Để làm tốt việc đổi mới giáo dục hiện nay thì phương pháp dạy học định hướng năng lực tự học NLTH của người học được chú ý thực hiện giúp cho người học có khả năng học tập được suốt đời.
Trang 1Phần I ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nguồn nhân lực là yếu tố quyết định tốc độ phát triển và sự phồn vinh của đất nước Đại hội lần thứ XII của Đảng khẳng định tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học, phấn đấu đến năm 2030, nền giáo dục Việt Nam đạt trình độ tiên tiến trong khu vực
Trong nền Giáo dục Việt Nam, giáo dục THPT đóng một vai trò quan trọng, đóng vai trò “bản lề” cho các bước phát triển tiếp theo của học sinh, là cơ sở để các
em có những lựa chọn mang tính bước ngoặt Để làm tốt việc đổi mới giáo dục hiện nay thì phương pháp dạy học định hướng năng lực tự học (NLTH) của người học được chú ý thực hiện giúp cho người học có khả năng học tập được suốt đời Điều này được thể hiện trong Nghị quyết số 29- NQ/TW hội nghị lần thứ tám BCH trung ương Đảng khóa XI đã đề ra mục tiêu đối với giáo dục phổ thông “Nâng cao chất lượng
giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lí tưởng, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”
Trong kỉ nguyên bùng nổ thông tin hiện nay thì xu hướng dạy học cung cấp nội dung cho người học trở nên lỗi thời Vì vậy, phương pháp dạy học cần phải đổi mới mạnh mẽ theo hướng hiện đại Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực Để làm tốt vai trò, nhiệm vụ của người Thầy thì việc lựa chọn phương pháp dạy học định hướng phát triển năng lực của người học trong đó có NLTH là rất quan trọng
Học sinh THPT nói chung và đặc biệt là học sinh THPT tại các trường vùng cao như tại huyện Xín Mần, kỹ năng tự học, khả năng tự tin, linh hoạt còn rất yếu Phần lớn các em thụ động trong việc tiếp nhận kiến thức cũng như trong việc giải quyết các tình huống thực tiễn Vì vậy việc rèn luyện cho các em các kỹ năng chủ động là vô cùng cần thiết
Các nhà nghiên cứu về phương phương pháp dạy học dự án đã khẳng định: Dạy học dự án có thể thiết lập được những kĩ năng cơ bản mới cho người học, đạt được một trình độ nhận thức xác định, nuôi dưỡng động cơ học tập, tạo cơ hội cho người học bày tỏ quan điểm của mình Dạy học dự án ảnh hưởng tích cực đến năng lực của người học, đều làm tăng năng lực của người học cho dù người học có năng lực cao hay thấp
Chương trình Sinh học nói chung và sinh học lớp 10 nói riêng có nhiều nội dung thực tiễn, rất phù hợp để các em làm dự án, rèn luyện kỹ năng tự học, chủ động,
là co sở để các em phát triển ở các lớp tiếp theo Chính vì vậy tôi chọn sáng kiến “
Trang 2Nâng cao năng lực tự học của học sinh thông qua dạy học theo dự án môn Sinh học 10”
Phần II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề
2.1.1 Khái niệm dạy học theo dự án (DHTDA)
Khái niệm dự án từ lĩnh vực kinh tế đi vào lĩnh vực GD-ĐT không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một phương pháp hay hình thức dạy học Đầu thế kỷ 20, các nhà sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sở lý luận cho phương pháp dự án và coi đó là một phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm Khái niệm
DHTDA là phương pháp dạy học trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập để giải quyết một vấn đề thực tiễn có liên quan đến nội dung học tập trong chương trình giáo dục, chủ động lập kế hoạch và vận dụng kiến thức tổng hợp ở nhiều lĩnh vực khác nhau để tạo ra sản phẩm có
