Kiến thức cơ bản về thuế (Phần 1)

Kiến thức cơ bản về thuế (Phần 1)

Kiến thức cơ bản về thuế (Phần 1)

13-06-2008 S l n xem: 6182ố ầ

I KHÁI NI M, VAI TRÒ, CH C NĂNG C A THU TRONG QU N LÝ NHÀ N Ệ Ứ Ủ Ế Ả ƯỚ C

1 Khái ni m, phân bi t thu v i l phí, phí ệ ệ ế ớ ệ

1.1 Khái ni m: ệ

Thu là m t kho n n p b t bu c mà các th nhân và pháp nhân có nghĩa v ph i th c hi n đ i ế ộ ả ộ ắ ộ ể ụ ả ự ệ ố

v i Nhà n ớ ướ c, phát sinh trên c s các văn b n pháp lu t do Nhà n ơ ở ả ậ ướ c ban hành, không mang tính

ch t đ i giá và hoàn tr tr c ti p cho đ i t ấ ố ả ự ế ố ượ ng n p thu Thu không ph i là m t hi n t ộ ế ế ả ộ ệ ượ ng t ự nhiên mà là m t hi n t ộ ệ ượ ng xã h i do chính con ng ộ ườ đ nh ra và nó g n li n v i ph m trù Nhà n i ị ắ ề ớ ạ ướ c

và pháp lu t.ậ

· S ra đ i và t n t i c a thu g n li n v i s phân chia xã h i thành các giai c p đ i kháng và s ự ờ ồ ạ ủ ế ắ ề ớ ự ộ ấ ố ự

xu t hi n c a Nhà n ấ ệ ủ ướ c - pháp lu t ậ

Thu là m t th c th pháp lý nhân đ nh nh ng s ra đ i và t n t i c a nó không ch ph thu cế ộ ự ể ị ư ự ờ ồ ạ ủ ỉ ụ ộ vào ý chí con người mà còn ph thu c vào các đi u ki n kinh t - xã h i c a t ng th i kỳ l ch sụ ộ ề ệ ế ộ ủ ừ ờ ị ử

nh t đ nh.ấ ị

S xu t hi n Nhà nự ấ ệ ước đòi h i c n ph i có c a c i v t ch t c n thi t chi cho ho t đ ng thỏ ầ ả ủ ả ậ ấ ầ ế ạ ộ ườ ng xuyên c a b máy Nhà nủ ộ ước nh m đ m b o cho Nhà nằ ả ả ướ ồ ạc t n t i, duy trì quy n l c và th c hi nề ự ự ệ

ch c năng qu n lý xã h i c a mình Trong đi u ki n có các giai c p, t n t i ch đ t h u cùng v iứ ả ộ ủ ề ệ ấ ồ ạ ế ộ ư ữ ớ

ph m vi ho t đ ng c a Nhà nạ ạ ộ ủ ước ngày càng m r ng thì ch đ đóng góp theo phở ộ ế ộ ương th c tứ ự nguy n c a dân c trong ch đ c ng s n nguyên th y không còn phù h p n a Ð có đệ ủ ư ế ộ ộ ả ủ ợ ữ ể ượ ượ c l ng

c a c i c n thi t, Nhà nủ ả ầ ế ước đã s d ng quy n l c c a mình ban hành pháp lu t, n đ nh b t bu cử ụ ề ự ủ ậ ấ ị ắ ộ các th nhân và pháp nhân ph i đóng góp cho Nhà nể ả ước m t ph n c a c i mà h làm ra và hình thànhộ ầ ủ ả ọ qũy ti n t t p trung c a Nhà nề ệ ậ ủ ước Ban đ u nh ng c a c i v t ch t này đầ ữ ủ ả ậ ấ ược thu n p dộ ưới hình

th c hi n v t, d n d n thu đứ ệ ậ ầ ầ ế ược chuy n sang hình th c ti n t Ð ng th i v i vi c n đ nh nghĩaể ứ ề ệ ồ ờ ớ ệ ấ ị

v thu n p c a c i v t ch t đ i v i dân c , Nhà nụ ộ ủ ả ậ ấ ố ớ ư ước đ m b o vi c th c hi n các nghĩa v đó b ngả ả ệ ự ệ ụ ằ

b máy cu ng ch c a Nhà nộ ỡ ế ủ ước

S xu t hi n s n ph m th ng d trong xã h i là c s ch y u đ thu t n t i và phát tri n.ự ấ ệ ả ẩ ặ ư ộ ơ ở ủ ế ể ế ồ ạ ể

Nh v y, thu là ph m trù có tính l ch s và là m t t t y u khách quan, thu ra đ i xu t phát tư ậ ế ạ ị ử ộ ấ ế ế ờ ấ ừ nhu

c u đáp ng ch c năng c a Nhà nầ ứ ứ ủ ước và s t n t i c a thu không tách r i quy n l c Nhà nự ồ ạ ủ ế ờ ề ự ước

· Thu do c quan quy n l c Nhà n ế ơ ề ự ướ c cao nh t ban hành ấ

các qu c gia, do vai trò quan tr ng c a thu đ i v i vi c hình thành qũy ngân sách Nhà n c và

nh ng nh hữ ả ưởng c a nó đ i v i đ i s ng kinh t - xã h i nên th m quy n quy đ nh, s a đ i, bãi bủ ố ớ ờ ố ế ộ ẩ ề ị ử ổ ỏ các Lu t thu đ u thu c c quan l p pháp Ðây là nguyên t c s m đậ ế ề ộ ơ ậ ắ ớ ược ghi nh n trong pháp lu t c aậ ậ ủ các nước Ch ng h n nẳ ạ ở ước Anh đ o Lu t v dân quy n năm 1688 quy đ nh: c m m i s thu thuạ ậ ề ề ị ấ ọ ự ế

đ dùng vào vi c chi tiêu c a Nhà nể ệ ủ ước n u không đế ược Qu c h i ch p thu n Pháp, Qu c h iố ộ ấ ậ ở ố ộ Pháp quy đ nh: b t c m t kho n thu nào n u không đị ấ ứ ộ ả ế ế ược Qu c h i ch p thu n thì không đố ộ ấ ậ ược áp

d ng Hi n pháp c a nụ ế ủ ước C ng hòa Pháp năm 1791 quy đ nh Qu c h i Pháp có quy n bi u quy t vàộ ị ố ộ ề ể ế

đ nh đo t các Lu t thu ị ạ ậ ế

Hi n pháp nế ước C ng hoà xã h i ch nghĩa Vi t Nam quy đ nh: Qu c h i có nhi m v và quy nộ ộ ủ ệ ị ố ộ ệ ụ ề

h n quy đ nh, s a đ i ho c bãi b các Lu t thu Tuy v y, do yêu c u đi u ch nh các quan h phápạ ị ử ổ ặ ỏ ậ ế ậ ầ ề ỉ ệ

lu t v thu , Qu c h i có th giao cho U y ban Thậ ề ế ố ộ ể ớ ường v Qu c h i quy đ nh, s a đ i ho c bãi bụ ố ộ ị ử ổ ặ ỏ

m t s lo i thu thông qua hình th c ban hành Pháp l nh ho c Ngh quy t v thu ộ ố ạ ế ứ ệ ặ ị ế ề ế

· Thu là kho n n p mang tính nghĩa v b t bu c c a các pháp nhân và th nhân đ i v i Nhà n ế ả ộ ụ ắ ộ ủ ể ố ớ ướ c không mang tính đ i giá hoàn tr tr c ti p ố ả ự ế

Thu là nghĩa v thanh toán mà các th nhân và pháp nhân khi có các d u hi u và đi u ki n đế ụ ể ấ ệ ề ệ ượ c quy đ nh c th trong Lu t thu thì ph i th c hi n đ i v i Nhà nị ụ ể ậ ế ả ự ệ ố ớ ước và được đ m b o th c hi nả ả ự ệ

b ng s cằ ự ưỡng ch c a Nhà nế ủ ước

· Thu là công c ph n ánh quan h phân ph i l i c a c i v t ch t d ế ụ ả ệ ố ạ ủ ả ậ ấ ướ i hình th c giá tr gi a Nhà ứ ị ữ

n ướ ớ c v i các ch th khác trong xã h i ủ ể ộ

Nhà nước thu thu làm phát sinh quan h phân ph i gi a Nhà nế ệ ố ữ ước v i các th nhân và pháp nhânớ ể trong xã h i Ð i tộ ố ượng c a quan h phân ph i này là c a c i v t ch t đủ ệ ố ủ ả ậ ấ ược bi u hi n dể ệ ưới hình

th c giá tr ứ ị

S t n t i và phát tri n c a Nhà nự ồ ạ ể ủ ước trong t ng giai đo n l ch s , đ c đi m c a phừ ạ ị ử ặ ể ủ ương th cứ

s n xu t, k t c u giai c p là nh ng nhân t ch y u nh hả ấ ế ấ ấ ữ ố ủ ế ả ưởng đ n vai trò, n i dung, đ c đi m c aế ộ ặ ể ủ thu Do đó, c c u và n i dung c a c h th ng pháp lu t thu và t ng Lu t thu ph i đế ơ ấ ộ ủ ả ệ ố ậ ế ừ ậ ế ả ược nghiên

c u, s a đ i b sung, c i ti n và đ i m i k p th i nh m thích h p v i tình hình, nhi m v c a t ngứ ử ổ ổ ả ế ổ ớ ị ờ ằ ợ ớ ệ ụ ủ ừ giai đo n Ð ng th i ph i t ch c b máy phù h p, đ s c đ m b o th c hi n các quy đ nh phápạ ồ ờ ả ổ ứ ộ ợ ủ ứ ả ả ự ệ ị

