SKKN giúp học sinh nắm vững biện pháp so sánh trong luyện từ và câu lớp 3

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH XUÂN – HÀ NỘITRƯỜNG TIỂU HỌC THANH XUÂN TRUNG S¸ng kiÕn kinh nghiÖm GIÚP HỌC SINH NẮM VỮNG BIỆN PHÁP SO SÁNH TRONG LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 3 MÔN: TIẾNG VIỆT

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH XUÂN – HÀ NỘI

TRƯỜNG TIỂU HỌC THANH XUÂN TRUNG

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

GIÚP HỌC SINH NẮM VỮNG BIỆN PHÁP SO SÁNH TRONG LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 3

MÔN: TIẾNG VIỆT

Tên tác giả: Đàm Thị Ánh Tuyết

Giáo viên chủ nhiệm: Lớp 3A4

Năm học: 2011 – 2012

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lí do chọn đề tài

Tiếng Việt là tiếng nói phổ thông, tiếng nói dùng trong giao tiếp chính thứccủa cộng đồng các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam Bởi thế, dạy TiếngViệt có vai trò cực kì quan trọng trong đời sống cộng đồng và đời sống của mỗicon người Những thay đổi quan trọng trong đời sống kinh tế xã hội , văn hoágiáo dục, thành tựu khoa học đều có liên quan đến việc dạy Tiếng Việt mà trong

đó biện pháp so sánh góp một phần không nhỏ để làm nên điều đó

Mặt khác, so sánh có khả năng khắc họa hình ảnh và gây ấn tượng mạnh

mẽ làm nên một hình thức miêu tả sinh động, so sánh còn có tác dụng làm cholời nói rõ ràng, cụ thể, diễn đạt được mọi sắc thái biểu cảm Có ai sinh ra màkhông biết rằng:

“Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”.

Chỉ cần sử dụng biện pháp tu từ so sánh trong câu ca dao trên , tâm tư

tình cảm của con người sẽ được bộc lộ một cách kín đáo và tế nhị Nó gởi gắm

vào đó cả một niềm tâm sự thầm kín Như vậy đối với tác phẩm văn học nói chung, so sánh mang chức năng nhận thức và biểu cảm.

Nhờ những hình ảnh bóng bẩy, ước lệ, dùng cái này để đối chiếu cái kianhằm diễn tả những ngụ ý nghệ thuật mà so sánh tu từ được sử dụng phổ biếntrong thơ ca, đặc biệt là thơ viết cho thiếu nhi So sánh tu từ giúp các em hiểu vàcảm nhận được những bài thơ, bài văn hay, từ đó góp phần mở mang tri thứclàm phong phú về tâm hồn, tạo hứng thú khi viết văn, rèn luyện ý thức, yêu quýTiếng Việt giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt cho học sinh

Biện pháp nghệ thuật so sánh đã chính thức đưa vào phân môn Luyện

từ và câu lớp 3 Điều đó cũng khẳng định vai trò trách nhiệm của mỗi giáo viên

trong việc hình thành cho học sinh kĩ năng nhận biết và sử dụng Giúp học sinhphát triển kĩ năng giao tiếp, tạo điều kiện để học sinh phát triển một cách toàndiện đồng thời giúp giáo viên có được các phương pháp rèn luyện học sinh về kỹ

năng sử dụng biện pháp so sánh

Nhận thức rõ được tầm quan trọng của phân môn tôi mạnh dạn nghiên cứu

đề tài ''Giúp học sinh nắm vững biện pháp so sánh trong luyện từ và câu lớp

3 ''.

2 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

Đề tài ''Giúp học sinh nắm vững biện pháp so sánh trong luyện từ và câu lớp 3 '' nhằm giúp học sinh lớp 3 nắm vững về biện pháp so sánh, từ đó biết sử

dụng biện pháp so sánh vào viết câu văn, bài văn làm cho câu văn sinh động, gợicảm, giàu hình ảnh

3 Đối tượng nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi đã nghiên cứu qua đối tượng học sinh lớp 3A4– Trường Tiểu học Thanh Xuân Trung với mục đích nâng cao hiệu quả giờ họcgóp phần khắc sâu kiến thức cho học sinh

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp tích hợp

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp điều tra

B NỘI DUNG

1 Những vấn đề lớ luận làm cơ sở cho đề tài

a) Mụn Tiếng Việt là một mụn học xó hội Ngoài việc cung cấp nhữnghiểu biết về cuộc sống, về mối quan hệ xó hội, mụn Tiếng Việt cũn cung cấpnhững kiến thức cơ bản để hỡnh thành những kĩ năng sử dụng Tiếng Việt như:nghe, núi, đọc viết một cỏch thành thạo

