Sáng kiến kinh nghiệm môn sinh học THCS hay, sinh động.

Để có thểtiến kịp với sự phát triển trong lĩnh vực sinh học công nghệ của các nước trênthế giới thì ngay ở những khâu mở đầu chúng ta phải tạo được nền tảng và trangbị một cách vững chắc

Môc lôc

III Phạm vi đề tài – Đối tượng nghiên cứu 5

A-ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài:

Đại hội lần thứ VII Đảng cộng sản Việt Nam đó xỏc định “Giỏo dục và đào tạo phải được xem là quốc sỏch hàng đầu để phỏt huy nhõn tố con người, động lực trực tiếp của sự phỏt triển” Đú là một sự khẳng định hết sức đỳng đắn

xuất phỏt từ lợi ớch của nhõn dõn ta, đồng thời phự hợp với chõn lý phổ biến củalịch sử thế giới Từ đú đến nay nhiều hội nghị chuyờn đề của Đảng tiếp tục banhành cỏc nghị quyết về đổi mới, phỏt triển sự nghiệp giỏo dục - đào tạo Chớnh

vỡ vậy mà sự nghiệp giỏo dục - đào tạo nước ta ngày càng phỏt triển cả về quy

mụ và chất lượng

Phỏt triển giỏo dục - đào tạo sẽ nõng cao mặt bằng dõn trớ, yếu tố thỳc đẩy sựphỏt triển và tiến bộ xó hội của mỗi quốc gia

Sự phỏt triển của giỏo dục - đào tạo sẽ tạo ra một nguồn nhõn lực cú đạo đức

và trớ tuệ cao đỏp ứng yờu cầu của sự phỏt triển, đặc biệt yờu cầu của sự nghiệpcụng nghiệp húa, hiện đại húa đất nước Khi phõn tớch năng suất lao động, người

ta thấy rằng trỡnh độ văn húa kĩ thuật cũa người lao động là một nhõn tố chủ yếutăng năng suất lao động

Giỏo dục - đào tạo là mụi trường để phỏt triển và bồi dưỡng nhõn tài cho đấtnước Loài người đang bước sang thế kỉ XXI, thế kỉ mà trớ tuệ đúng vai trũquyết định Vỡ vậy hơn bao giờ hết cỏc quốc gia đang dành nguồn nhõn lực tối

đa cho phỏt triển, nõng cao chất lượng của giỏo dục quốc dõn

Mục tiờu đào tạo trong giỏo dục là giỳp trẻ phỏt triển toàn diện, giỳp trẻ hỡnhthành những phẩm chất cơ bản của con người, với những vốn kiến thức cơ bản

về tự nhiờn xó hội làm cho trẻ học lờn cỏc cấp học trờn được dễ dàng

Một yờu cầu đặt ra: Là một giỏo viờn cần phải làm gỡ ? Làm thế nào trongcỏc giờ dạy của mỡnh cú chất lượng để “ sản phẩm” do mỡnh tạo ra cú một nềnmúng thật vững chắc Chớnh vỡ vậy để nõng cao chất lượng giỏo dục trong nhà

trường nói chung và bậc trung học cơ sở nói riêng Hiện nay vấn đề đổi mớiphương pháp giảng dạy giáo dục, ứng dụng thực tế vào dạy học không phải làmối quan tâm của cá nhân nào Đó là nhiệm vụ chung của toàn ngành, toàn xãhội Nghị quyết của Đảng về cải cách giáo dục năm 1979 đã ghi rõ: “ Sựnghiệp cách mạng luôn đổi mới vì thế công tác giáo dục cũng phải đổi mới ” Trong những thập niên gần đây xã hội đã có nhiều chuyển biến theo hướngvăn minh hiện đại để đáp ứng với trình độ phát triển ngày càng cao, đặc biệttrong lĩnh vực công nghệ sinh học Do đó đòi hỏi con người phải có kiến thức vềkhoa học trong đó có bộ môn Sinh học Lĩnh vực công nghệ sinh học ngày càngđược phát triển mạnh mẽ và ứng dụng sâu rộng trên phạm vi toàn cầu Để có thểtiến kịp với sự phát triển trong lĩnh vực sinh học công nghệ của các nước trênthế giới thì ngay ở những khâu mở đầu chúng ta phải tạo được nền tảng và trang

bị một cách vững chắc, biết sử dụng kiến thức áp dụng đạt hiệu quả cao, muốn

áp dụng có hiệu quả thì phải có sự luyện tập, thực hành nhiều, thường xuyên Sinh học là môn khoa học nghiên cứu rất rộng, nghiên cứu về sự xuất hiện vàphát triển của sự sống trên trái đất Đây là môn học được đưa vào trường THCShọc rất sớm nhưng chưa được chú trọng, mọi người vẫn coi là môn học phụ, họcsinh chưa hiểu rõ được vai trò của bộ môn