lu t v thu đã đậ ề ế ược Nhà nước ban hành trong t ng th i kỳ.ừ ờ

H th ng pháp lu t thu đệ ố ậ ế ược coi là phù h p không ch nhìn m t cách phi n di n vào s lợ ỉ ộ ế ệ ố ượ ng các Lu t thu nhi u hay ít, vào m c tiêu đ n thu n là đ ng viên tài chính vào ngân sách Nhà nậ ế ề ụ ơ ầ ộ ước mà

ph i đả ược phân tích m t cách toàn di n, ch t ch v i yêu c u phát tri n kinh t , v i đ i s ng xã h i,ộ ệ ặ ẽ ớ ầ ể ế ớ ờ ố ộ không đ i l p v i quy n l i và kh năng đóng góp c a nhân dân.ố ậ ớ ề ợ ả ủ

nỞ ước ta trướ ảc c i cách ch đ thu ngân sách Nhà nế ộ ước, Lu t thu ch áp d ng đ i v i cácậ ế ỉ ụ ố ớ

c s s n xu t, kinh doanh thu c thành ph n kinh t t p th và cá th Ð th c hi n ch đ thu ngânơ ở ả ấ ộ ầ ế ậ ể ể ể ự ệ ế ộ sách Nhà nước phù h p v i c ch th trợ ớ ơ ế ị ường, phát huy vai trò c a các hình th c thu ngân sách Nhàủ ứ

nước, cu c c i cách ch đ thu ngân sách Nhà nộ ả ế ộ ước được th c hi n trên c s Ngh quy t Qu c h iự ệ ơ ở ị ế ố ộ khóa VIII kỳ h p th IV năm 1989 K t q a c a cu c c i cách này đ a đ n vi c áp d ng th ng nh tọ ứ ế ủ ủ ộ ả ư ế ệ ụ ố ấ

ch đ thu thu đ i v i t t c các thành ph n kinh t , không phân bi t hình th c s h u, hình th cế ộ ế ố ớ ấ ả ầ ế ệ ứ ở ữ ứ kinh doanh T đây thu th c s tr thành ngu n thu ch y u c a ngân sách Nhà nừ ế ự ự ở ồ ủ ế ủ ước và thu chi mế ế

t tr ng cao trong c c u ngu n thu ngân sách Nhà nỷ ọ ơ ấ ồ ước

1.2 Phân bi t thu v i l phí, phí ệ ế ớ ệ

Thu là kho n đóng góp b t bu c theo quy đ nh c a pháp lu t c a các cá nhân và pháp nhân đ iế ả ắ ộ ị ủ ậ ủ ố

v i Nhà nớ ước không mang tính đ i giá và hoàn tr tr c ti p.ố ả ự ế

L phí là kho n thu v a mang tính ch t ph c v cho đ i tệ ả ừ ấ ụ ụ ố ượng n p l phí v vi c th c hi n m tộ ệ ề ệ ự ệ ộ

s th t c hành chính v a mang tính ch t đ ng viên s đóng góp cho ngân sách Nhà nố ủ ụ ừ ấ ộ ự ước

Phí là kho n thu mang tính ch t bù đ p chi phí thả ấ ắ ường xuyên ho c b t thặ ấ ường nh phí v xâyư ề

d ng, b o dự ả ưỡng, duy tu c a Nhà nủ ước đ i v i nh ng ho t đ ng ph c v ngố ớ ữ ạ ộ ụ ụ ườ ội n p phí

Thu và l phí, phí đ u là ngu n thu cho ngân sách Nhà nế ệ ề ồ ước và đ u mang tính pháp lý nh ngề ư

gi a chúng có s khác bi t nh sau:ữ ự ệ ư

· Xét v m t giá tr pháp lý: ề ặ ị

Thu có giá tr pháp lý cao h n l phí, phí Thu đế ị ơ ệ ế ược ban hành dướ ại d ng văn b n pháp lu tả ậ

nh : Lu t, Pháp l nh do Qu c h i vàư ậ ệ ố ộ y ban Thủ ường v Qu c h i thông qua Trình t ban hành m tụ ố ộ ự ộ

Lu t thu ph i tuân theo m t trình t ch t ch ậ ế ả ộ ự ặ ẽ

Trong khi đó l phí, phí đệ ược ban hành đướ ại d ng Ngh đ nh, Quy t đ nh c a chính ph ; Quy tị ị ế ị ủ ủ ế

đ nh c a các B , c quan ngang B , c quan thu c Chính ph ; Ngh quy t c a h i đ ng nhân dânị ủ ộ ơ ộ ơ ộ ủ ị ế ủ ộ ồ

c p t nh.ấ ỉ

· Xét v m c đích và m c đ nh h ề ụ ứ ộ ả ưở ng đ i v i n n kinh t - xã h i thì thu có 3 tác d ng ố ớ ề ế ộ ế ụ l n:ớ

· T o ngu n thu l n cho ngân sách Nhà nạ ồ ớ ước

· Ði u ch nh các ho t đ ng s n xu t, kinh doanh, qu n lý và đ nh hề ỉ ạ ộ ả ấ ả ị ướng phát tri n kinh t ể ế

· Ð m b o s bình đ ng gi a nh ng ch th kinh doanh và công b ng xã h i.ả ả ự ẳ ữ ữ ủ ể ằ ộ

Qua đó chúng ta th y thu có tác đ ng l n đ n toàn b qúa trình phát tri n kinh t - xã h i c aấ ế ộ ớ ế ộ ể ế ộ ủ

m t qu c gia, đ ng th i thu là m t b ph n r t quan tr ng c u thành chính sách tài chính qu c gia.ộ ố ồ ờ ế ộ ộ ậ ấ ọ ấ ố Trong khi đó l phí, phí không có nh ng tác d ng nói trên, nó ch có tác d ng t o ngu n thu choệ ữ ụ ỉ ụ ạ ồ ngân sách Nhà nước H n n a, vi c t o ngu n này không ph i dùng đáp ng nhu c u chi tiêu m iơ ữ ệ ạ ồ ả ứ ầ ọ

m t c a Nhà nặ ủ ước, mà trước h t dùng đ bù đ p các chi phí ho t đ ng c a các c quan cung c pế ể ắ ạ ộ ủ ơ ấ cho xã h i m t s d ch v công c ng nh : d ch v công ch ng, d ch v đăng ký quy n s h u ho cộ ộ ố ị ụ ộ ư ị ụ ứ ị ụ ề ở ữ ặ quy n s d ng tài s n, d ch v h i quan ề ử ụ ả ị ụ ả

Ngoài d u hi u là thu đấ ệ ế ược đ m b o th c hi n b ng s cả ả ự ệ ằ ự ưỡng ch c a Nhà nế ủ ước, thu cònế

được phân bi t v i l phí, phí ch các cá nhân và pháp nhân có nghĩa v n p thu cho Nhà nệ ớ ệ ở ổ ụ ộ ế ướ c

nh ng không trên c s đư ơ ở ược hưởng nh ng l i ích v t ch t tữ ợ ậ ấ ương ng mang tính ch t đ i giá Trongứ ấ ố

khi đó hình th c l phí, phí và công trái nói chung mang tính t nguy n và có tính ch t đ i giá Tínhứ ệ ự ệ ấ ố

b t bu c c a l phí và phí ch x y ra khi ch th n p l phí, phí th a hắ ộ ủ ệ ỉ ả ủ ể ộ ệ ừ ưởng tr c ti p nh ng d ch vự ế ữ ị ụ

do Nhà nước cung c p.ấ

Bên c nh đó, thu không mang tính hoàn tr tr c ti p cho đ i tạ ế ả ự ế ố ượng n p thu Tính ch t khôngộ ế ấ hoàn tr tr c ti p c a thu th hi n ch Nhà nả ự ế ủ ế ể ệ ở ổ ước thu thu t các cá nhân và pháp nhân trong xãế ừ

h i nh ng không b ràng bu c b i trách nhi m ph i hoàn tr l i cho ngộ ư ị ộ ở ệ ả ả ạ ườ ội n p Ngườ ội n p thu suyế cho cùng s nh n đẽ ậ ược các l i ích v t ch t t vi c s d ng các d ch v công c ng do Nhà nợ ậ ấ ừ ệ ử ụ ị ụ ộ ướ ử c s

d ng các kho n chi c a ngân sách Nhà nụ ả ủ ước đ th c hi n các chính sách kinh t xã h i chung cho cể ự ệ ế ộ ả

c ng đ ng Tuy nhiên, giá tr ph n d ch v đó không nh t thi t tộ ồ ị ầ ị ụ ấ ế ương đ ng v i kho n ti n thu màồ ớ ả ề ế

h đã n p cho Nhà nọ ộ ước Tính ch t này c a thu cho phép chúng ta phân bi t thu v i l phí, phí vàấ ủ ế ệ ế ớ ệ các kho n thu mà Nhà nả ướ ậc t p trung vào ngân sách Nhà nước nh ng ràng bu c trách nhi m hoàn trư ộ ệ ả cho đ i tố ượng n p dộ ưới các hình th c nh vay n , t m ng cho ngân sách Nhà nứ ư ợ ạ ứ ước