ý nghĩa thực tiễn thông qua đó người học chiếm lĩnh được kiến thức và phát triển kĩ năng
2.1.2 Mục tiêu dạy học theo dự án
- Giúp cho người học có được nền tảng kiến thức rộng phù hợp với thực tiễn
- Phối hợp hiệu quả với người khác
- Phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề một cách hiệu quả
- Tạo cho người học có được động cơ học tập thực sự
- Phát triển năng lực tự học
2.1.3 Đặc điểm dạy học dự án
+ DHTDA là hương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm có sự giao tiếp thường xuyên qua lại giữa giáo viên và học sinh, học sinh với học sinh, bài học được xây dựng từ những đóng góp của học sinh thông qua các hoạt động học tập do giáo viên định hướng
+ Có chủ đề học tập rõ ràng gắn nội dung bài học với thực tế cuộc sống của học sinh Chính vì vậy chủ đề phải được thiết kế là tập trung vào những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống hiện tại, có ý nghĩa và quan trọng, đặt ra những thách thức vừa sức với học sinh bằng hệ thống câu hỏi có giá trị đòi hỏi học sinh phải trăn trở để giải quyết
+ Học sinh cần sử dụng công nghệ thông tin trong quá trình thực hiện các hoạt động học tập
Trang 3+ DHTDA được thiết kế trong một môn học hoặc liên môn nhưng khi thực hiện các hoạt động học tập thì học sinh phải phối hợp tri thức của nhiều môn học và kinh nghiệm của bản thân
+ Học sinh thực hiện các hoạt động trong DHTDA để tìm kiếm nội dung tri thức, rèn luyện kĩ năng học tập, kĩ năng xã hộivà chịu sự chi phối của nhiều yếu tố như : giới tính, sức khỏe, môi trường sống, môi trường học tập, tâm lý lứa tuổi, khả năng nhận thức của bản thân
+ Học sinh được kiểm tra, đánh giá căn cứ vào quá trình hoạt động học tập chủ động để hoàn thành dự án và những sản phẩm có thực
2.1.4 Phân loại dạy học dự án
Phân loại theo chuyên môn: dự án trong một môn học, dự án liên môn, dự án ngoài chuyên môn
Phân loại theo sự tham gia của người học
Phân loại theo sự tham gia của GV
Phân loại theo quỹ thời gian: Dự án nhỏ, dự án trung bình và dự án lớn
Phân loại theo nhiệm vụ: Dự án tìm hiểu, dự án nghiên cứu, dự án thực hành
và dự án hỗn hợp
2.1.5 Tiêu chuẩn của một dự án học tập
Dự án học tập là dự án mà H sẽ tiếp nhận kiến thức của bài học, rèn luyện và phát triển kĩ năng thông qua quá trình thực hiện hàng loạt các hoạt động học tập trong một dự án
Một dự án học tập cần phải có: Mục tiêu, nội dung, phương pháp thực hiện, hình thức tổ chức
2.1.6 Các bước DHTDA
1 Chuẩn bị
dựng ý
tưởng,
chọn chủ
đề, tiểu
Xây dựng bộ câu hỏi định hướng: xuất phát từ nội dung học và mục tiêu cần đạt được
Thiết kế dự án: xác định lĩnh vực thực tiễn ứng dụng nội dung học, ai cần, ý
Làm việc nhóm để lựa chọn chủ đề dự án
Xây dựng kế hoạch dự án: xác định những công việc cần làm, thời gian dự kiến, vật liệu, kinh phí, phương pháp tiến hành
và phân công công việc trong
Trang 4chủ đề
hoạch các
nhiệm vụ
học tập
tưởng và tên dự án
Thiết kế các nhiệm vụ cho HS: làm thế nào để HS thực hiện xong thì bộ câu hỏi được giải quyết và các mục tiêu đồng thời cũng đạt được
Chuẩn bị các tài liệu hỗ trợ GV và HS cũng như các điều kiện thực hiện dự án trong thực tế
nhóm
Chuẩn bị các nguồn thông tin đáng tin cậy để chuẩn bị thực hiện dự án
Cùng GV thống nhất các tiêu chí đánh giá dự án
2 Thực hiện
dự án