Kiến thức môn học thực tế, gần gũi với đời sống, đề cập các hiện tượng sinhhọc trong đời sống sản xuất thường xuyên gặp Học sinh chưa áp dụng được,giải thích lúng túng mới chỉ học tốt phần lý thuyết, cần phải gắn liền đi đôi vớihành, lý thuyết gắn liền với thực tế Vì vậy tôi đã chọn đề tài của mình là:

“ Phương pháp dạy một số bài thực hành môn Sinh học 7”.

Để học sinh hướng thú với môn học thì giáo viên phải có một phương pháp cụthể đối với từng loại bài đặc biệt là loại bài thực hành

Từ năm 2002 – 2003, các trường THCS trên toàn quốc đã bắt đầu triểnkhai thực hiện thay sách theo chương trình mới Các cấp quản lí giáo dục chỉđạo việc đổi mới phương pháp dạy học phải phát huy được tính tích cực chủđộng, sáng tạo của học sinh trong quá trình dạy học Học sinh cần được tích cực

thái độ tích cực với sự hướng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Đồng thời dạy họcmôn sinh học phải gắn chặt chẽ với cuộc sống thực tiễn, cần hướng dẫn họcsinh liên hệ giữa các bài học với đời sống, với các hiện tượng tự xung quanh …Hướng dẫn các em phát huy vốn kinh nghiệm sống của bản thân để phân tích, lýgiải, tranh luận các hiện tượng, sự kiện thực tế của thế giới sinh vật xungquanh… Thế nhưng, các phương pháp dạy học cũ – Truyền thống chỉ cho phéphọc sinh tiếp nhận những thông tin do giáo viên cung cấp mà không cần tácđộng trực tiếp đến đối tượng nghiên cứu Với phương pháp giáo dục này sẽkhông phát huy được trí lực của học sinh và tạo cho học sinh tính thụ động tronghọc tập.

Xu hướng chung của sự đổi mới phương pháp giảng dạy ở bậc trung học

cơ sở là làm sao để giáo viên không chỉ là người truyền thụ kiến thức mà còn làngười tổ chức định hướng cho học sinh hoạt động để học sinh huy động vốnhiểu biết và kinh nghiệm của bản thân vào sự chiếm lĩnh tri thức mới

Vì thế việc cải tiến phương pháp giảng dạy bằng cách tạo ra nhiều hìnhthức học tập là cần thiết nhằm cuốn hút học sinh say mê hào hứng, tự giác lĩnhhội tri thức, từ đó phát huy năng lực, trí sáng tạo của mỗi học sinh

Hiện nay người ta vẫn cho rằng, giáo dục của ta là nặng về lý thuyếtkhông coi trọng thực hành nên tạo ra “sản phẩm” chưa áp dụng được lý thuyếtvào thực tế

Xuất phát từ những lí do trên cùng với những hiểu biết và vốn kiến thứccủa mình đã được đào tạo ở trường sư phạm, hơn nữa với thực tế giảng dạy quanhiều năm, tôi đã mạnh dạn viết đề tài:

“Phương pháp dạy một số bài thực hành môn Sinh học 7”.

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Mục đích của SKKN này là tăng cường hóa các hoạt động học tập của học

sinh, làm cho các em có thể chủ động tiếp thu kiến thức, sôi nổi trong học tập vàđáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay Trên cơ sở đó củng cố,khắc sâu kiến thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo, bồi dưỡng năng lực tư duy sángtạo gây hứng thú trong học tập bộ môn ở học sinh

III PHẠM VI ĐỀ TÀI - ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

1 Phạm vi:

Kiến thức môn Sinh học rất rộng, vì điều kiện và thời gian nên phạm vi đề

tài tôi nghiên cứu bộ môn Sinh học THCS ở nội dung hẹp : Chương trình Sinhhọc khối 7

2 Đối tượng:

- Đối tượng nghiên cứu:

+ Học sinh lớp 7 chất lượng đại trà

+ Có quan tâm đến đối tượng học sinh giỏi

Để bù đắp lại những thiếu hụt và tiến kịp với sự phát triển của các nướctrong lĩnh vực công nghệ sinh học Đảng, Nhà nước và các cấp lãnh đạo đã đưa

ra những giải pháp khắc phục, đi sâu bám sát sự phát triển của nền giáo dụcnước nhà và trên thế giới để đổi mới kịp thời Những năm gần đây chương trình

THCS luôn được cải cách và nâng cao trong đó có bộ môn Sinh học là một trongnhững môn xếp hàng đầu được cải cách.