· Xét v tên g i và m c đích ề ọ ụ

M c đích c a t ng lo i l phí r t rõ ràng, thụ ủ ừ ạ ệ ấ ường phù h p v i tên g i c a nó Nói m t cách chínhợ ớ ọ ủ ộ xác h n, tên g i c a lo i l phí nào ph n ánh khá đ y đ m c đích s d ng lo i l phí đó.ơ ọ ủ ạ ệ ả ầ ủ ụ ử ụ ạ ệ

M i m t Lu t thu đ u có m c đích riêng Tuy nhiên, đa s các s c thu có tên g i không ph nỗ ộ ậ ế ề ụ ố ắ ế ọ ả ánh đúng m c đích s d ng, mà thụ ử ụ ường ph n ánh đ i tả ố ượng tính thu ế

Nói chung m c đích c a vi c s d ng c a các lo i thu thụ ủ ệ ử ụ ủ ạ ế ường là t o ngu n qũy ngân sách Nhàạ ồ

nước nh m đáp ng nhu c u chi ngân sách Nhà nằ ứ ầ ước, th c hi n ch c năng qu n lý xã h i c a Nhàự ệ ứ ả ộ ủ

nước

2 Ch c năng, vai trò c a thu ứ ủ ế

2.1 Ch c năng c a thu ứ ủ ế

Ch c năng c a m t s v t hay m t hi n tứ ủ ộ ự ậ ộ ệ ượng là s th hi n công d ng v n có c a nó Ð i v iự ể ệ ụ ố ủ ố ớ

m t ph m trù kinh t - xã h i thì ch c năng ph n ánh s tác đ ng c a nó - là m t phộ ạ ế ộ ứ ả ự ộ ủ ộ ương th c đ cứ ặ

bi t bi u hi n nh ng thu c tính v n có c a ph m trù Cũng nh b n ch t, ch c năng cũng có tính nệ ể ệ ữ ộ ố ủ ạ ư ả ấ ứ ổ

đ nh tị ương đ i c a nó trong su t th i gian t n t i c a s v t hay đ i tố ủ ố ờ ồ ạ ủ ự ậ ố ượng

Thu là m t ph m trù tài chính, nó bi u hi n nh ng thu c tính chung v n có c a các quan h tàiế ộ ạ ể ệ ữ ộ ố ủ ệ chính Tuy nhiên thu cũng có nh ng đ c tr ng, hình th c v n đ ng và các ch c năng riêng b tế ữ ặ ư ứ ậ ộ ứ ắ

ngu n t t ng th các m i quan h tài chính.ồ ừ ổ ể ố ệ

Căn c vào n i dung cùng v i qúa trình ra đ i, t n t i và phát tri n c a thu , chúng ta th y r ngứ ộ ớ ờ ồ ạ ể ủ ế ấ ằ thu th c hi n các ch c năng sau đây:ế ự ệ ứ

· Ch c năng phân ph i và phân ph i l i: là ch c năng c b n, đ c thù c a thu ứ ố ố ạ ứ ơ ả ặ ủ ế

Ngay t lúc ra đ i thu là phừ ờ ế ương ti n dùng đ đ ng viên ngu n tài chính vào ngân sách Nhàệ ể ộ ồ

nước (có t t c các ki u Nhà nở ấ ả ể ước).V m t l ch s , ch c năng huy đ ng ngu n tài chính là ch cề ặ ị ử ứ ộ ồ ứ năng đ u tiên, ph n ánh nguyên nhân n y sinh ra thu Thông qua ch c năng này, các qũy ti n t t pầ ả ả ế ứ ề ệ ậ trung c a Nhà nủ ước được hình thành đ đ m b o c s v t ch t cho s ho t đ ng thể ả ả ơ ở ậ ấ ự ạ ộ ường xuyên và

t n t i c a Nhà nồ ạ ủ ước B ng chính ch c năng này, Nhà nằ ứ ước ti n hành tham gia phân ph i và phânế ố

ph i l i t ng s n ph m xã h i và thu nh p qu c dân trong xã h i Ch c năng phân ph i và phân ph iố ạ ổ ả ẩ ộ ậ ố ộ ứ ố ố

l i thu nh p c a thu là s huy đ ng m t b ph n thu nh p qu c dân dạ ậ ủ ế ự ộ ộ ộ ậ ậ ố ưới hình th c ti n t vàoứ ề ệ ngân sách Nhà nước Ph n l n thu đánh trên hàng hóa và thu nh p Ngầ ớ ế ậ ười có thu nh p cao và sậ ử

d ng nhi u hàng hóa, d ch v là ngụ ề ị ụ ườ ội n p thu nhi u h n S ti n này sau đó lai đế ề ơ ố ề ỷ ược Nhà nướ c chi nh m th c hi n chính sách kinh t -xã h i, t o ra tính công b ng tằ ự ệ ế ộ ạ ằ ương đ i cho xã h i.Trong m tố ộ ộ

ch ng m c nh t đ nh, ch c năng phân ph i và phân ph i l i đã t o đi u ki n cho s ra đ i và phátừ ự ấ ị ứ ố ố ạ ạ ề ệ ự ờ huy tác d ng ch c năng đi u ti t c a thu ụ ứ ề ế ủ ế

Ch c năng phân ph i và phân ph i l i có v trí ngày càng quan tr ng Ði u này đứ ố ố ạ ị ọ ề ược gi i thích b iả ở

s phát tri n, m r ng các ch c năng c a Nhà nự ể ở ộ ứ ủ ước và vi c th c hi n nhi u chính sách khác nhau,ệ ự ệ ề trong đó có vi c can thi p c a Nhà nệ ệ ủ ước vào các qúa trình kinh t ế

· Ch c năng đi u ti t đ i v i n n kinh t ứ ề ế ố ớ ề ế

Ch c năng đi u ti t c a thu đứ ề ế ủ ế ược nh n th c và s d ng r ng rãi t nh ng năm đ u c a th kậ ứ ử ụ ộ ừ ữ ầ ủ ế ỷ

XX và g n li n v i vai trò đi u ch nh c a Nhà nắ ề ớ ề ỉ ủ ước đ i v i n n kinh t Vi c tăng cố ớ ề ế ệ ường vai trò kinh t - xã h i c a Nhà nế ộ ủ ước d n đ n t c đ chi tiêu c a Nhà nẫ ế ố ộ ủ ước ngày càng tăng lên và h u q aậ ủ

t t y u là đòi h i Nhà nấ ế ỏ ước ph i m r ng qũy tài chính Nhà nả ở ộ ước, hình thành ch y u t vi c thuủ ế ừ ệ thu Nhu c u v ngu n tài chính càng l n thì Nhà nế ầ ề ồ ớ ướ ầ ph i tăng cc c n ả ường các ch c năng c aứ ủ thu đ tác đ ng m t cách có hi u q a đ n n n kinh t qu c dân Chính trong qúa trình đó ch c năngế ể ộ ộ ệ ủ ế ề ế ố ứ phân ph i và phân ph i l i và ch c năng đi u ch nh c a thu đã đố ố ạ ứ ề ỉ ủ ế ượ ử ục s d ng m t cách hi n th c.ộ ệ ự

Ði u đó có nghĩa là n i dung đi u ti t theo m t m c tiêu nào đó đã đề ộ ề ế ộ ụ ược d li u trự ệ ước vào trong qúa trình huy đ ng t p trung ngu n tài chính B ng cách s d ng nó đ kích thích ho c kìm hãm t cộ ậ ồ ằ ử ụ ể ặ ố

đ tăng trộ ưởng, tăng cường ho c làm y u đi s tích lũy ti t ki m, m r ng ho c thu h p nhu c u cóặ ế ự ế ệ ở ộ ặ ẹ ầ

kh năng thanh toán c a dân c , đ y nhanh ho c làm ch m l i chu kỳ kh ng ho ng kinh t , Nhàả ủ ư ẩ ặ ậ ạ ủ ả ế

nước đã th c hi n đi u ti t các ho t đ ng kinh t - xã h i trong ph m vi qu c gia.ự ệ ề ế ạ ộ ế ộ ạ ố

Th c hi n ch c năng đi u ch nh c a thu thông qua vi c quy đ nh các hình th c thu thu khácự ệ ứ ề ỉ ủ ế ệ ị ứ ế nhau, xác đ nh đúng đ n đ i tị ắ ố ượng ch u thu và đ i tị ế ố ượng n p thu ; xây d ng chính xác, h p lý cácộ ế ự ợ

m c thu ph i n p có tính đ n kh năng c a ngứ ế ả ộ ế ả ủ ườ ội n p thu Trên c s đó Nhà nế ơ ở ước kích thích các

ho t đ ng kinh t đi vào qũy đ o chung c a n n kinh t qu c dân, phù h p v i l i ích c a toàn xãạ ộ ế ạ ủ ề ế ố ợ ớ ợ ủ

h i Trong đi u ki n chuy n sang c ch th trộ ề ệ ể ơ ế ị ường, vai trò kích thích kinh t thông qua thu ngayế ế càng được nâng cao Nhà nướ ử ục s d ng thu đ tác đ ng lên l i ích kinh t c a các ch th vì l i íchế ể ộ ợ ế ủ ủ ể ợ

c a n n kinh t qu c dân V i công c thu , s can thi p c a Nhà nủ ề ế ố ớ ụ ế ự ệ ủ ước không mang tính ch t m nhấ ệ

l nh, b t bu c các ch th ph i kinh doanh hay không kinh doanh mà ch y u t o ra s l a ch n đ iệ ắ ộ ủ ể ả ủ ế ạ ự ự ọ ố

v i các ch th kinh doanh.ớ ủ ể

Gi a hai ch c năng trên c a thu có m i quan h g n bó m t thi t v i nhau Ch c năng phânữ ứ ủ ế ố ệ ắ ậ ế ớ ứ

ph i và phân ph i l i c a thu là nguyên nhân nh hố ố ạ ủ ế ả ưởng đ n s v n đ ng và phát tri n c a ch cế ự ậ ộ ể ủ ứ năng đi u ti t Nh ng ch c năng đi u ti t c a thu cũng có tác đ ng ngể ế ư ứ ề ế ủ ế ộ ượ ạ ếc l i đ n ch c năng phânứ

ph i và phân ph i l i thu nh p Ngu n tài chính mà Nhà nố ố ạ ậ ồ ướ ậc t p trung được dướ ại d ng thu là ti nế ề

