Mục tiêu nhiệm vụ của đề tài: Thông qua đề tài này dạy và học môn Toán ở lớp 3 nói chung, dạy học sinh giảibài toán liên quan đến rút về đơn vị nói riêng, tôi muốn đưa ra một số ý kiến
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài:
Mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần vào việc hình thành và phát triển những
cơ sở ban đầu rất quan trọng ở nhân cách con người Trong các môn học ở tiểu họccùng với môn Tiếng Việt, môn Toán có vị trí rất quan trọng vì: Các kiến thức, kĩnăng của môn Toán có rất nhiều ứng dụng trong cuộc sống, chúng rất cần thiết chongười lao động, rất cần thiết để học các môn học khác và học tiếp Toán ở Trunghọc Các kiến thức, kĩ năng của môn Toán ở tiểu học được hình thành chủ yếu bằngthực hành, luyện tập và thường xuyên được ôn tập, củng cố, phát triển, vận dụngtrong học tập và trong đời sống
Như chúng ta đã biết, căn cứ vào sự phát triển tâm, sinh lí của học sinh Tiểu học
mà cấu trúc nội dung môn Toán rất phù hợp với từng giai đoạn phát triển của họcsinh Ở lớp 3, các em được học các kiến thức, kĩ năng ở thời điểm kết thúc của giaiđoạn 1, chuẩn bị học tiếp giai đoạn sau, cho nên các em phải nắm được chắc tất cảcác cơ sở ban đầu về giải toán nói riêng, tất cả các kĩ năng khác nói chung Đặcbiệt, ở lớp 3 sang học kì II, các em bắt đầu được làm quen với các dạng toán hợp
cơ bản, trong đó có dạng toán liên quan rút về đơn vị Dạng toán này có rất nhiềuứng dụng trong thực tế, nó đòi hỏi các em phải có kĩ năng giải toán tốt, kĩ năng ứngdụng thực tế trong hàng ngày Sau khi dạy giải toán ở lớp 3 tôi thấy các em nắmđược kĩ năng giải toán của giáo viên truyền đạt tới như là một văn bản của lí thuyết,còn nó có ứng dụng vào thực tế như thế nào đó thì chưa cần biết Đó là điều bănkhoăn, suy nghĩ cho chúng ta Có những bài toán các em làm xong, không cần thửlại, không cần xem thực tế áp dụng như thế nào, cứ để kết quả như vậy mặc dù cóthể sai Đó là những tác hại lớn khi học toán Xuất phát từ tình hình thực tế họcsinh như vậy, tôi mong muốn có những sáng kiến về phương pháp giúp các em giảitoán dạng toán có liên quan đến rút về đơn vị ở lớp 3 đến thời điểm này, tôi đãnghiên cứu xong, sau đây tôi sẽ trình bày để các đồng chí đóng góp ý kiến với đề
Trang 2tài: “Giúp các em học sinh lớp 3 Trường Tiểu Học Nguyễn Bỉnh Khiêm làm tốt bài toán liên quan đến rút về đơn vị”.
2 Mục tiêu nhiệm vụ của đề tài:
Thông qua đề tài này dạy và học môn Toán ở lớp 3 nói chung, dạy học sinh giảibài toán liên quan đến rút về đơn vị nói riêng, tôi muốn đưa ra một số ý kiến đổimới để giúp các em nắm chắc được cách giải dạng toán này một cách sâu sắc, tránhkhông còn bị nhầm lẫn, giúp các em nắm vững bài và yêu thích môn Toán hơn Từ
đó các em có vốn kĩ năng tính toán chính xác ở những lúc cần thiết trong cuộcsống, tránh được những sai sót có thể xảy ra Tạo cho các em có tác phong học tập
và làm việc có
suy nghĩ, có kế hoạch, có kiểm tra, có tinh thần hợp tác, độc lập và sáng tạo, có ýchí vượt khó khăn, cẩn thận, kiên trì, tự tin
3 Đối tượng nghiên cứu:
Là học sinh lớp 3 ở trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm nói chung và lớp3A1của trường tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm nói riêng
4 Giới hạn phạm vi nghiên cứu:
Từ những năm trước, tôi đã nghiên cứu rất nhiều phương pháp dạy học và nămhọc 2017- 2018, năm học 2018- 2019 tôi đặc biệt đã chú trọng đến phương pháp
dạy dạng toán: “Bài toán có liên quan đến rút về đơn vị” ở lớp 3 Mục đích chính
là giúp các em có một kĩ năng giải toán và phân loại dạng toán tốt, tạo cơ sở tốt chocác em học tốt dạng toán về đại lượng tỉ lệ thuận và đại lượng tỉ lệ nghịch sau này.Thực chất ở dạng bài toán này, chúng ta đã phân loại cho các em thành hai kiểu bàitheo chương trình học Cho nên cái chính là tôi muốn giúp các em không những cóphương pháp tốt giải hai kiểu bài này mà còn giúp các em có kĩ năng nhận biết, sosánh, đối chiếu sự giống nhau và khác nhau ở hai kiểu bài, từ đó các em tránh đượcnhầm lẫn đáng tiếc xảy ra Vậy nên, chúng ta phải có phương pháp khéo phù hợp
Trang 3với quá trình nhận thức của các em, giúp các em nhẹ nhàng tiếp thu, không gò bó,nhớ được sâu sắc kĩ năng giải.