Ở các trường bộ môn Sinh học nói chung và bộ môn Sinh học ở THCS nóiriêng đã được quan tâm chú trọng rất nhiều coi là môn học có tính chất giáo dụchướng nghiệp, học sinh cũng nhận thấy vai trò tích cực của bộ môn; Nó có vaitrò như sau :

+ Giáo dục tri thức phổ thông : Môn học cung cấp cho học sinh những tri

thức phổ thông, cơ bản, hiện đại phù hợp với thực tiễn sự phát triển của ViệtNam tiến tới sánh vai được với các nước

+ Phát triển trí tuệ : Môn học mang tính chất khoa học, yêu cầu phải

chính xác, cẩn thận, khoa học, tư duy lôgích phù hợp cho từng phần, từng nôịdung học, rèn luyện kỹ năng thao tác chính xác, năng lực nhân thức

+ Hình thành nhân cách học sinh : Nhân cách bao gồm tổng thể những

phẩm chất và năng lực tạo nên bản sắc riêng, tạo nên đặc trưng giá trị tinh thầnlàm người của mỗi con người Nhân cách học sinh được hình thành bao gồm có

cả tri thức phổ thông, có năng lực hành động, có thế giới quan kho học, có thái

độ đúng đắn với tự nhiên với con người trong cộng đồng Vì mỗi nhân cách phải

là sự tổng hợp tri thức của môn học Môn Sinh học hình thành ở học sinh thếgiới quan duy vật, chống các quan điểm duy tâm, tính chính xác khoa học khơidậy ở học sinh tính hiểu biết, đặc biệt môn học có tính chất giáo dục hướngnghiệp

Sinh học nói chung và Động vật học nói riêng là bộ môn khoa học thựcnghiệm, nghĩa là từ những điều mắt thấy tai nghe, học sinh sẽ rút ra những kếtluận khoa học, từ đó phát triển thành khái niệm đặc thù của bộ môn Muốn cho

học sinh “ tâm phục, khẩu phục” những vấn đề các em được biết trong lý

thuyết thì giáo viên phải tạo điều kiện cho các em thực hành Vậy khi dạy bàithực hành người giáo viên cần phải làm rõ các vấn đề nào?

- Trước hết, thực hành phải góp phần hình thành và phát triển các kháiniệm Trong khi học sinh tiến hành thực hành, các em có thể phát hiện các đặc

nghĩa củng cố những dấu hiệu của khái niệm đã được nghiên cứu trong phần lýthuyết, có khi là những dấu hiệu mới chưa đề cập đến.

- Thực hành là cơ hội để rèn luyện các kỹ năng của bộ môn, góp phầnhình thành kỹ năng nghiên cứu khoa học Qua thực hành, học sinh được rènluyện để sử dụng thành thạo các phương tiện thí nghiệm như kính lúp, kính hiển

vi, bộ đồ mổ…, biết mổ và quan sát cấu tạo của các động vật điển hình; tập tổchức các thí nghiệm nghiên cứu hoạt động sống của động vật, biết vận dụngkiến thức vào thực tế cuộc sống…, góp phần giáo dục kỹ thuật hướng nghiệpcho các em

- Thực hành còn có ý nghĩa phát huy vai trò chủ động trong học tập, rènluyện trí thông minh, bồi dưỡng năng lực tư duy cho học sinh Trong khi thựchành, học sinh được tự mình nghiên cứu khảo sát động vật, tự lực tổ chức vàquan sát kết quả thí nghiệm, vì vậy có ý nghĩa tăng cường tính tự lực cho họcsinh Mặt khác, học sinh phải rèn luyện các thao tác tư duy như so sánh, phântích, tổng hợp… nên có tác dụng bồi dưỡng trí thông minh

- Thực hành còn có ý nghĩa gây hứng thú học tập bộ môn, tạo sự hammuốn nghiên cứu khoa học