đ c a s can thi p c a Nhà nề ủ ự ệ ủ ước trên di n r ng và theo chi u sâu t i qúa trình s n xu t kinh doanhệ ộ ề ớ ả ấ

c a các doanh nghi p Ngủ ệ ượ ạc l i, vi c đi u ti t, s p x p s n xu t c a Nhà nệ ề ế ắ ế ả ấ ủ ước nh m vào vi cằ ệ thúc đ y nhanh t c đ tăng trẩ ố ộ ưởng kinh t l i t o đi u ki n đ tăng thu nh p c a các t ng l p nhânế ạ ạ ề ệ ể ậ ủ ầ ớ dân và đây chính là c s quan tr ng đ m r ng ph m vi tác đ ng c a ch c năng phân ph i và phânơ ở ọ ể ở ộ ạ ộ ủ ứ ố

ph i l i.ố ạ

S th ng nh t n i t i c a các ch c năng hoàn toàn không lo i tr các mâu thu n n i t i trongự ố ấ ộ ạ ủ ứ ạ ừ ẩ ộ ạ

m i ch c năng và gi a hai ch c năng S tăng cỗ ứ ữ ứ ự ường ch c năng phân ph i và phân ph i l i làm choứ ố ố ạ ngu n thu c a Nhà nồ ủ ước tăng lên Ði u đó có nghĩa là m r ng kh năng c a Nhà nề ở ộ ả ủ ước trong vi cệ

th c hi n các chự ệ ương trình kinh t xã h i M c khác, vi c tăng cế ộ ặ ệ ường ch c năng phân ph i và phânứ ố

ph i l i m t cách qúa m c làm tăng gánh n ng thu và h u q a là làm gi m đ ng l c phát tri n kinhố ạ ộ ứ ặ ế ậ ủ ả ộ ự ể

t , trong nhi u trế ề ường h p làm h n ch vai trò c a ch c năng đi u ti t Ðó là tính hai m t c a thu ,ợ ạ ế ủ ứ ề ế ặ ủ ế

nó có kh năng làm nh hả ả ưởng đ n n n kinh t m t cách tích c c, nh ng cũng có th nh hế ề ế ộ ự ư ể ả ưở ng

m t cách tiêu c c Tính hai m t c a s tác đ ng đó c n ph i độ ự ặ ủ ự ộ ầ ả ược xem xét nghiêm túc k lỹ ưỡ ng trong ti n trình ho ch đ nh, xây d ng, ban hành các chính sách pháp lu t v thu c a Nhà nế ạ ị ự ậ ề ế ủ ước trong

t ng giai đo n phát tri n kinh t - xã h i nh t đ nh.ừ ạ ể ế ộ ấ ị

2.2 Vai trò c a thu trong n n kinh t th tr ủ ế ề ế ị ườ ng

Các nhà kinh t h c thế ọ ường đ c p vai trò c a thu đ i v i ngân sách Nhà nề ậ ủ ế ố ớ ước và đ i s ng xãờ ố

h i B i vì trên th c t , thông qua ho t đ ng thu thu , Nhà nộ ở ự ế ạ ộ ế ướ ậc t p trung được m t b ph n c aộ ộ ậ ủ

c i c a xã h i t đó hình thành nên qũy ngân sách Nhà nả ủ ộ ừ ước và th c hi n các chính sách kinh t - xãự ệ ế

h i.ộ

V phề ương di n Lu t h c, thu là m t th c th do Nhà nệ ậ ọ ế ộ ự ể ước đ t ra thông qua vi c ban hành cácặ ệ văn b n pháp lu t Các văn b n quy ph m pháp lu t không ch quy đ nh n i dung các lo i thu màả ậ ả ạ ậ ỉ ị ộ ạ ế còn xác l p các quy n, nghĩa v c a các ch th , các bi n pháp đ m b o th c hi n thu, n p thu ậ ề ụ ủ ủ ể ệ ả ả ự ệ ộ ế Pháp lu t thu là s th ch hoá các chính sách kinh t - xã h i cu Nhà nậ ế ự ể ế ế ộ ả ước Chính vì v y phápậ

lu t thu là nhân t quy t đ nh ý nghĩa kinh t - xã h i c a thu và có vai trò quan tr ng đ i v i n nậ ế ố ế ị ế ộ ủ ế ọ ố ớ ề kinh t và đ i s ng xã h i.ế ờ ố ộ

Vai trò c a thu là s bi u hi n c th các ch c năng c a thu trong nh ng đi u ki n kinh t , xãủ ế ự ể ệ ụ ể ứ ủ ế ữ ề ệ ế

h i nh t đ nh Trong đi u ki n n n kinh t th trộ ấ ị ề ệ ề ế ị ường, v i s thay đ i phớ ự ổ ương th c can thi p c aứ ệ ủ

Nhà nước vào ho t đ ng kinh t , thu đóng vai trò h t s c quan tr ng đ i v i qúa trình phát tri nạ ộ ế ế ế ứ ọ ố ớ ể kinh t - xã h i Vai trò c a thu đế ộ ủ ế ược th hi n trên các khía c nh sau đây:ể ệ ạ

· Pháp lu t thu là công c ch y u c a Nhà n ậ ế ụ ủ ế ủ ướ c nh m huy đ ng t p trung m t ph n c a c i v t ằ ộ ậ ộ ầ ủ ả ậ

ch t trong xã h i vào ngân sách Nhà n ấ ộ ướ c

Nhà nước ban hành pháp lu t thu và n đ nh các lo i thu áp d ng đ i v i các pháp nhân và thậ ế ấ ị ạ ế ụ ố ớ ể nhân trong xã h i.Vi c các ch th n p thu - th c hi n nghĩa v n p thu theo quy đ nh c a phápộ ệ ủ ể ộ ế ự ệ ụ ộ ế ị ủ

lu t thu đã t o ra ngu n tài chính quan tr ng, chi m t tr ng l n trong c c u ngu n thu ngân sáchậ ế ạ ồ ọ ế ỷ ọ ớ ơ ấ ồ Nhà nước

Cũng nh pháp lu t nói chung, Pháp lu t thu có ch c năng đi u ch nh các quan h xã h i M cư ậ ậ ế ứ ề ỉ ệ ộ ụ đích ch y u và quan tr ng nh t cu s đi u ch nh quan h pháp lu t thu - n p thu là nh m t o l pủ ế ọ ấ ả ự ề ỉ ệ ậ ộ ế ằ ạ ậ qũy ngân sách Nhà nước H u h t các qu c gia, thu là hình th c ch y u mà pháp lu t quy đ nhầ ế ở ố ế ứ ủ ế ậ ị

đ thu ngân sách Nhà nể ước

M t n n tài chính qu c gia lành m nh ph i d a ch y u vào ngu n thu n i b c a n n kinh tộ ề ố ạ ả ự ủ ế ồ ộ ộ ủ ề ế

qu c dân Trong đi u ki n n n kinh t th trố ề ệ ề ế ị ường, xu t phát t ph m vi ho t đ ng mà đòi h i Nhàấ ừ ạ ạ ộ ỏ

nước ph i ban hành và t ch c th c hi n pháp lu t thu đ t p trung ngu n tài chính vào ngân sáchả ổ ứ ự ệ ậ ế ể ậ ồ Nhà nướ ừc t đó m i đáp ng đớ ứ ược nhu c u chi ngày càng tăng.ầ

Thu là công c quan tr ng nh t đ phân ph i l i t ng s n ph m xã h i và thu nh p qu c dânế ụ ọ ấ ể ố ạ ổ ả ẩ ộ ậ ố theo đường l i xây d ng ch nghĩa xã h i nố ự ủ ộ ở ước ta Hi n nay ngu n thu nệ ồ ước ngoài đã gi m nhi u,ả ề kinh t đ i ngo i chuy n thành có vay có tr Trế ố ạ ể ả ước tiên, thu là m t công c quan tr ng đ gópế ộ ụ ọ ể

ph n n đ nh tr t t xã h i, chu n b đi u ki n và ti n đ cho vi c phát tri n lâu dài.ầ ổ ị ậ ự ộ ẩ ị ề ệ ề ề ệ ể

V i c c u kinh t nhi u thành ph n, h th ng pháp lu t thu m i đớ ơ ấ ế ề ầ ệ ố ậ ế ớ ược áp d ng th ng nh tụ ố ấ

gi a các thành ph n kinh t Thu đã đi u ch nh đữ ầ ế ế ề ỉ ược h u h t các ho t đ ng s n xu t, kinh doanh,ầ ế ạ ộ ả ấ các ngu n thu nh p, m i tiêu dùng xã h i Ðây là ngu n thu chính c a ngân sách Nhà nồ ậ ọ ộ ồ ủ ước