5 Phương pháp nghiên cứu:
Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học là sự vận dụng các phương pháp dạyhọc Toán nói chung cho phù hợp với mục tiêu, nội dung, các điều kiện dạy học Dođặc điểm nhận thức của học sinh Tiểu học, trong quá trình dạy học Toán, giáo viênthường phải vận dụng linh hoạt các phương pháp trực quan, thực hành, gợi mở, vấnđáp, giảng giải,… tùy theo mức độ ở từng lớp Từ trước cho tới nay có không ít cácđồng chí giáo viên đã từng nghiên cứu về việc vận dụng các phương pháp này vàodạy các dạng toán ở các khối lớp Ở lớp 3, chắc cũng có nhiều đồng chí đã từngnghiên cứu, tìm tòi các phương pháp, hình thức tổ chức dạy một dạng toán, mộtkiểu bài nào đó Tôi cũng vậy, sau nhiều năm nghiên cứu, tích lũy , viết sáng kiếnkinh nghiệm dạy học của mình, tôi đã có một ít vốn kinh nghiệm giảng dạy ở tất cảcác môn Song giờ đây tôi muốn cùng các đồng chí nghiên cứu tiếp với vấn đề:
“Giúp các em học sinh lớp 3 Trường Tiểu Học Nguyễn Bỉnh Khiêm làm tốt các bài toán liên quan đến rút về đơn vị” Nhìn lại về quá trình dạy dạng toán này, về
cơ bản thì ai cũng thể cho rằng các em dễ tiếp thu, dễ làm bài, dễ nhớ, ít sai Nhưng
đi sâu hơn nữa, theo cái nhìn chủ quan của tôi, với dạng toán này các em cũng cónhững nhầm lẫn đáng tiếc nếu như các em không nắm chắc đặc điểm cơ bản,phương pháp giải cơ bản của hai kiểu bài trong dạng toán này Nếu hướng dẫn họcsinh từng kiểu bài một trong một tiết thì các em làm bài gần như theo khuôn mẫu, ítsai sót Nếu hướng dẫn học sinh luyện tập song song cả hai kiểu
bài hoặc học xong cả hai kiểu bài rồi, các em mà không nắm vững sẽ sai nhầm dễdàng Điều này sẽ xảy ra với các em học lực trung bình, trung bình yếu Cho nên,việc nghiên cứu phương pháp giúp các em giải tốt dạng toán này ở lớp 3 sẽ phảidần từng bước được khắc phục, đổi mới, kích thích học theo nhận thức chủ đạo củahọc sinh thì chất lượng mới cao, phát huy tính tư duy, độc lập, sáng tạo ở tất cả họcsinh
Trang 4Khi tiến hành nghiên cứu, tôi thường sử dụng các phương pháp sau:
1 Phương pháp nghiên cứu, lí luận:
- Đọc các tài liệu cần thiết
- Tìm hiểu sách giáo khoa, sách giáo viên, chương trình liệu bồi dưỡng giáo viên ,sách tham khảo
2 Phương pháp điều tra quan sát
- Truyền đạt , phỏng vấn giáo viên
- Điều tra học sinh, các loại vở bài tập
3 Phương pháp kiểm tra, thống kê kết quả:
- Kiểm tra chất lượng qua mỗi giai đoạn
- Thống kê kết quả ở từng giai đoạn
B NỘI DUNG
1 Cơ sở lí luận:
Quá trình dạy học Toán 3 phải góp phần thiết thực vào việc hình thành phươngpháp suy nghĩ, phương pháp học tập và làm việc tích cực, chủ động, khoa học, sángtạo cho học sinh Cho nên, giáo viên cần tổ chức hoạt động học tập thường xuyêntạo ra các tình huống có vấn đề, tìm các biện pháp lôi cuốn học sinh tự phát hiện vàgiải quyết vấn đề bằng cách hướng dẫn học sinh tìm hiểu kĩ năng vấn đề đó, huyđộng các kiến thức và các công cụ đã có để tìm ra con đường hợp lí nhất giải đáptừng câu hỏi đặt ra trong qua