- Ngoài ra nhiều sản phẩm thực hành sẽ được bổ sung cho phòng thínghiệm góp phần làm phong phú thêm đồ dùng dạy học

2- Cơ sở thực tiễn:

Với đặc thù bộ môn là nhiều lý thuyết đôi khi học sinh rất khó để nắm bắt

được kiến thức nên dẫn đến kết quả học sinh thường gặp một số tình trạng sau:

- Nắm lí thuyết hời hợt, mơ hồ, chưa có hệ thống

- Trả lời các câu hỏi hiểu và vận dụng yếu

- Nhiều học sinh dập khuôn máy móc như cái máy nhai lại, chóng quên

- Học sinh yếu kém thì không thích học

- Học sinh khá, giỏi chưa có điều kiện để phát huy tư duy

Mặt khác, trong lớp học sinh đại trà thì lực học và khả năng nhận thứckhông đều nên giáo viên dạy rất khó đạt hiệu quả như mong muốn Vậy vấn đềđặt ra là làm thế nào để khắc phục những bất cập trên đây là điều mà tôi và mỗigiáo viên dạy sinh học đều trăn trở.

II – PHƯƠNG PHÁP THỰC TIỄN :

1- Mục đích:

Để dạy một bài thực hành hiệu quả, giáo viên cần thực hiện các bước sau:

- Giáo viên cần xác định rõ tiết thực hành mình dạy thuộc loại bài thực hànhnào, từ đó phát huy ưu điểm và hạn chế khuyết điểm của từng loại bài thực hànhnày

- Để tiết thực hành thành công, thì khâu chuẩn bị đóng vai trò cực kì quantrọng, giáo viên cần cụ thể hóa nhiệm vụ của thầy và trò để chuẩn bị cho tốt, từchuẩn bị mẫu vật đến chuẩn bị dụng cụ thí nghiệm thực hành…

- Và cuối cùng là các bước tiến hành giờ thực hành phải theo một quy trìnhhợp lý, nghiêm túc, gồm các khâu:

Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy, để ứng dụng thực hành vào dạy học cóhiệu quả trước hết đòi hỏi đầu tư không ít tiền vào đồ dùng dạy học, nhưng quan

trọng hơn là yếu tố con người ( cả nhận thức và năng lực ) Con người ở đây làgiáo viên - Cũng chính là người thực hiện, phải có sự chuẩn bị trước ở nhà ,nhiều khi phải thực hành trước mẫu vật xem có thành công không ? Ngoài racòn phải sưu tầm các tài liệu để phục vụ cho bài dạy như tranh ảnh, hình ảnhđộng, các video về các tình huống đạo đức và pháp luật…Rồi ứng dụng vào bàithực hành của minh cho sinh động Không những thế phần lớn các nguồn thôngtin được giáo viên mô tả qua bài có thể tiết kiệm tối đa thời gian thuyết trình màtập trung vào khai thác, mở rộng khắc sâu các kiến thức trọng tâm tạo ra các tìnhhuống có vấn đề và nêu vấn đề để học sinh tích cực, chủ động giải quyết các vấn

đề được nêu ra

Theo quan niệm chung thì phương pháp là cách thức hoạt động của ngườithầy tạo ra mối quan hệ với các hoạt động của trò để đạt được mục đích dạy học.Mỗi môn học có những phương pháp dạy học đặc trưng riêng, mỗi nội dung họclại có một phương pháp dạy riêng

Đối với loại bài thực hành thì sử dụng phương pháp thực hành trực quan đểgiảng dạy, giảng dạy loại bài thực hành có hai hình thức thực hành :

1- Thực hành ngoài giờ 2- Thực hành trong giờ : Có 2 loại :

Loại 1 : Thực hành quan sát (Những thí nghiệm học tập của học sinh tự

làm, tự nghiên cứu, tự rút ra kết luận)

Loại 2 : Thực hành củng cố minh hoạ (Thường tiến hành sau khi học sinh

đã học lý thuyết)

* Hình thức 1 :

Tổ chức hành động đồng loạt (Chia lớp thành từng nhóm, các nhóm cùnghoàn thành một nội dung với điều kiện và thời gian như nhau)

* Hình thức 2 :

Tổ chức thực hành riêng lẻ (chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm là nhiều nộidung khác nhau trong cùng khoảng thời gian sau đó lần lượt quay vòng nối tiếpnhau để hoàn thành toàn bộ nội dung của buổi thực hành)

Trong chương trình Sinh học 7 giảng dạy nội dung mỗi bài thực hành quyđịnh trong 45 phút (1 tiết) nên chỉ phù hợp với hình thức thực hành trong giờ.