· Pháp lu t thu là công c đi u ti t vĩ mô c a Nhà n ậ ế ụ ề ế ủ ướ c đ i v i n n kinh t và đ i s ng xã h i ố ớ ề ế ờ ố ộ

Ngoài vi c huy đ ng ngu n thu cho ngân sách Nhà nệ ộ ồ ước, pháp lu t thu còn có vai trò quan tr ngậ ế ọ trong vi c đi u ti t vĩ mô đ i v i n n kinh t Ði u 26 Hi n pháp 1992 ghi nh n: Nhà nệ ề ế ố ớ ề ế ề ế ậ ước th ngố

nh t qu n lý n n kinh t qu c dân b ng pháp lu t, k ho ch, chính sách Là m t b ph n c a hấ ả ề ế ố ằ ậ ế ạ ộ ộ ậ ủ ệ

th ng pháp lu t Vi t Nam, pháp lu t thu đóng vai trò là công c đi u ti t vĩ mô c a Nhà nố ậ ệ ậ ế ụ ề ế ủ ướ c Thông qua vi c ban hành và th c hi n pháp lu t thu , Nhà nệ ự ệ ậ ế ước th ch hoá và th c hi n chính sáchể ế ự ệ

đi u ti t đ i v i n n kinh t , đi u ti t thu nh p và tiêu dùng xã h i.ề ế ố ớ ề ế ề ế ậ ộ

Ði u ti t đ i v i n n kinh t là yêu c u khách quan, thề ế ố ớ ề ế ầ ường xuyên c a Nhà nủ ước trong đi u ki nề ệ

n n kinh t th trề ế ị ường Thông qua các quy đ nh c a pháp lu t thu v c c u các lo i thu , ph m viị ủ ậ ế ề ơ ấ ạ ế ạ

đ i tố ượng n p thu , thu su t, mi n gi m thu Nhà nộ ế ế ấ ễ ả ế ước ch đ ng phát huy vai trò đi u ti t đ iủ ộ ề ế ố

v i n n kinh t Vai trò này c a pháp lu t thu đớ ề ế ủ ậ ế ược th hi n ch pháp lu t thu là công c tácể ệ ở ổ ậ ế ụ

đ ng đ n t duy đ u t , hành vi đ u t c a các ch th kinh doanh, hành vi tiêu dùng c a các thànhộ ế ư ầ ư ầ ư ủ ủ ể ủ viên trong xã h i D a vào công c thu , Nhà nộ ự ụ ế ước có th thúc đ y ho c h n ch vi c đ u t , tiêuể ẩ ặ ạ ế ệ ầ ư dùng

Thông qua các quy đ nh c a pháp lu t thu , Nhà nị ủ ậ ế ước ch đ ng can thi p đ n cung - c u c a n nủ ộ ệ ế ầ ủ ề kinh t S tác đ ng c a Nhà nế ự ộ ủ ước đ đi u ch nh cung - c u c a n n kinh t m t cách h p lý s cóể ề ỉ ầ ủ ề ế ộ ợ ẽ tác đ ng l n đ n s n đ nh và tăng trộ ớ ế ự ổ ị ưởng kinh t B ng các quy đ nh c a pháp lu t thu , Nhà nế ằ ị ủ ậ ế ướ c tác đ ng tích c c đ n cung - c u c a n n kinh t trong t t c các giai đo n t s n xu t, l u thôngộ ự ế ầ ủ ề ế ấ ả ạ ừ ả ấ ư

đ n tiêu dùng.ế

Ði u ti t tiêu dùng là ho t đ ng quan tr ng c a Nhà nề ế ạ ộ ọ ủ ước đ i v i n n kinh t th trố ớ ề ế ị ường Thông qua các quy đ nh c a pháp lu t thuê,ỳ Nhà nị ủ ậ ước tác đ ng đ n các quan h tiêu dùng c a xã h i.ộ ế ệ ủ ộ

Nh m h n ch vi c tiêu dùng đ i v i m t s hàng hóa, d ch v , Nhà nằ ạ ế ệ ố ớ ộ ố ị ụ ước tăng thu su t thu giá trế ấ ế ị gia tăng, thu xu t nh p kh u đ i v i vi c s n xu t kinh doanh, tiêu dùng các lo i hàng hóa đó.ế ấ ậ ẩ ố ớ ệ ả ấ ạ

Ð th c hi n chính sách b o h , khuy n khích s n xu t trong nể ự ệ ả ộ ế ả ấ ước và khuy n khích xu t kh u,ế ấ ẩ pháp lu t thu xu t kh u, thu nh p kh u có các quy đ nh khuy n khích ho c h n ch vi c xu t,ậ ế ấ ẩ ế ậ ẩ ị ế ặ ạ ế ệ ấ

nh p kh u đ i v i m t s hàng hóa S khuy n khích ho c h n ch này th hi n t p trung bi uậ ẩ ố ớ ộ ố ự ế ặ ạ ế ể ệ ậ ở ể thu áp d ng có tính ch t phân bi t đ i v i các lo i hàng hóa xu t nh p kh u.ế ụ ấ ệ ố ớ ạ ấ ậ ẩ

Trong đi u ki n c nh tranh c a n n kinh t v n hành theo c ch th trề ệ ạ ủ ề ế ậ ơ ế ị ường t t y u d n đ n tìnhấ ế ẫ ế

tr ng suy thoái v tài chính m t s doanh nghi p Ð i v i nh ng ngành ngh , lĩnh v c s n xu t,ạ ề ở ộ ố ệ ố ớ ữ ề ự ả ấ

kinh doanh c n khuy n khích, ngoài các quy đ nh chung, pháp lu t thu còn có các quy đ nh u đãi,ầ ế ị ậ ế ị ư

mi n, gi m thu nh m kh c ph c s suy thoái v tài chính, t o s n đ nh và phát tri n c a cácễ ả ế ằ ắ ụ ự ề ạ ự ổ ị ể ủ doanh nghi p.ệ

Thu góp ph n khuy n khích khai thác nguyên li u, v t t trong nế ầ ế ệ ậ ư ước đ đáp ng nhu c u tiêuể ứ ầ dùng và xu t kh u.Thông qua pháp lu t thu , Nhà nấ ẩ ậ ế ước có tác đ ng tích c c trong vi c thúc đ y s nộ ự ệ ẩ ả

xu t phát tri n trên c s t n d ng và s d ng h p lý và có hi u q a các ngu n l c cu đ t nấ ể ơ ở ậ ụ ử ụ ợ ệ ủ ồ ự ả ấ ướ c trong vi c đi u ch nh cung - c u và c c u kinh t ệ ề ỉ ầ ơ ấ ế

· Pháp lu t thu là công c góp ph n đ m b o s bình đ ng gi a các thành ph n kinh t và ậ ế ụ ầ ả ả ự ẳ ữ ầ ế công

b ng xã h i ằ ộ

H th ng pháp lu t thu m i đệ ố ậ ế ớ ược áp d ng th ng nh t chung cho các ngành ngh , các thành ph nụ ố ấ ề ầ kinh t , các t ng l p dân c nh m đ m b o s bình đ ng và công b ng xã h i v quy n l i và nghĩaế ầ ớ ư ằ ả ả ự ẳ ằ ộ ề ề ợ

v đ i v i m i th nhân và pháp nhân.ụ ố ớ ọ ế

S bình đ ng và công b ng đự ẳ ằ ược th hi n thông qua chính sách đ ng viên gi ng nhau gi a cácể ệ ộ ố ữ

đ n v , cá nhân thu c m i thành ph n kinh t có nh ng đi u ki n ho t đ ng gi ng nhau, đ m b o sơ ị ộ ọ ầ ế ữ ề ệ ạ ộ ố ả ả ự bình đ ng và công b ng.ẳ ằ

Vai trò đi u ti t thu nh p c a pháp lu t thu th hi n s tác đ ng c a pháp lu t thu đ i v iề ế ậ ủ ậ ế ể ệ ở ự ộ ủ ậ ế ố ớ các quan h phân ph i và s d ng thu nh p trong xã h i.ệ ố ử ụ ậ ộ

S v n đ ng c a n n kinh t theo c ch th trự ậ ộ ủ ề ế ơ ế ị ường đòi h i Nhà nỏ ước ph i s d ng đ ng bả ử ụ ồ ộ nhi u công c khác nhau đ kh c ph c nh ng s m t cân đ i v m t xã h i trong đó có m t cân đ iề ụ ể ắ ụ ữ ự ấ ố ề ặ ộ ấ ố

v thu nh p Nhà nề ậ ướ ử ục s d ng pháp lu t thu làm công c đ đi u hòa vĩ mô thu nh p trong xã h i.ậ ế ụ ể ề ậ ộ

S đi u ti t này th hi n ch thông qua các quy đ nh c a pháp lu t thu , Nhà nự ề ế ể ệ ở ổ ị ủ ậ ế ước th c hi n vi cự ệ ệ