trình giải quyết vấn đề, diễn đạt các bước đi trongcách giải, tự mình kiểm tra lại các kết quả đã đạt được, cùng các bạn rút kinhnghiệm về phương pháp giải Tuy nhiên, để tổ chức được các hoạt động học tập,giáo viên cần xác định được: Nội dung toán cần cho học sinh lĩnh hội là gì? Cần tổchức các hoạt động như thế nào? Mặt khác, nội dung dạy giải toán ở lớp 3 được sắpxếp hợp lí, đan xen và tương hợp với mạch kiến thức khác, phù hợp với sự pháttriển nhận thức của học sinh lớp 3 Dạy học giải toán có lời văn là một trong những
Trang 5con đường hình thành và phát triển trình độ tư duy của học sinh Các em biết pháthiện và tự giải quyết vấn đề, tự nhận xét so sánh, phân tích, tổng hợp, rút ra quy tắc
ở dạng khái quát nhất định
Tuy nhiên, giáo viên phải chủ động tổ chức, hướng dẫn học sinh hoạt động theochủ đích nhất định với sự trợ giúp đúng mức của giáo viên, của sách giáo khoa và
đồ dùng dạy học, để mỗi cá nhân học sinh “ khám phá” tự phát hiện và tự giải
quyết bài toán thông qua việc biết thiết lập mối quan hệ giữa kiến thức mới, với cáckiến thức liên quan đã học, với kinh nghiệm của bản thân Đó là các cơ sở để các
em học giải tốt dạng toán rút về đơn vị nói riêng, học giải dạng toán hợp nóichung
2 Thực trạng :
Tôi đang công tác một ngôi trường đóng trên địa bàn một phường thuộc thị xãBuôn Hồ Tuy là thị xã nhưng người dân ở đây chủ yếu là làm nông Nguồn thunhập chủ yếu là cây nông nghiệp, một số hộ buôn bán nhỏ Đời sống kinh tế cònkhó khăn do mặt hàng nông sản của người dân làm ra quá rẻ, trình độ học vấn củangười dân chưa đồng đều, nên việc học của học sinh vẫn còn nhiều trăn trở
Năm học 2018- 2019, trường có tổng số học sinh là 467 em, khối 3 là 93em.Được sự quan tâm cua ban giám hiệu nhà trường nên đã phân côn tôi chủnhiệm lớp 3a1.Tổng số học sinh là 33 em, nữ 12 em, dân tộc thiểu số 1 em, hộnghèo, hộ khó khăn 7 em Một số em ở với ông bà nội, ngoại nên tôi thấy việc họccủa các em còn hạn chế
Trong thời gian tôi giảng dạy, tôi theo dõi học sinh học Toán, đặc biệt là hainăm gần đây, tôi trực tiếp theo dõi các em học sinh lớp 3 giải toán nói riêng, tôithấy các em có một thói quen không tốt cho lắm đó là: đọc đầu bài qua loa, sau đógiải bài toán ngay, làm xong không cần kiểm tra lại kết quả, khi trả bài các em mớibiết là mình sai Đối với dạng toán này, khi giáo viên hướng dẫn xong kiểu bài 1,các em làm bài khá tốt, ít nhầm lẫn, nhưng còn sai nhiều trong tính toán, đến khidạy xong kiểu bài 2, các em làm bài có phần nhầm lẫn nhiều hơn, nhiều em thực
Trang 6hiện ở các bước 2 đáng lẽ là phép chia thì các em lại làm phép nhân ( giống ở kiểubài 1) Song tôi đã để ý, quan sát các em làm bài ở lớp mỗi khi dự giờ, thăm lớp,các em đã có sự nhầm lẫn đáng tiếc xảy ra Để nắm được thực trạng học sinh lớp 3giải dạng toán này cụ thể như thế nào, tôi đã tiến hành ra hai bài toán, thuộc haikiểu bài của dạng toán này như sau rồi cho các em làm bài trong thời gian là 20phút để nắm được kết quả.