thập thông
tin
hiện điều
tra
luận với
các thành
viên khác
vấn giáo
viên
hướng dẫn
Theo dõi, hướng dẫn, đánh giá HS trong quá trình thực hiện dự án
Liên hệ các cơ sở, khách mời cần thiết cho HS
Chuẩn bị cơ sở vật chất, tạo điều kiện thuận lợi cho các em thực hiện dự án
Bước đầu thông qua sản phẩm cuối của các nhóm HS
Phân công nhiệm vụ các thành viên trong nhóm thực hiện
dự án theo đúng kế hoạch
Tiến hành thu thập, xử lý thông tin thu được
Xây dựng sản phẩm hoặc bản báo cáo
Liên hệ, tìm nguồn giúp đỡ khi cần
Thường xuyên phản hồi, thông báo thông tin cho GV và các nhóm khác
3 Kết thúc
dự án
hợp các
kết quả
dựng sản
phẩm
bày kết
Chuẩn bị cơ sở vật chất cho buổi báo cáo dự án
Theo dõi, đánh giá sản phẩm dự án của các nhóm
Chuẩn bị tiến hành giới thiệu sản phẩm
Tiến hành giới thiệu sản phẩm
Tự đánh giá sản phẩm dự án của nhóm
Đánh giá sản phẩm dự án của các nhóm khác theo tiêu chí đã đưa ra
Trang 5ánh lại quá
trình học
tập
2.2 Thực trạng của vấn đề
- Đối với học sinh: Phần lớn các em khi được hướng dẫn cách làm dự án đều rất hứng thú Tuy nhiên đa số các em đều trả lời chưa được làm quen nhiều với cách học này ở các bộ môn, chỉ số ít bộ môn áp dụng phương pháp này
- Đối với giáo viên phần lớn các GV đang công tác tại các trường vùng cao hiện nay rất ít sử dụng phương pháp dạy học dự án, đa số các giáo viên chưa nắm rõ
về quy trình, cách thức để xây dựng một giáo án dạy học theo dự án
- Một số giáo viên giáo viên đã áp dụng phương pháp dạy học dự án tuy nhiên chưa thực hiện đúng quy trình
- Kết quả tìm hiểu các mối tương quan trong quá trình khảo sát thực tế cho thấy việc DHTDA dường như được áp dụng một cách ngẫu nhiên, phụ thuộc vào nhiệt huyết của cá nhân GV, hơn là dựa vào kinh nghiệm và trình độ của GV, đặc biệt trong bối cảnh chưa có môi trường và chính sách hỗ trợ phù hợp
- Các bộ môn chưa xây dựng được kế hoạch dự án, chưa đánh giá kết quả thực nghiệm để thấy được hiệu quả của dự án
2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề
2.3.1 Phân tích cấu trúc chương trình môn Sinh học 10
Môn Sinh học 10 gồm 3 phần:
+ Phần I: Giới thiệu chung về thế giới sống
+ Phần II: Sinh học tế bào
+ Phần III: Sinh học Vi sinh vật
Bố cục nội dung đảm bảo tính kế thừa, khoa học, tính thực tiễn, rất phù hợp để
áp dụng phương pháp DHTDA
2.3.2 Xây dựng các dự án trong môn Sinh học 10
Căn cứ vào cấu trúc chương trình Sinh học 10, tôi xây dựng một số dự án như sau
Dự án 1: Ứng dụng ADN trong cuộc sống
Trang 6Dự án 2: Vai trò của nước đối với sự sống
Dự án 3: Sản xuất sản phẩm lên men (sữa chua, dưa chua, nước mắm…)
Dự án 4: Virut và bệnh truyền nhiễm (dự án liên môn)
Trong giới hạn của sáng kiến kinh nghiệm tôi đã dạy thử nghiệm dự án 4: Phòng tránh bệnh truyền nhiễm – HIV - AIDS (dự án liên môn)
2.3.3 Dạy thử nghiệm dự án
- Đối tượng: Lớp thực nghiệm (TN): 10A5 và lớp đối chứng (ĐC): 10A1
- Thời gian: Tháng 12/2017
- Cách tiến hành:
+ Dạy học theo dự án tại lớp 10A5, dạy học theo phương pháp thông thường tại lớp 10A1
+ Làm bài tập kiểm tra kết quả tại cả 2 lớp
+ Phân tích kết quả bài kiểm tra, rút ra kết luận
+ Khảo sát hứng thú học tập của học sinh khi học tập theo phương pháp này
2.3.4 Phân tích kết quả sau khi thực hiện dự án
Kết quả sau khi dạy thử nghiệm phương pháp DHTDA “ Virut và bệnh truyền nhiễm” được thể hiện ở bảng sau:
Bảng: Kết quả bài kiểm tra sau khi thực nghiệm