đi u ti t thu nh p c a các đ i tề ế ậ ủ ố ượng n p thu và các thành viên trong xã h i S thay đ i c a phápộ ế ộ ự ổ ủ

lu t thu v c c u các lo i thu trong h th ng thu , v thu su t đ u có tác đ ng đ n thu nh pậ ế ề ơ ấ ạ ế ệ ố ế ế ế ấ ề ộ ế ậ

và s d ng thu nh p trong xã h i.ử ụ ậ ộ

Hi n nay, xu hệ ướng chung c a các qu c gia là xây d ng các quy ph m pháp lu t thu theo hủ ố ự ạ ậ ế ướ ng

h i nh p qu c t , đ n gi n hóa c c u h th ng thu và thu su t Tuy v y, vi c th c hi n xuộ ậ ố ế ơ ả ơ ấ ệ ố ế ế ấ ậ ệ ự ệ

hướng chung đó không làm tri t tiêu vai trò c a pháp lu t thu là công c đi u ti t vĩ mô c a Nhàệ ủ ậ ế ụ ề ế ủ

nước trong đi u ki n n n kinh t th trề ệ ề ế ị ường

II S PHÁT TRI N C A CH Ð NH THU TRONG L CH S NHÀ Ự Ể Ủ Ế Ị Ế Ị Ử

N ƯỚ C VÀ PHÁP LU T VI T NAM Ậ Ệ

L ch s nị ử ước ta m c dù đã hình thành t r t lâu nh ng cho đ n t n th k XI, đ i vua Tr n Tháiặ ừ ấ ư ế ậ ể ỷ ờ ầ Tông (1225 - 1237) thì vi c đánh thu m i đệ ế ớ ược hình thành m t cách có t ch c và có h th ng.ộ ổ ứ ệ ố

Ngược dòng l ch s , chúng ta tìm hi u khái quát v ch đ nh thu hình thành và phát tri n trong l chị ử ể ề ế ị ế ể ị

s Nhà nử ước và pháp lu t Vi t Nam ậ ệ

1 Ch đ nh thu d ế ị ế ườ i th i phong ki n ờ ế

Ngay t th i phong ki n, các c p lãnh đ o dừ ờ ế ấ ạ ưới ch đ quân ch đã bi t t ch c h th ng thuế ộ ủ ế ổ ứ ệ ố thu đ làm ngu n thu cho công qũy c a nhà Vua Tuy v y t các tri u đ i nhà tr n tr v sau này,ế ể ồ ủ ậ ừ ề ạ ầ ở ề

s t ch c, cách đánh thu và thu thu m i đự ổ ứ ế ế ớ ược ghi chép và có h th ng.ệ ố

1.1 Ch đ nh thu d ế ị ế ướ i tri u đ i nhà Tr n: ề ạ ầ

Thu nế ở ước ta được hình thành t đ i nhà Tr n, rõ r t nh t là vào th i vua Tr n Thái Tông.ừ ờ ầ ệ ấ ờ ầ Theo s sách ghi nh n vào th i nhà Tr n có 2 lo i thu chính đử ậ ờ ầ ạ ế ược áp d ng đó là thu thân và thuụ ế ế

đi n:ề

Ch đ nh thu d ế ị ế ướ i th i Pháp thu c ờ ộ

C ch tài chính do Pháp thi t l p Ðông Dơ ế ế ậ ở ương đ u th k XX không n m ngoài m c đích baoầ ế ỷ ằ ụ trùm là v vét c a c i c a thu c đ a Dơ ủ ả ủ ộ ị ưới th i Pháp thu c, thu đờ ộ ế ược huy đ ng vào h th ng ngânộ ệ ố sách thu c đ a g m nhi u t ng n c, nh ng chúng l i không độ ị ồ ề ầ ấ ư ạ ược chuy n thành ngu n tài tr cho sể ồ ợ ự phát tri n c a xã h i mà l i để ủ ộ ạ ược chuy n v chính qu c, theo đúng m c tiêu c a ch nghĩa th c dân.ể ề ố ụ ủ ủ ự Chính ph thu c đ a Pháp đ t ra các thu ngo i ng ch t c là lo i thu gián thu nh thu tiêu thủ ộ ị ặ ế ạ ạ ứ ạ ế ư ế ụ

thu c lá, thu rố ế ượu, thu mu i, thu đoan (thu quan); thu tr c thu thì có thu môn bài, thu thế ố ế ế ế ự ế ế ổ

tr ch H th ng ngân sách c a nhà nạ ệ ố ủ ước thu c đ a bao g m:ộ ị ồ

· Ngân sách Ðông Dương và các ngân sách ph thu c c a nó là: ngân sách đ c bi t v ti n vay nụ ộ ủ ặ ệ ề ề ợ

và ngân sách riêng c a s ho xa.ủ ở ả

· Ngân sách các x bên trong liên bang: B c kỳ, Trung kỳ, Nam kỳ, Cao miên, Ai lao và Qu ng Châuứ ắ ả văn

· Ngân sách các t nh và thành ph ỉ ố

· Ngân sách xã các làng.ở

Trên th c tê,ỳ m t h th ng ngân sách nh v y đã th hi n nh m t h th ng c c kỳ ph n đ ng,ự ộ ệ ố ư ậ ể ệ ư ộ ệ ố ự ả ộ mang tính ch t bóc l t và v vét Nh ng chính nó đã t o ti n đ quan tr ng d n đ n cu c t ng kh iấ ộ ơ ư ạ ề ề ọ ẫ ế ộ ổ ở nghĩa tháng 8/ 1945, ch m d t ách đô h c a ch đ th c dân Pháp t n t i g n 100 năm.ấ ứ ộ ủ ế ộ ự ồ ạ ầ

3 Ch đ nh thu th i kỳ sau Cách m ng tháng tám năm 1945 đ n năm ế ị ế ờ ạ ế

1975

3.1 Giai đo n t sau Cách m ng tháng 8 đ n năm 1954 ạ ừ ạ ế

Sau khi cách m ng tháng 8 thành công, Chính ph ta ch trạ ủ ủ ương bãi b h n s c thu mang tínhỏ ẳ ắ ế

ch t phi nhân đ o nh : thu thân, thu th tr ch thôn quê và m t s t p thu vô lý; mi n thuấ ạ ư ế ế ổ ạ ở ộ ố ạ ế ễ ế

đi n th cho vùng b l t và gi m thu đi n 20% trong toàn qu c; đình ch thu thu mi n Nam.ề ổ ị ụ ả ế ề ố ỉ ế ở ề Sau năm 1946, Nhà nước m t m t b t đ u c i ti n ch đ thu , tăng thu su t nhi u lo i thu ;ộ ặ ắ ầ ả ế ế ộ ế ế ấ ề ạ ế

m c khác, v n ti p t c d a vào nh ng đóng góp m i nh : Qũy "tham gia kháng chi n" năm 1949,ặ ẫ ế ụ ự ữ ớ ư ế Qũy "Công lương" và thu đi n th M c khác, Chính ph cũng v n đ ng nhân dân vay dế ề ổ ặ ủ ậ ộ ưới hình

th c công trái, đ ng th i còn d a vào ngu n phát hành ti n t ứ ồ ờ ự ồ ề ệ

Ð n năm 1951, bên c nh vi c th ng nh t qu n lý tài chính Nhà nế ạ ệ ố ấ ả ước, Chính ph còn ban hànhủ chính sách pháp lu t thu m i đậ ế ớ ược xây d ng trên nguyên t c: công b ng, thích h p v i hoàn c nhự ắ ằ ợ ớ ả kinh t - xã h i và đi u ki n chi n tranh Chính sách pháp lu t thu th ng nh t bao g m 7 lo i thuế ộ ề ệ ế ậ ế ố ấ ồ ạ ế là:

· Thu nông nghi p.ế ệ

· Thu công thế ương nghi p.ệ

· Thu hàng hóa.ế

· Thu xu t nh p kh u.ế ấ ậ ẩ

· Thu sát sinh.ế

· Thu trế ước b ạ

· Thu tem.ế

Trong s các lo i thu này thì thu nông nghi p gi vai trò quan tr ng Tuy nhiên các lo i thuố ạ ế ế ệ ữ ọ ạ ế này v n ch a đẫ ư ượ ấc c u trúc thành m t h th ng pháp lu t thu hoàn ch nh và cũng ch a có tác d ngộ ệ ố ậ ế ỉ ư ụ đáng k ể

3.2 Giai đo n t năm 1954 đ n năm 1975 ạ ừ ế

Ðây là giai đo n mà n n tài chính đ ng trạ ề ứ ước nhi u thu n l i và th thách m i M t m t, Vi tề ậ ợ ử ớ ộ ặ ệ Nam đã đánh đu i th c dân Pháp ra kh i b cõi m t cách vĩnh vi n, nh ng m c khác, đ t nổ ự ỏ ờ ộ ễ ư ặ ấ ướ ạ ị c l i b chia c t Sau hi p đ nh Geneve, Chính ph ch l n lắ ệ ị ủ ỉ ầ ượt ban hành các lo i Lu t thu m i trên c sạ ậ ế ớ ơ ở

s a đ i, b sung các ch đ thu đã ban hành t năm 1951 vùng t do cũ đ áp d ng th ng nh t,ử ổ ổ ế ộ ế ừ ở ự ể ụ ố ấ bao g m 12 lo i thu sau:ồ ạ ế

