ a phong trào công nhân t  t  phát thành phong trào t  giác và phátư ừ ự ự  tri n ngày càng m nh m  Và chính trong quá trình đó, h c thuy t c aể ạ ẽ ọ ế ủ  các ông không ng ng đừ ược phát tri n m t cách hoàn b ể ộ ị

Trong th i k  này, Mác vi t hàng lo t tác ph m quan tr ng. Haiờ ỳ ế ạ ẩ ọ  tác ph m: ẩ Đ u tranh giai c p   Pháp ấ ấ ở  và Ngày 18 tháng S ươ ng mù c a ủ   Lui Bônapáct   ơ đã t ng k t cu c cách m ng Pháp (1848 ­ 1849). Cácổ ế ộ ạ  năm sau, cùng v i nh ng ho t đ ng tích c c đ  thành l p Qu c t  I,ớ ữ ạ ộ ự ể ậ ố ế  Mác đã t p trung vi t tác ph m khoa h c ch  y u c a mình là b  ậ ế ẩ ọ ủ ế ủ ộ Tư 

b n  ả (t p 1 xu t b n 9/1867)ậ ấ ả , r i vi t ồ ế Góp ph n phê phán kinh t  chính ầ ế  

tr  h c ị ọ  (1859).

B  ộ T  b n  ư ả không ch  là công trình đ  s  c a Mác v  kinh t  chínhỉ ồ ộ ủ ề ế  

38 C.Mác và Ph.Ăngghen, Toàn t p,  ậ t. 19, Nxb Chính tr  qu c gia, Hà N i, 1995, tr. 334.ị ố ộ

39 V.I.Lênin, Toàn t p ậ , t. 26, Nxb Ti n b , ế ộ M, 1980, tr. 57.

tr  h c mà còn là b  sung, phát tri n c a tri t h c Mác nói riêng, c aị ọ ổ ể ủ ế ọ ủ  

h c thuy t Mác nói chung. Lênin kh ng đ nh, trong ọ ế ẳ ị T  b n  ư ả "Mác không 

đ  l i cho chúng ta "ể ạ Lôgíc h c ọ " (v i ch  L vi t hoa), nh ng đã đ  l iớ ữ ế ư ể ạ  

cho chúng ta Lôgíc c a  ủ T  b n" ư ả 40 .

Năm 1871, Mác vi t  ế N i chi n   Pháp,   ộ ế ở phân tích sâu s c kinhắ  nghi m c a Công xã Pari. Năm 1875, Mác cho ra đ i m t tác ph mệ ủ ờ ộ ẩ  quan tr ng v  con đọ ề ường và mô hình c a xã h i tủ ộ ương lai, xã h i c ngộ ộ  

s n ch  nghĩa ­ tác ph m ả ủ ẩ Phê phán C ươ ng lĩnh Gô ta.

Trong khi đó, Ph.Ăngghen đã phát tri n tri t h c Mác thông quaể ế ọ  

cu c đ u tranh ch ng l i nh ng k  thù đ  lo i c a ch  nghĩa Mác vàộ ấ ố ạ ữ ẻ ủ ạ ủ ủ  

b ng vi c khái quát nh ng thành t u c a khoa h c. ằ ệ ữ ự ủ ọ Bi n ch ng c a t ệ ứ ủ ự  nhiên  và  Ch ng Đuyrinh ố   l n lầ ượt ra đ i trong th i k  này. Sau đóờ ờ ỳ  Ph.Ăngghen vi t ti p các tác ph m ế ế ẩ Ngu n g c c a gia đình, c a ch ồ ố ủ ủ ế 

đ  t  h u và c a nhà n ộ ư ữ ủ ướ (1884) và  Lútvích Phoi­ ­b c và s  cáo c   ơ ắ ự   chung c a tri t h c c  đi n Đ c ủ ế ọ ổ ể ứ  (1886)  V i nh ng tác ph m trên,ớ ữ ẩ  Ph.Ăngghen đã trình bày h c thuy t Mác nói chung, tri t h c Mác nóiọ ế ế ọ  riêng dướ ại d ng m tộ  h  th ng ệ ố  lí lu n tậ ương đ i đ c l p và hoàn ch nh.ố ộ ậ ỉ  Sau khi Mác qua đ i (14/03/1883), Ph.Ăngghen đã hoàn ch nh và xu tờ ỉ ấ  

b n hai quy n còn l i trong b  ả ể ạ ộ T  b n ư ả  c a Mác (tr n b  ba quy n).ủ ọ ộ ể  

Nh ng ý ki n b  sung, gi i thích c a Ph.Ăngghen đ i v i m t s  lu nữ ế ổ ả ủ ố ớ ộ ố ậ  

đi m c a các ông trể ủ ước đây cũng có ý nghĩa r t quan tr ng trong vi cấ ọ ệ  

b o v  và phát tri n tri t h c Mác.ả ệ ể ế ọ

c. Th c ch t và ý nghĩa cu c cách m ng trong tri t h c do ự ấ ộ ạ ế ọ   C.Mác và Ph.Ăngghen th c hi n ự ệ

S  ra đ i c a tri t h c Mác là m t cu c cách m ng vĩ đ i trongự ờ ủ ế ọ ộ ộ ạ ạ  

l ch s  tri t h c nhân lo i. K  th a m t cách có phê phán nh ng thànhị ử ế ọ ạ ế ừ ộ ữ  

t u c a t  duy nhân lo i, sáng t o nên ch  nghĩa duy v t tri t h c m iự ủ ư ạ ạ ủ ậ ế ọ ớ  

v  ch t, hoàn b  nh t, tri t đ  nh t, trong đó có s  th ng nh t gi a chề ấ ị ấ ệ ể ấ ự ố ấ ữ ủ nghĩa duy v t v i phép bi n ch ng, gi a quan ni m duy v t v  tậ ớ ệ ứ ữ ệ ậ ề ự nhiên v i quan ni m duy v t v  đ i s ng xã h i, gi a vi c gi i thíchớ ệ ậ ề ờ ố ộ ữ ệ ả  

hi n th c v  m t tri t h c v i cu c đ u tranh c i t o hi n th c b iệ ự ề ặ ế ọ ớ ộ ấ ả ạ ệ ự ở  

th c ti n cách m ng, tr  thành th  gi i quan và phự ễ ạ ở ế ớ ương pháp lu nậ  khoa h c c a giai c p công nhân và chính đ ng c a nó đ  nh n th c vàọ ủ ấ ả ủ ể ậ ứ  

c i t o th  gi i. Đó là th c ch t cu c cách m ng trong tri t h c doả ạ ế ớ ự ấ ộ ạ ế ọ  C.Mác và Ph.Ăngghen th c hi n.ự ệ

C.Mác và Ph.Ăngghen, đã kh c ph c tính ch t tr c quan, siêu hình ắ ụ ấ ự  

c a ch  nghĩa duy v t cũ và kh c ph c tính ch t duy tâm, th n bí c a ủ ủ ậ ắ ụ ấ ầ ủ   phép bi n ch ng duy tâm, sáng t o ra m t ch  nghĩa duy v t tri t h c ệ ứ ạ ộ ủ ậ ế ọ  

40 V.I.Lênin, Toàn t p ậ , t. 29, Nxb Ti n b , ế ộ M, 1981, tr.359.