- Còn một vài em sai cả 2 bài
* Qua khảo sát đầu năm của lớp3A1 như sau:
* Nguyên nhân có kết quả như vậy là do phần lớn các em còn chủ quan khi làm
bài, chưa nhớ kĩ các phương pháp giải dạng toán này Mặt khác, cũng có thể là các
em chưa được củng cố rõ nét về 2 kiểu bài trong dạng toán này nên sự sai đó khôngtránh khỏi Còn nữa, đây là các bài toán áp dụng rất thực tế mà các em quên mấtphương pháp thử lại nên kết quả đưa ra rất đáng tiếc
3 Nội dung và hình thức của giải pháp:
Trang 7Xuất phát từ tình hình thực tế của năm 2017- 2018, năm học 2018-2019 tôi đãmạnh dạn đổi mới phương pháp dạy dạng toán này Mục đích chính giúp các em cóphương pháp giải toán nói chung, phương pháp giải dạng toán có liên quan đến rút
về đơn vị nói riêng Làm cho các em biết chủ động thực hiện giải toán không rậptheo khuôn máy móc mà phải dựa vào tư duy, phân tích tổng hợp từ bản thân Tôilần lượt nghiên cứu phương pháp dạy giải dạng toán này theo các kiểu bài với từngbước sau:
Bước 1: Giúp các em nắm chắc phương pháp chung để giải các bài toán.
Bước 2: Hướng dẫn học sinh nắm chắc phương pháp giải bài toán liên quan đến
rút về đơn vị bằng phép tính chia, nhân
Bước 3: Hướng dẫn học sinh nắm chắc phương pháp giải bài toán liên quan đến
rút về đơn vị bằng hai phép chia
Bước 4: Luyện tập, so sánh cách giải và củng cố kiến thức cho học sinh.
Để giải quyết được nhiệm vụ trên, tôi càng bám sát vào các phương pháp, hìnhthức tổ chức dạy học toán ở Tiểu học nói chung, của lớp 3 nói riêng sao cho phùhợp và nhận thức của học sinh, các em có hứng thú tốt khi học tốt, tạo không khílớp học sôi nổi, chất lượng cao
a Mục tiêu của giải pháp:
Muốn cho học sinh giải tốt bài toán liên quan đến rút về đơn vị, trước tiên chúng
ta phải hướng dẫn các em nắm chắc được những bước cần thực hiện khi giải toánnói chung đã
* Hướng dẫn học sinh nắm chắc phương pháp chung để giải các bài toán:
Mỗi bài toán các em có làm tốt được hay không đều phụ thuộc vào các phươngpháp giải toán được vận dụng ở mỗi bước giải bài toán đó Cho nên, chúng ta cầnhướng dẫn học sinh nắm được các bước giải bài toán như sau:
* Bước 1: Đọc kĩ đề toán.
Trang 8* Bước 2: Tóm tắt đề toán.
* Bước 3: Phân tích bài toán.
* Bước 4: Viết bài giải.
* Bước 5: Kiểm tra lời giải và đánh giá cách giải.