· Thu doanh nghi p.ế ệ

· Thu hàng hóa.ế

· Thu sát sinh.ế

· Thu buôn chuy n.ế ế

· Thu th tr ch.ế ổ ạ

· Thu kinh doanh ngh thu t.ế ệ ậ

· Thu môn bài.ế

· Thu trế ước b ạ

· Thu mu i.ế ố

· Thu rế ượu

· Thu xu t nh p kh u và ch đ thu qu c doanh.ế ấ ậ ẩ ế ộ ố

Trong th i kỳ c i t o xã h i ch nghĩa, thu công thờ ả ạ ộ ủ ế ương nghi p đệ ượ ửc s a đ i đáng k : t m tổ ể ừ ộ

h th ng thu tệ ố ế ương đ i ít chuy n sang m t h th ng v i nhi u hình th c thu khác nhau, áp d ngố ể ộ ệ ố ớ ề ứ ế ụ trên nhi u khâu c a qúa trình s n xu t , l u thông hàng hóa, s d ng nhi u lo i thu su t khác nhauề ủ ả ấ ư ử ụ ề ạ ế ấ

có s phân bi t gi a các ngành ngh s n xu t, kinh doanh, phân bi t kinh t t p th và t nhân vàự ệ ữ ề ả ấ ệ ế ậ ể ư nhi u bi n pháp u đãi khác nhau.ề ệ ư

Trong th i kỳ th c hi n k ho ch 5 năm l n th nh t, Nhà nờ ự ệ ế ạ ầ ứ ấ ước đã áp d ng thí đi m ch đ thuụ ể ế ộ

m i g i là thu qu c doanh M c thu qu c doanh đớ ọ ố ứ ố ược xác đ nh riêng cho t ng m t hàng tùy theo giáị ừ ặ

c Nhà nả ước quy đ nh và ch thu khâu s n xu t Năm 1962, Nhà nị ỉ ở ả ấ ước còn ban hành ch đ tríchế ộ

n p và s d ng l i nhu n c a các xí nghi p Theo ch đ này, l i nhu n c a các doanh nghi p qu cộ ử ụ ợ ậ ủ ệ ế ộ ợ ậ ủ ệ ố doanh ph i trích n p m t ph n vào ngân sách Nhà nả ộ ộ ầ ước; ph n l i nhu n còn l i, doanh nghi p đầ ợ ậ ạ ệ ượ c dùng đ l p qũy doanh nghi p, b sung kinh phí chuyên dùng, đ u t m t ph n vào vi c m r ngể ậ ệ ổ ầ ư ộ ầ ệ ở ộ quy mô s n xu t kinh doanh c a doanh nghi p và b sung v n l đ ng Các doanh nghi p công tả ấ ủ ệ ổ ố ư ộ ệ ư

h p doanh trong th i kỳ này đợ ờ ược chuy n sang làm nghĩa v tài chính đ i v i Nhà nể ụ ố ớ ước nh cácư doanh nghi p qu c doanh, có nghĩa là ph i n p thu qu c doanh và l i nhu n ch không ph i n pệ ố ả ộ ố ợ ậ ứ ả ộ thu nh trế ư ước Ch đ thu này đế ộ ế ược duy trì mi n B c cho đ n ngày gi i phóng mi n Nam,ở ề ắ ế ả ề

th ng nh t đ t nố ấ ấ ước

3.3 Giai đo n t năm 1975 đ n năm 1990 ạ ừ ế

· Th i kỳ 1975 - 1980: ờ

Trong th i kỳ này, mi n b c v n ti p t c th c hi n h th ng pháp lu t thu đã ban hành tờ ề ắ ẫ ế ụ ự ệ ệ ố ậ ế ừ

trước, có s a đ i cho phù h p v i tình hình m i Còn mi n Nam thì có áp d ng m t s lo i thu cũử ổ ợ ớ ớ ề ụ ộ ố ạ ế

c a chính quy n Sài Gòn trên c s xóa b m t s lo i thu ph n ti n b và s a đ i b sung đủ ề ơ ở ỏ ộ ố ạ ế ả ế ộ ử ổ ổ ể thích ng v i đi u ki n đ t nứ ớ ề ệ ấ ước th ng nh t.ố ấ

· Th i kỳ 1980 -1990: ờ

Trong th i kỳ này, c nờ ả ước áp d ng h th ng pháp lu t thu th ng nh t, nh ng h th ng phápụ ệ ố ậ ế ố ấ ư ệ ố

lu t thu hi n hành này ngày càng t ra có nhi u nhậ ế ệ ỏ ề ược đi m, c n tr s phát tri n các y u t c aể ả ở ự ể ế ố ủ

n n kinh t th trề ế ị ường đang n y sinh v i các đ c đi m:ả ớ ặ ể

· S phân bi t đ i x gi a các thành ph n kinh t Doanh nghi p qu c doanh thì th c hi n ch đự ệ ố ử ữ ầ ế ệ ố ự ệ ế ộ thu qu c doanh, thu trích n p l i nhu n cùng v i các hình th c thu khác, trong khi các doanh nghi pố ộ ợ ậ ớ ứ ệ thu c các thành ph n kinh t khác l i ch u s tác đ ng c a thu ộ ầ ế ạ ị ự ộ ủ ế

· Thu qu c doanh đã b c l nhi u nhố ộ ộ ề ược đi m căn b n V th c ch t, đây là m t lo i thu đa thuể ả ề ự ấ ộ ạ ế ế

su t v i hàng trăm thu su t; đi u này đ c bi t gây khó khăn cho vi c qu n lý và hành thu.ấ ớ ế ấ ề ặ ệ ệ ả

· Giai đo n t 1990 đ n nay: ạ ừ ế

T gi a nh ng năm 1980, cùng v i công cu c đ i m i và m c a n n kinh t , h th ng pháp lu từ ữ ữ ớ ộ ổ ớ ở ử ề ế ệ ố ậ thu Vi t Nam đã đế ệ ược nghiên c u và đ n năm 1990 m t h th ng pháp lu t thu m i đứ ế ộ ệ ố ậ ế ớ ược hình thành, bao g m h th ng chính sách pháp lu t thu và h th ng qu n lý Nhà nồ ệ ố ậ ế ệ ố ả ước v thu Giai đo nề ế ạ này được đ c tr ng b i s hình thành m t h th ng pháp lu t thu hoàn ch nh nh t t trặ ư ở ự ộ ệ ố ậ ế ỉ ấ ừ ước đ nế nay, bao g m 9 lo i thu :ồ ạ ế

· Thu nông nghi p.ế ệ

· Thu doanh thu.ế

· Thu tiêu th đ c bi t.ế ụ ặ ệ

· Thu l i t c.ế ợ ứ

· Thu xu t nh p kh u (m u d ch và phi m u d ch).ế ấ ậ ẩ ậ ị ậ ị

· Thu tài nguyên.ế

· Thu thu nh p.ế ậ

· Thu nhà đ t.ế ấ

· Thu v n (kho n thu v s d ng v n ngân sách Nhà nế ố ả ề ử ụ ố ước)

Ngoài ra còn có m t s phí và l phí có tính ch t nh thu nh : l phí môn bài, l phí trộ ố ệ ấ ư ế ư ệ ệ ước b , lạ ệ phí giao thông, thu sát sinh.ế

III PHÂN LO I THU Ạ Ế

Tùy theo đi u ki n và hoàn c nh c th c a m i nề ệ ả ụ ể ủ ỗ ước mà h th ng pháp lu t thu bao g mệ ố ậ ế ồ nhi u lo i thu khác nhau Ð đ nh hề ạ ế ể ị ướng xây d ng và qu n lý h th ng thu , chúng ta ti n hànhự ả ệ ố ế ế

s p x p các Lu t thu có cùng tính ch t thành nh ng nhóm khác nhau, g i là phân lo i thu ắ ế ậ ế ấ ữ ọ ạ ế

Phân lo i thu là vi c s p x p các lo i thu trong h th ng pháp lu t thu thành nh ng nhóm ạ ế ệ ắ ế ạ ế ệ ố ậ ế ữ khác nhau theo nh ng tiêu th c nh t đ nh ữ ứ ấ ị

1 Căn c đ phân lo i thu ứ ể ạ ế

Tùy thu c vào m c tiêu, yêu c u c a t ng giai đo n phát tri n kinh t - xã h i mà c c u và n iộ ụ ầ ủ ừ ạ ể ế ộ ơ ấ ộ dung các Lu t thu có khác nhau Cũng tùy thu c vào c s , m c đích phân đ nh, thông thậ ế ộ ơ ở ụ ị ường thuế

được phân lo i theo các tiêu th c sau: ạ ứ

1.1 Căn c vào tính ch t c a ngu n tài chính đ ng viên vào ngân sách Nhà n ứ ấ ủ ồ ộ ướ c, thu đ ế ượ c phân làm 2 lo i: thu tr c thu và thu gián thu ạ ế ự ế

· Thu gián thu là lo i thu mà Nhà n ế ạ ế ướ ử ụ c s d ng nh m đ ng viên m t ph n thu nh p c a ằ ộ ộ ầ ậ ủ ngườ i tiêu dùng hàng hóa, s d ng d ch v thông qua vi c thu thu đ i v i ngử ụ ị ụ ệ ế ố ớ ườ ải s n xu t, kinh doanh hàngấ hóa, d ch v Tính ch t gián thu th hi n ch ngị ụ ấ ể ệ ở ổ ườ ội n p thu và ngế ười ch u thu không đ ng nh tị ế ồ ấ

v i nhau Thu gián thu là m t b ph n c u thành trong giá c hàng hoá, d ch v do ch th ho tớ ế ộ ộ ậ ấ ả ị ụ ủ ể ạ