Để giảng dạy giờ thực hành đạt kết quả tốt thì sử dụng hợp lý hình thức thựchành và cách thức tổ chức thực hành phù hợp với đặc điểm học sinh là vấn đềquan trọng

- Phương pháp thực hành :

Với kết quả điều tra chất lượng học tập bộ môn đầu năm của học sinh đểgiúp học sinh làm tốt các bài thực hành Sinh 7, sử dụng hình thức thực hànhtrong giờ loại thực hành quan sát với hình thức tổ chức thực hành đồng loạt phùhợp với đặc điểm học sinh ở trường THCS Vân Nội

- Ưu điểm của hình thức này như sau :

+ Học sinh đỡ lúng túng khi chưa quen kỹ năng thực hành

+ Giáo viên chỉ đạo thuận lợi, dễ dàng

+ Giữa các nhóm có sự trao đổi bàn bạc dẫn đến kết quả chính xác

- Giáo viên treo bảng phụ ghi mục tiêu của bài thực hành, gọi 1 học sinhđứng dậy đọc to cho cả lớp cùng nắm vững.

- Sau khi học sinh xác định được mục tiêu, giáo viên phát Phiếu báo cáo thực hành cho các nhóm Phiếu báo cáo thực hành là các hình

câm chưa chú thích, từ hình 20.1 đến hình 20.6 trong sách giáo khoa

và bảng thu hoạch Giáo viên áp dụng công nghệ thông tin, có thể incác hình này lên phiếu cho các nhóm chú thích trực tiếp lên các hình

trên phiếu, nếu có điều kiện giáo viên in màu thì Phiếu báo cáo thực hành sẽ có hiệu quả cao hơn

PHIẾU BÁO CÁO THỰC HÀNH

TRƯỜNG : THỰC HÀNH

LỚP : Quan sát một số động vật thân mềm

TÊN HỌC SINH TRONG NHÓM :

Điểm thực hành Lời phê của Giáo viên

1 Quan sát các hình vẽ, đối chiếu với mẫu vật thật để nhận biết các bộ phận và ghi chú thích bằng số vào hình.

a Cấu tạo vỏ

b Cấu tạo ngoài

c Cấu tạo trong

5 Có lông trên tua miệng

6 Dạ dày, ruột, gan, túi mực

3 Học sinh tiến hành thực hành

*Quan sát cấu tạo vỏ :

- Giáo viên dán tranh phóng to H 20.1 H 20.2, H 20.3 lên bảng

- Giáo viên yêu cầu học sinh nêu sự khác nhau về cấu tạo giữa vỏ trai, vỏ

ốc với mai mực ? Vì sao ở mực, vỏ đá vôi tiêu giảm thành mai ?

*Quan sát cấu tạo ngoài :

- Giáo viên dán tranh phóng to hình 20.4, hình 20.5 lên bảng

- Yêu cầu học sinh quan sát mẫu vật thật, đối chiếu với hình vẽ, nhận biếtcác bộ phận và ghi chú thích vào hình trên phiếu thực hành.

- Yêu cầu đại diện nhóm 3 lên gắn các chú thích bằng số vào hình trênbảng  các nhóm khác nhận xét, bổ sung

- Yêu cầu đại diện nhóm 4 lên xác định các bộ phận trên mẫu vật thật các nhóm khác nhận xét, bổ sung

*Quan sát cấu tạo trong :

- Để thực hiện tốt phần này, giáo viên phải chuẩn bị sẵn 6 mẫu mổ củamực, ngâm chìm trong nước cho học sinh quan sát

- Giáo viên yêu cầu các nhóm đặt khay nước có mẫu mực mổ sẵn lên bàn

và xác định cấu tạo trong của mực

- Giáo viên dán tranh phóng to hình 20.6 lên bảng

- Yêu cầu học sinh quan sát mẫu vật thật, đối chiếu với hình vẽ về cấu tạotrong của mực, nhận biết các bộ phận và ghi số vào các ô trống sao cho tươngứng với vị trí trên hình vẽ

- Gọi đại diện nhóm 5 lên điền số tương ứng trên tranh  các nhóm khácnhận xét, bổ sung

- Gọi đại diện nhóm 6 lên trình bày các bộ phận trên mẫu vật thật  cácnhóm khác nhận xét, bổ sung