Cụ thể yêu cầu đối với học sinh như sau:
Đọc kĩ đề toán: Học sinh đọc ít nhất 3 lần mục đích để giúp các em nắm được ba
yếu tố cơ bản Những “ dữ kiện” là những cái đã cho, đã biết trong đầu bài, “những
ẩn số” là những cái chưa biết và cần tìm và những “điều kiện” là quan hệ giữa các
dữ kiện với ẩn số
Cần tập cho học sinh có thói quen và từng bước có kĩ năng suy nghĩ trên các yếu
tố cơ bản của bài toán, phân biệt và xác định được các dữ kiện và điều kiện cầnthiết liên qua đến cái cần tìm, gạt bỏ các tình tiết không liên quan đến câu hỏi, pháthiện được các dữ kiện và điều kiện không tường minh để diễn đạt một cách rõ rànghơn Tránh thói quen xấu là vừa đọc xong đề đã làm ngay
Tóm tắt đề toán: Sau khi đọc kĩ đề toán, các em biết lược bớt một số câu chữ, làm
cho bài toán gọn lại, nhờ đó mối quan hệ giữa cái đã cho và một số phải tìm hiện rõhơn Mỗi em cần cố gắng tóm tắt được các đề toán và biết cách nhìn vào tóm tắt ấy
mà nhắc lại được đề toán
Thực tế có rất nhiều cách tóm tắt bài toán, nếu các em càng nắm được nhiều cáchtóm tắt thì các em sẽ càng giải toán giỏi Cho nên, khi dạy tôi đã truyền đạt cáccách sau tới học sinh:
Trang 9Tuy nhiên tôi luôn luôn hướng các em chọn cách nào cho hiểu nhất, rõ nhất,điều đó còn phụ thuộc vào nội dung từng bài.
Phân tích bài toán: Sau khi tóm tắt đề bài xong, các em tập viết phân tích đề bài để
tìm ra cách giải bài toán Cho nên, ở bước này, giáo viên cần sử dụng phương phápphân tích và tổng hợp, thiết lập cách tìm hiểu, phân tích bài toán theo sơ đồ dướidạng các câu hỏi thông thường:
- Bài toán cho biết gì?
- Bài toán hỏi gì?
- Muốn tìm cái đó ta cần biết gì?
- Cái này biết chưa?
- Còn cái này thì sao?
- Muốn tìm cái chưa biết ta cần dựa vào đâu? Làm như thế nào?
Hướng dẫn học sinh phân tích xuôi rồi tổng hợp ngược lên, từ đó các emnắm bài kĩ hơn, tự các em giải được bài toán
Viết bài giải: Dựa vào sơ đồ phân tích, quá trình tìm hiểu bài, các em sẽ dễ dàng
viết được bài giải một cách đầy đủ, chính xác Giáo viên chỉ việc yêu cầu học sinhtrình bày đúng, đẹp, cân đối ở vở là được, chú ý câu trả lời ở các bước phải đầy đủ,không viết tắt, chữ và số phải đẹp
Kiểm tra lời giải và đánh giá cách giải:
Qua quá trình quan sát học sinh giải toán, chúng ta dễ dàng thấy rằng học sinhthường coi bài toán đã giải xong khi tính ra đáp số hay tìm được câu trả lời Khigiáo viên hỏi: “ Em có tin chắc kết quả là đúng không?” thì nhiều em lúng túng
Vì vậy việc kiểm tra, đánh giá kết quả là không thể thiếu khi giải toán và phải trởthành thói quen đối với học sinh Cho nên khi dạy giải toán, chúng ta cần hướngdẫn các em thông qua các bước:
- Đọc lại lời giải
Trang 10- Kiểm tra các bước giải xem đã hợp lí yêu cầu của bài chưa, các câu văndiễn đạt trong lời giải đúng chưa.
- Thử lại các kết quả vừa tính từ bước đầu tiên
- Thử lại kết quả đáp số xem đã phù hợp với yêu cầu của đề bài chưa
Đối với học sinh giỏi, giáo viên có thể hướng các em nhìn lại toàn bộ bàigiải, tập phân tích cách giải, động viên các em tìm các cách giải khác, tạo điều kiệnphát triển tư duy linh hoạt, sáng tạo, suy nghĩ độc lập của học sinh
b Nội dung và cách thức, thực hiện các giải pháp:
Để học sinh nắm chắc phương pháp giải kiểu bài toán này, tôi đã tiến hành dạyngay ở trên lớp theo phương pháp và hình thức sau:
b1 Hướng dẫn học sinh làm kiểu bài 1:
1 Chia sẻ ứng dụng: Để nhắc lại kiến thức cũ và chuẩn bị cho kiến thức mới cần
truyền đạt, tôi ra đề như sau:
“Mỗi can chứa được 5 lít mật ong Hỏi 7 can như vậy chứa được bao nhiêu lít mậtong?”
Với bài này, học sinh dễ dàng giải được như sau:
* Giới thiệu bài: Dựa vào bài toán kiểm tra bài cũ, giáo viên vừa củng cố, vừa giới
thiệu bài ngày hôm nay các em được học