Dạy Luyện từ và cõu là cung cấp cho học sinh một số kiến thức về từ ngữ,hướng dẫn cỏc em đặt cõu, viết đoạn văn Trong chương trỡnh lớp 1, tuy khụng

cú phõn mụn Luyện từ và cõu riờng nhưng thực chất cỏc em được học luyện từ

và cõu qua cỏc bài học vần( Học kỡ I), cỏc bài tập đọc ( Học kỡ II) với cỏc yờucầu: tỡm từ cú chứa tiếng, núi cõu cú cỏc từ, ghi lại hoạt động của người trongtranh bằng 1 cõu,….Ở lớp 2 phõn mụn luyện từ và cõu đó được dạy thành cỏctiết học theo cỏc chủ điểm nhưng ở mức độ đơn giản Ở lớp 3, yờu cầu cú caohơn, cỏc em phải sử dụng từ đỳng, núi và viết thành cõu và đũi hỏi luụn cú ýthức sử dụng tiếng Việt trong giao tiếp phự hợp với cỏc chuẩn mực văn húa.Cõu và từ là đơn vị nhỏ nhất để tạo nờn văn bản Cỏc em cú núi, viết đỳng cõuvăn thỡ bài văn mới hay, hấp dẫn người đọc Để học sinh tự mỡnh viết được cõuvăn hay quả là một việc làm khú mà đũi hỏi phải cú sự hướng dẫn của giỏo viờn

Vỡ vậy, “Giỳp học sinh nắm vững biện phỏp so sỏnh trong luyện từ và cõu lớp 3” cú ý nghĩa quan trọng và cần thiết.

b Những kiến thức và kĩ năng về biện pháp so sánh học sinh

đợc học ở phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Nội dung “so sánh” là nội dung hoàn toàn mới trong chơng

trình Tiếng Việt 3 Nội dung này đợc đa vào dạy trong chơngtrình Luyện từ và câu – một phân môn đợc xây dựng trên cơ

sở hai phân môn Từ ngữ và ngữ pháp của chơng trình cảicách giáo dục

Các bài dạy về so sánh đợc đề cập đến trong 8 tiết củachơng trình phân môn Luyện từ và câu lớp 3 Theo chơngtrình này thì so sánh không đa vào dạy dới dạng cung cấpnhững khái niệm lí thuyết mà tất cả các nội dung về so sánh

đều đợc dạy thông qua các bài tập chủ yếu nh sau:

+Dạng bài tập nhận diện (chiếm 87,5%)

+ Dạng bài tập tái tạo (chiếm 6,25%)

+ Dạng bài tập sáng tạo ( chiếm 6,25%)

Bằng hệ thống trên, SGK truyền thụ cho học sinh các kiếnthức sau:

-Tiết 1: Cấu tạo và đặc điểm của biện pháp so sánh

- Tiết 2: Khái niệm so sánh Từ chỉ quan hệ so sánh

- Tiết 3: Ôn lại các kiến thức về hình ảnh so sánh, từ chỉquan hệ so sánh Các kiểu so sánh: so sánh ngang bằng, sosánh hơn, so sánh kém.

- Tiết 4: Nhận diện hình ảnh so sánh Nhận thức về vai tròcũng nh tác dụng của biện pháp so sánh

- Tiết 5,6: Mở rộng về các sự vật đem ra để so sánh vớinhau

- Tiết 7: Cung cấp và khắc sâu kiến thức cho học sinh vềyếu tố chỉ phơng diện so sánh

- Tiết 8: Ôn tập

Các kĩ năng học sinh cần đạt đợc là: tạo đợc các hình ảnh

so sánh, biết áp dụng các hình ảnh so sánh vào câu văn, đoạnvăn (khi đã biết tác Để phục vụ cho mục đớch nghiờn cứu đề tài, tụi thống

kờ phõn tớch cỏc hướng nghiờn cứu biện phỏp so sỏnh trong phõn mụn: "Luyện

từ và cõu" của chương trỡnh SGK lớp 3 phục vụ cho việc giảng dạy

2 Thực trạng

2 1 Thuận lợi

a Sỏch giỏo khoa: Phõn mụn Luyện từ và cõu được trỡnh bày theo chủ

điểm rất rừ ràng, mạch lạc Đặc biệt cỏc bài tập về biện phỏp so sỏnh được đưa

ra theo thứ tự từ dễ đến khú Phõn mụn luyện từ và cõu của lớp 3 nhỡn chungngắn gọn, cụ thể đó được bớt nhiều so với chương trỡnh Từ ngữ - ngữ phỏp củalớp 3 cũ

b Giỏo viờn:

Ban giỏm hiệu luụn tạo điều kiện cho cụng tỏc giảng dạy, đó tổ chức chogiỏo viờn tham gia cỏc lớp học bồi dưỡng về cụng nghệ thụng tin để giỏo viờn cúthể sử dụng thành thạo cỏc chương trỡnh, cỏc phần mềm trờn mỏy tớnh Bản thõngiỏo viờn luụn luụn cú ý thức học hỏi về chuyờn mụn nghiệp vụ, cú năng lực sưphạm, yờu nghề

2 2 Khú khăn

a Sỏch giỏo khoa:

Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 3 hiện nay nói chung và phân môn Luyện từ

và câu nói riêng còn tồn tại một số điểm chưa hợp lý: Mặc dù SGK đã chú trọng

phương pháp thực hành nhưng những bài tập sáng tạo vẫn còn ít, đơn điệu, kiến thức dạy học sinh còn mang tính trừu tượng, thiếu hình ảnh minh hoạ nên học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình lĩnh hội các kiến thức mới

b Giáo viên:

Vì bản thân là phụ nữ ngoài việc lên lớp dạy học còn phải chăm lo chogia đình nên thời gian để nghiên cứu chuyên môn còn hạn chế Một số bộ phậnnhỏ giáo viên vẫn chưa chú trọng quan tâm đến việc lồng ghép trong quá trìnhdạy học giữa các phân môn của môn Tiếng Việt với nhau, để khơi dậy sự hứngthú học tập và sự tò mò của phân môn này với phân môn khác trong môn TiếngViệt

c Học sinh:

Do khả năng tư duy của học sinh còn dừng lại ở mức độ tư duy đơn giản,trực quan nên việc cảm thụ nghệ thuật tu từ so sánh còn hạn chế Vốn kiến thứcvăn học của học sinh còn nghèo Một số em chưa có khả năng nhận biết về nghệthuật, học sinh chỉ mới biết các sự vật một cách cụ thể Trình độ nhận thức củahọc sinh không đồng đều Có một số học sinh còn chưa có ý thức tự giác học.Trong thời gian gần đây một số học sinh còn mê những tập truyện tranh màngôn từ trong những tập truyện đó rất cụt lủn Khi viết văn một bộ phận các emmang nguyên những ngôn từ này vào bài văn của mình Bên cạnh đó, các emcòn mang lối tư duy cụ thể, một số phụ huynh chưa thực sự quan tâm đến con

em mình còn có quan điểm '' trăm sự nhờ nhà trường, nhờ cô'' cũng làm ảnhhưởng đến chất lượng học tập bộ môn Nên khi tiếp thu về nghệ thuật so sánh tu

từ rất khó khăn

Sau khi học được một số tiết luyện từ và câu về biện pháp so sánh tôi chocác em làm một số bài tập để kiểm tra kiến thức của các em về kỹ năng nhậnbiết biện pháp so sánh tôi đã thu được kết quả như sau:

sánh

Số học sinh không nhậnbiết tu từ so sánh

Khi nắm được kết quả khảo sát, tôi đi sâu vào phân tích và tìm ra

nguyên nhân dẫn đến cái sai của các em.Thực ra các em không nhận biết đượcbiện pháp so sánh do nhiều nguyên nhân Ở đây tôi chỉ đưa ra một số nguyênnhân chủ yếu như sau:

• Năng lực tư duy yếu

• Các em không thích học môn Tiếng Việt, coi đây là môn học khó, có khicòn rất sợ

• Chưa nắm vững về từ chỉ sự vật nên khi tìm sự vật được so sánh hay sựvật so sánh còn sai.