đ ng s n xu t, kinh doanh n p cho Nhà nộ ả ấ ộ ước nh ng ngư ười tiêu dùng l i là ngạ ười ph i ch u thu ả ị ế

n c ta thu c lo i thu này bao g m: Thu giá tr gia tăng, thu xu t kh u, thu nh p kh u, thu

tiêu th đ c bi t ụ ặ ệ

· Thu tr c thu là lo i thu mà Nhà n ế ự ạ ế ướ c thu tr c ti p vào ph n thu nh p c a các pháp nhân ho c ự ế ầ ậ ủ ặ

th nhân Tính ch t tr c thu th hi n ch ng ể ấ ự ể ệ ở ổ ườ ộ i n p thu theo quy đ nh ế ị c a pháp lu t đ ng th i làủ ậ ồ ờ

người ch u thu Thu tr c thu tr c ti p đ ng viên, đi u ti t thu nh p c a ngị ế ế ự ự ế ộ ề ế ậ ủ ười ch u thu ị ế

n c ta thu c lo i thu này g m: thu thu nh p doanh nghi p, thu thu nh p đ i v i ng i có

thu nh p cao, thu chuy n quy n s d ng đ t, thu s d ng đ t nông nghi p ậ ế ể ề ử ụ ấ ế ử ụ ấ ệ

S phân lo i thu thành thu tr c thu và thu gián thu có ý nghĩa quan tr ng trong vi c xây d ngự ạ ế ế ự ế ọ ệ ự chính sách pháp lu t thu ậ ế

1.2 Căn c vào đ i t ứ ố ượ ng đánh thu ế

Theo cách phân lo i này thu đạ ế ược chia thành:

· Thu đánh vào ho t đ ng s n xu t kinh doanh, d ch v nh thu giá tr gia tăng.ế ạ ộ ả ấ ị ụ ư ế ị

· Thu đánh vào s n ph m hàng hoá nh thu xu t nh p kh u, thu tiêu th đ c bi t ế ả ẩ ư ế ấ ậ ẩ ế ụ ặ ệ

· Thu đánh vào thu nh p nh thu thu nh p doanh nghi p, thu thu nh p đ i v i ngế ậ ư ế ậ ệ ế ậ ố ớ ười có thu

nh p cao.ậ

· Thu đánh vào tài s n nh thu nhà đ t.ế ả ư ế ấ

· Thu đánh vào vi c khai thác ho c s d ng m t s tài s n qu c gia nh thu tài nguyên, thu sế ệ ặ ử ụ ộ ố ả ố ư ế ế ử

d ng đ t, s d ng v n c a ngân sách Nhà nụ ấ ử ụ ố ủ ước

· Thu khác và l phí, phí.ế ệ

Các lo i thu trên đạ ế ược áp d ng cho nhi u đ i tụ ề ố ượng khác nhau đ v a phát huy tác d ng riêngể ừ ụ

c a t ng lo i thu , v a h tr , b sung cho nhau nh m th c hi n m t cách t ng h p các m c tiêu vàủ ừ ạ ế ừ ổ ợ ổ ằ ự ệ ộ ổ ợ ụ vai trò c a h th ng pháp lu t thu ủ ệ ố ậ ế

2 Các lo i thu c b n áp d ng các n ạ ế ơ ả ụ ở ướ c trên th gi i và Vi t ế ớ ở ệ

Nam

Do th ch chính tr , kinh t c a các nể ế ị ế ủ ước không gi ng nhau nên h th ng pháp lu t thu c aố ệ ố ậ ế ủ

m i qu c gia đ u có tính ch t đ c thù riêng Chúng ta nghiên c u s lỗ ố ề ấ ặ ứ ơ ược v h th ng chính sáchề ệ ố pháp lu t thu m t s nậ ế ở ộ ố ước xã h i ch nghĩa và các nộ ủ ước có n n kinh t th trề ế ị ường

2.1 H th ng pháp lu t thu c a m t s n ệ ố ậ ế ủ ộ ố ướ c xã h i ch nghĩa ộ ủ

Hi n nay, m t s nệ ộ ố ước xã h i ch nghĩa đã có nh ng thay đ i v chính sách kinh t và tài chính,ộ ủ ữ ổ ề ế

áp d ng c ch kinh t th trụ ơ ế ế ị ường, tăng cường giao l u thư ương m i v i nhi u nạ ớ ề ước trên th gi i,ế ớ trong khu v c cũng nh ngoài khu v c, không phân bi t th ch chính tr M t s nự ư ự ệ ể ế ị ộ ố ước đã áp d ngụ chính sách pháp lu t thu v i nhi u u đãi đ i v i đ u t nậ ế ớ ề ư ố ớ ầ ư ước ngoài đ thu hút v n đ u t Do đóể ố ầ ư

các Lu t thu v c b n cũng có nhi u thay đ i Tuy nhiên m c đích c a Lu t thu v n là đi u ti tậ ế ề ơ ả ề ổ ụ ủ ậ ế ẫ ề ế thu nh p nh m đ m b o công b ng và chính sách thu v n có xu hậ ằ ả ả ằ ế ẫ ướng thiên v lo i gián thu.ề ạ

Nói chung, hi n nay t i m t s nệ ạ ộ ố ước xã h i ch nghĩa, các Lu t thu v i thu su t cũng nh cáchộ ủ ậ ế ớ ế ấ ư tính thu đang đế ược áp d ng có nhi u đi m tụ ề ể ương đ ng, phù h p v i chu n m c chung v i Lu tồ ợ ớ ẩ ự ớ ậ thu c a các nế ủ ước tiên ti n trên th gi i.ế ế ớ

Ch ng h n, hi n nay nẳ ạ ệ ước C ng hoà Nhân dân Trung Hoa đang áp d ng các lo i thu sau đây:ộ ụ ạ ế

· Thu giá tr gia tăng.ế ị

· Thu doanh thế ương

· Thu tiêu th ế ụ

· Thu tài nguyên.ế

· Thu thu nh p doanh nghi p.ế ậ ệ

· Thu thu nh p cá nhân.ế ậ

· Thu đ a c t i thành ph ế ị ố ạ ố

· Thu tr giá đ t.ế ị ấ

· Thu môn bài.ế

· Thu con niêm.ế

· Thu quan.ế

Ngoài ra, có nước còn áp d ng các lo i thu khác nh :ụ ạ ế ư

· Thu s d ng đ t nông nghi p.ế ử ụ ấ ệ

· Thu chuy n quy n s d ng đ t.ế ể ề ử ụ ấ

· Thu môn bài.ế

· Thu trế ước b ạ

2.2 H th ng pháp lu t thu c a m t s n ệ ố ậ ế ủ ộ ố ướ c áp d ng c ch kinh t th tr ụ ơ ế ế ị ườ ng

Pháp lu t thu c a các nậ ế ủ ướ ư ảc t b n đã có t r t lâu đ i và luôn đừ ấ ờ ược b sung, s a đ i cho phùổ ử ổ

h p v i tình hình kinh t , chính tr , xã h i ngày m t phát tri n.ợ ớ ế ị ộ ộ ể

H th ng pháp lu t thu c a các nệ ố ậ ế ủ ướ ư ảc t b n áp d ng nhi u Lu t thu khác nhau, đụ ề ậ ế ược phân

lo i và x p thành h th ng nh sau:ạ ế ệ ố ư

Thu tr c thu: g m có: ế ự ồ

· Thu nh p công ty.ậ

· Thu thu nh p cá nhân.ế ậ

· Thu môn bài hay thu ngh nghi p.ế ế ề ệ

· Thu tài s n.ế ả

Thu gián thu: g m có: ế ồ

· Thu tiêu th đ c bi t (thu tiêu dùng).ế ụ ặ ệ ế

· Thu giá tr gia tăng.ế ị

· Thu hí cu c.ế ộ

· Thu quan.ế

· Thu trế ước b và con niêm.ạ

V c b n các nề ơ ả ước có n n kinh t th trề ế ị ường đ u áp d ng các Lu t thu trên đây và coi đây làề ụ ậ ế ngu n thu c b n cho ngân sách Nhà nồ ơ ả ước Tuy nhiên cũng tùy theo c ch kinh t và t ch c xã h iơ ế ế ổ ứ ộ

c a m i nủ ỗ ước mà có s thay đ i trong cách tính thu và thu su t.ự ổ ế ế ấ

IV CÁC Y U T C U THÀNH M T LU T THU Ế Ố Ấ Ộ Ậ Ế

Lu t thu do Qu c h i ban hành, quy đ nh, s a đ i ho c bãi b Xem xét c u t o m t ậ ế ố ộ ị ử ổ ặ ỏ ấ ạ ộ

Lu t thu là xem xét s s p x p, b trí các quy ph m pháp lu t theo các n i ậ ế ự ắ ế ố ạ ậ ộ dung đi u ch nh.ề ỉ

n c ta, các Pháp l nh, Ngh quy t do U y ban Th ng v Qu c h i ban hành ch a đ ng các

quy ph m pháp lu t thu , th c hi n ch c năng đi u ch nh c a Lu t thu nên cũng có c u t o tạ ậ ế ự ệ ứ ề ỉ ủ ậ ế ấ ạ ươ ng

t Lu t thu ự ậ ế

Thông thường, Lu t thu có c u t o g m các b ph n ch y u sau: tên g i; nh ng quy đ nhậ ế ấ ạ ồ ộ ậ ủ ế ọ ữ ị chung; căn c tính thu ; đ i tứ ế ố ượng n p thu ; ch đ kê khai, n p thu , thu thu ; ch đ mi n, gi mộ ế ế ộ ộ ế ế ế ộ ễ ả thu ; nghĩa v và trách nhi m c a đ i tế ụ ệ ủ ố ượng n p thu ; ch đ x lý vi ph m; khen thộ ế ế ộ ử ạ ưởng và gi iả quy t khi n i v thu ế ế ạ ề ế