Trang 7<=5 6 7 8 9 10 0
2
4
6
8
10
12
14
10A1 10A5
Biểu đồ thể hiện kết quả bài kiểm tra
Qua phân tích kết quả bài kiểm tra nhận thấy, lớp thực nghiệm không có học sinh đạt điểm 5, dưới 5 hoặc 6, trong khi lớp đối chứng số học sinh đạt mức điểm này chiếm đa số (41,38%) Ngược lại ở mức điểm 9, 10 tại lớp thực nghiệm chiếm đa số trong khi lớp đối chứng không có học sinh nào đạt điểm 9, 10
Kết quả khảo sát học sinh về hứng thú học với phương pháp DHDA: 98% các
em trong lớp thực nghiệm thích học phương pháp này và mong muốn được áp dụng trong nhiều môn học
2.4 Hiệu quả của SKKN
Từ kết quả sau bài kiểm tra có thể thấy, hiệu quả của việc áp dụng phương pháp DHTDA là rất cao, đặc biệt sau dự án, đa số học sinh lớp thực nghiệm có thể tự tin trình bày ý kiến, trình bày kết quả của bản thân ngay tại lớp, trong khi tại lớp đối chứng, các em còn rất rụt rè khi thể hiện ý kiến của bản thân
Kết quả khảo sát hứng thú của các em sau khi học tập theo phương pháp này
có thể thấy: 98% các em học sinh trong lớp thực nghiệm đều mong muốn được học tập theo phương pháp này trong giờ Sinh học và ở các môn học khác
Sau dự án, lớp thực nghiệm đã có sản phẩm của nhóm, của cá nhân là tranh vẽ
về phòng chống HIV/AIDS, thể hiện sự sáng tạo của các em, đồng thời giáo viên có thể sử dụng sản phẩm của các em để dạy học tại các lớp khác Biện pháp này mang lại hiệu quả rất lớn, đây sẽ là động lực để các lớp khác học tập theo sự sáng tạo này,
Sáng kiến mở ra triển vọng rất lớn nhằm thực hiện các dự án tiếp theo trong môn Sinh học 11, 12 cũng như các môn học khác
Trang 8Phần III KẾT LUẬN
Sau khi đã xây dựng thành công giáo án DHTDA, tôi đã nhận thấy trong các tiết dạy của tôi học sinh không còn rụt rè, nặng nề mà rất gây được hứng thú cho học sinh và phát huy được tính tích cực chủ động của học sinh Qua thực nghiệm, tôi nhận thấy rằng muốn xây dựng được dự án thành công thì trước hết giáo viên phải là người hướng dẫn, chỉ đạo học sinh trong lớp, đóng vai trò chủ đạo trong suốt quá trình hướng dẫn đó
Muốn vậy người giáo viên phải luôn giám sát, giúp đỡ, giải đáp những khó khăn thắc mắc khi các em thực hiện dự án Trong đó, việc xây dựng các dự án vừa sức, tạo hứng thú cho học sinh đóng vai trò đặc biệt quan trọng Để làm được điều đó, đòi hỏi người giáo viên cần nghiên cứu kỹ nội dung chương trình, lựa chọn dự án cho các em học sinh thật phù hợp, để các em không cảm thấy nặng nề Đối với chương trình sinh học 10, phần Sinh học Vi sinh vật có rất nhiều ứng dụng thực tiễn, rất thích hợp để xâu dựng dự án dạy học
Trong quá trình thực hiện phương pháp dạy học này tôi nhận thấy: nếu được đầu tư hơn nữa về trang thiết bị, cơ sở vật chất (mạng, máy tính…) để cung cấp thêm
Trang 9cho các em nguồn khai thác thông tin thì kết quả dự án sẽ đạt hiệu quả cao hơn nữa, gây hứng thú mạnh mẽ cho các em học sinh
Trên đây là một số kinh nghiệm nhỏ tôi đã rút ra trong quá trình dạy học bằng phương pháp DHTDA và đã có những thành công nhất định Tất nhiên trong quá trình trình bày không tránh khỏi những sai sót, rất mong được góp ý chân thành của các đồng nghiệp để bản sáng kiến kinh nghiệm của tôi được hoàn chỉnh hơn
Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến kinh nghiệm của mình viết, không sao chép nội dung của người khác Tôi xin chân thành cảm ơn!
Xín Mần, ngày 20 tháng 03 năm 2018 Người viết
Nguyễn Thị Thu Hiền