• Chưa phân biệt được sự vật được so sánh với sự vật so sánh

• Chưa nắm vững cấu tạo của cách so sánh nên khi tìm hình ảnh so sánhcòn sai hoặc thiếu

• Vốn từ của các em còn nghèo nàn cho nên các em gặp khó khăn trong khiđặt câu có sử dụng hình ảnh so sánh

Từ thực tế học sinh lớp 3A4 năm học 2011 – 2012 với những nguyên nhân, tôi đã tìm ra một số giải pháp sau:

- Xác định đúng yêu cầu của bài

- Phân tích yêu cầu của bài

- Học sinh làm bài

- So sánh đối chiếu kết quả của học sinh với đáp án ( HS phải lí giải được đáp áncủa mình )

- GV chốt cho học sinh rõ vì sao có đáp án đó

* Ví dụ : Bài tập 2 (Trang 8): Tìm sự vật được so sánh trong khổ thơ sau:

Ơ cái dấu hỏi

Trông ngộ ngộ nghê

Như vành tai nhỏ

Hỏi rồi lắng nghe

- Giáo viên yêu cầu HS đọc yêu cầu của đề

- Giải thích cho học sinh hiểu từ ngữ chỉ sự vật

+ Giáo viên có thể vẽ lên bảng hoặc giải thích cho học sinh hiểu Dấu hỏi cong

cong, nở rộng ở hai phía trên rồi nhỏ dần chẳng khác gì vành tai (Giáo viên có

thể cho học sinh nhìn vào vành tai bạn).

* Chú ý : Phương pháp này có hiệu quả nhất là sử dụng khi tìm hiểu bài

Sau khi tiến hành theo quy trình trên, tôi thấy các em đã một phần nào đó

nắm được kiến thức về so sánh

3 2 Dạy biện pháp so sánh tích hợp vào các môn học:

Song song với việc dạy đúng theo quy trình, tôi còn kết hợp dạy biện pháp so

sánh tích hợp vào các môn học Cụ thể là:

1) Tích hợp trong môn Tiếng Việt :

Khi dạy các phân môn thuộc bộ môn Tiếng Việt , giáo viên cần lồng ghépgiữa các phân môn trong môn Tiếng Việt với nhau

Ví dụ 1: Khi dạy bài Tập đọc: "Hai bàn tay em" SGK Tiếng Việt 3 tập I (Trang

7) Trong bài này có rất nhiều hình ảnh tu từ so sánh giáo viên cần nhấn mạnh đểgây hứng thú cho tiết tiếp theo của môn: "Luyện từ và câu" Giáo viên có thểcho học sinh tìm các câu thơ có sử dụng biện pháp so sánh

Ví dụ 2 : Khi dạy bài Tập đọc “ Cửa Tùng ”, để giải thích từ ngữ (chiếc thau đồng ,bờ biển Cửa Tùng) GV có thể cho học sinh tìm câu văn có sử dụng biện

pháp so sánh Học sinh sẽ rất dễ dàng tìm ra câu :

- Mặt trời như chiếc thau đồng đỏ ối chiếu xuống mặt biển

- Người xưa đã ví bờ biển Cửa Tùng giống như một chiếc lược đồi mồi

cài vào mái tóc bạch kim của sóng biển

Với những câu văn hay như thế, học sinh đã tìm được thì sẽ nhớ rất lâu và

sẽ áp dụng tốt trong việc viết văn của nình

2) Tích hợp biện pháp so sánh qua các môn học khác :

a) Dạy Tự nhiên xã hội :

Khi dạy bài “ Các thế hệ trong gia đình’’ Giáo viên có thể cho học sinh

tìm những câu tục ngữ, ca dao, thành ngữ nói về tình cảm của những ngưòi thântrong gia đình Học sinh đại trà tìm tự do Học sinh giỏi , giáo viên có thể yêucầu cao hơn( có sử dụng biện pháp so sánh )

- Anh em như thể tay chân

- Con hơn cha là nhà có phúc

- Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

b) Dạy Toán : Tích hợp biện pháp so sánh khi dạy Toán qua các dạng về nhiều

hơn , ít hơn , Điền dấu < , >, =., So sánh số lớn gấp mấy lần số bé ,Số bé bằngmột phần mấy số lớn …

Như vậy, sau khi thực hiện cách dạy biện pháp so sánh tích hợp vào các mônhọc tôi thấy kiến thức của học sinh càng được củng cố, khắc sâu hơn.

3 3 Dạy theo mô hình :

Bài tập về so sánh lớp 3 được chia làm 2 dạng:

- Dạng 1: Bài tập theo mẫu(Bài tập nhận biết ) Trọng tâm

- Dạng 2: Bài tập sáng tạo ( Bài tập vận dụng )

Nhằm giúp học sinh viết câu đúng câu hay, trong quá trình giảng dạy tôi đãđưa ra một số bài tập để các em thực hành Từ đó, các em sẽ nắm vững bài hơn.Dưới đây là một số bài tập:

3 3 1 Dạng 1 :

Giúp học sinh nhận biết các từ chỉ sự vật so sánh Dạng bài tập này rất đơn

giản Chủ yếu là nhận biết các sự vật so sánh thông qua các bài tập Dạng nàychiếm đa số trong chương trình Nó được xây dựng dựa trên 4 mô hình sau: a) Mô hình 1: So sánh: Sự vật - Sự vật

b) Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người

c) Mô hình 3: So sánh: Hoạt động - Hoạt động

d) Mô hình 4: So sánh: Âm thanh - Âm thanh

Muốn học sinh của mình có một kĩ năng nhận biết biện pháp so sánh vữngvàng đòi hỏi người giáo viên phải có nghệ thuật khi hướng dẫn bài mới Dựavào các mô hình như ta vừa phân tích

* Ví dụ: Bài 2( SGK trang 8): Tìm sự vật được so sánh với nhau trong các câu thơ,

câu văn dưới đây:

"Hai bàn tay emNhư hoa đầu cành"

(Huy Cận)

"Mặt biển sáng trong như tấm thảm khổng lồ bằng ngọc thạch"

(Vũ Tú Nam)

"Cánh diều như dấu á

Ai vừa tung lên trời"

(Phạm Như Hà)

Để làm tốt bài tập này, học sinh phải phát hiện các từ chỉ sự vật được sosánh từ đó học sinh sẽ tìm được sự vật so sánh với nhau trong các câu thơ, câuvăn trên

+ "Cánh diều" so sánh với "dấu á"

+ "Dấu hỏi" so sánh với "vành tai nhỏ"

Nếu giáo viên hỏi ngược lại là vì sao "Hai bàn tay em" được so sánh với

"Hoa đầu cành" hay vì sao nói "Mặt biển" như "tấm thảm khổng lồ"? Lúc đógiáo viên phải hướng học sinh tìm xem các sự vật so sánh này đều có điểm nào

giống nhau, chẳng hạn:

+ Hai bàn tay của bé nhỏ xinh như một bông hoa.

+ Mặt biển và tấm thảm đều phẳng, êm và đẹp.

+ Cánh diều hình cong cong, võng xuống giống hệt như dấu á.

(Giáo viên có thể vẽ lên bảng "Cánh diều" và "Dấu á")

* Tìm hiểu dạng A là B:

Dạng này học sinh rất dễ nhầm lẫn giữa câu so sánh với câu giới thiệu Bởi lẽ,

cả 2 kiểu câu này đều có từ “ là ”

Ví dụ :(Bài 1c, d trang 24,25): Tìm các hình ảnh so sánh trong câu :

- Mùa đông

Trời là cái tủ ướp lạnh

Mùa hè

Trời là cái bếp lò nung

- Những đêm trăng sáng , dòng sông là một đường trăng lung linh dát vàng

Trong trường hợp này, cần phải cho học sinh xác định từ chỉ sự vật trongcâu thơ : ( trời mùa đông – tủ ướp lạnh ), ( trời mùa hè – bếp lò nung)

Giáo viên giải thích cho học sinh điểm tương đồng giữa các từ chỉ sự vật được

so sánh

- Trời mùa đông lạnh như cái tủ ướp lạnh

- Trời mùa hè nóng như bếp lửa lò nung

Trong câu : Mẹ tôi là giáo viên ( từ là có tác dụng giới thiệu Trong trường

hợp này , học sinh phải hiểu nghĩa của từ và của câu )

b Mô hình 2: So sánh: Sự vật - Con người

Dạng cuả mô hình so sánh này là:

*Dạng A như B: + A có thể là con người.

+ B sự vật đưa ra làm chuẩn để so sánh

Ví dụ: Bài tập 1/trang58: Tìm các hình ảnh so sánh trong các câu dưới đây:

"Trẻ em như búp trên cànhBiết ăn, biết ngủ, biết học hành là ngoan"

"Trẻ em" giống như "búp trên cành" Vì đều là những sự vật còn tươi non đangphát triển đầy sức sống non tơ, chứa chan niềm hy vọng

"Bà" sống đã lâu, tuổi đã cao giống như "quả ngọt chín rồi" đều phát triển đến

độ già giặn có giá trị cao, có ích lợi cho cuộc đời, đáng nâng niu và trân trọng

* Dạng A là B:

Ví dụ : Bài tập 1/ trang 42,43( phương pháp dạy như mô hình 1)

"Ông là buổi trời chiều

Svật 1 (người) Svật 2(Svật )