GIÁO TRÌNH xã hội học PHÁP LUẬT

Điều đó không có nghĩa là phủ nhận tính quy phạm hình thức của pháp luật, tuy nhiên, nếu chỉ hiểu pháp luật như vậy sẽ không phù hợp và khó có câu trả lời chính xác cho nhiều vấn đề hóc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

GIÁO TRÌNH

XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT

Hà Nội, 2018

Chủ biên

TS PHAN THỊ LUYỆN

Tập thể tác giả

1 TS PHAN THỊ LUYỆN Chương 1,3,4,5,6 và 7

2 PGS.TS HOÀNG THỊ NGA Chương 2

LỜI NÓI ĐẦU

Xã hội học pháp luật là lĩnh vực khoa học nghiên cứu liên ngành Xã hội học pháp luật tiếp cận nghiên cứu pháp luật với ý nghĩa là một hiện tượng xã hội, có quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của xã hội, chịu sự tác động của xã hội Bước sang thế kỷ XXI, cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, quá trình toàn cầu hóa diễn ra mạnh mẽ, tác động đến các lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó pháp luật Thực tiễn đang đặt ra nhiều vẫn

đề mới đòi hỏi phải giải quyết các mâu thuẫn giữa việc đảm bảo tính ổn định của trật tự pháp luật với sự cần thiết thay đổi trong pháp luật Các nghiên cứu xã hội học pháp luật cung cấp bằng chứng thực nghiệm giúp cho việc nhận thức một cách khách quan, toàn diện các vấn đề xã hội của pháp luật góp phần giải quyết những mâu thuẫn đặt ra từ thực tiễn

Giáo trình Xã hội học pháp luật được biên soạn nhằm trang bị kiến thức khái quát cho người học về ba nội dung cơ bản của xã hội học pháp luật Nội dung thứ nhất liên quan đến các vấn đề về lịch sử hình thành xã hội học pháp luật; đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và các chức năng cơ bản của xã hội học pháp luật Nội dung thứ hai xem xét tính quy định xã hội của pháp luật thông qua mối liên hệ giữa pháp luật với cơ cấu xã hội và chuẩn mực xã hội Nội dung thứ ba về các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật, hoạt động thực hiện pháp luật và hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật

Giáo trình là tài liệu phục vụ cho việc giảng dạy và học tập môn xã hội học pháp luật Đây là công trình nghiên cứu công phu, nghiêm túc Mặc dù đã hết sức

cố gắng, song giáo trình không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong đồng nghiệp và bạn đọc đóng góp ý kiến để giáo trình được hoàn thiện hơn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỞ HÀ NỘI

MỤC LỤC

I KHÁI QUÁT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT

1 Điều kiện xuất hiện xã hội học pháp luật 5

2 Quan điểm của một số trường phái xã hội học pháp luật tiêu biểu 7

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT 1 Đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật 29

2 Phương pháp nghiên cứu của xã hội học pháp luật……….37

III CÁC CHỨC NĂNG CƠ BẢN CỦA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT 1 Chức năng nhận thức 38

2 Chức năng thực tiễn 39

3 Chức năng dự báo 40

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT I CÁC BƯỚC TIẾN HÀNH MỘT CUỘC ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC 1 Giai đoạn chuẩn bị (gồm 9 bước) 44

2 Giai đoạn tiến hành thu thập thông tin (gồm 6 bước) 60

3 Xử lý và phân tích thông tin 62

II MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP THU THẬP THÔNG TIN THÔNG TIN THÔNG DỤNG TRONG ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT 1 Phương pháp phân tích tài liệu 65

2 Phương pháp quan sát 69

3 Phương pháp phỏng vấn 73

4 Phương pháp ankét – trưng cầu ý kiến 79

5 Phương pháp thực nghiệm 81

Chương 3 MỐI LIÊN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ CƠ CẤU XÃ HỘI I KHÁI NIỆM, BẢN CHẤT XÃ HỘI CỦA PHÁP LUẬT 1 Khái niệm pháp luật trong xã hội học pháp luật 85

2 Bản chất xã hội của pháp luật 93

II CƠ CẤU XÃ HỘI VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ CẤU THÀNH CƠ CẤU XÃ HỘI 1 Khái niệm cơ cấu xã hội (social structure) 96

2 Một số yếu tố cấu thành cơ cấu xã hội 97 III PHÁP LUẬT TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI CÁC PHÂN HỆ CỦA CƠ CẤU

1 Pháp luật trong mối liên hệ với cơ cấu xã hội - nhân khẩu (dân số) 101

2 Pháp luật trong mối liên hệ với cơ cấu xã hội - lãnh thổ 113

3 Pháp luật trong mối liên hệ với cơ cấu xã hội - dân tộc 118

4 Pháp luật trong mối liên hệ với cơ cấu xã hội - nghề nghiệp 121

IV PHÁP LUẬT VÀ VẤN ĐỀ PHÂN TẦNG XÃ HỘI 1 Khái niệm, các kiểu phân tầng xã hội 123

2 Pháp luật với các vấn đề nảy sinh từ phân tầng xã hội, bất bình đẳng xã hội, bảo đảm an sinh xã hội 126

Chương 4 MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VỚI CHUẨN MỰC XÃ HỘI I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CHUẨN MỰC XÃ HỘI 1 Khái niệm chuẩn mực xã hội 129

2 Các đặc trưng cơ bản của chuẩn mực xã hội 129

II MỐI LIÊN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VỚI CÁC CHUẨN MỰC XÃ HỘI 1 Mối liên hệ giữa pháp luật với chuẩn mực chính trị 131

2 Mối liên hệ giữa pháp luật và chuẩn mực chính trị 133

3 Mối liên hệ giữa pháp luật với chuẩn mực tôn giáo 134

4 Mối liên hệ giữa pháp luật với chuẩn mực đạo đức 138

5 Mối liên hệ giữa pháp luật với chuẩn mực phong tục tập quán 141

6 Mối liên hệ giữa pháp luật với chuẩn mực thầm mỹ 145

Chương 5 CÁC KHÍA CẠNH XÃ HỘI CỦA HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT I.KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT 1 Khái niệm 149

2 Chủ thể của hoạt động xây dựng pháp luật 150

3 Quy trình xây dựng pháp luật 151

II CÁC KHÍA CẠNH XÃ HỘI CỦA HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT 1 Mối quan hệ xã hội với hiện thực xã hội 153

2 Khảo sát xã hội học thu thập thông tin 155

3 Sự tham gia của nhiều chủ thể vào hoạt động xây dựng pháp luật 158

4 Đảm bảo sự định hướng chính trị của chính đảng cầm quyền 161

III CÁC YẾU TỐ XÃ HỘI ẢNH HƯỞNG ĐẾN HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT 1.Trình độ, kỹ năng soạn thảo các dự án luật 163

3 Dư luận xã hội 165

IV CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG PHÁP LUẬT

1 Tăng cường công tác thẩm tra các dự án luật bằng công cụ xã hội học

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT 172

II CÁC KHÍA CẠNH XÃ HỘI CỦA HOẠT ĐỘNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT

(đối với các hình thức tuân thủ pháp luật, chấp hành pháp luật và sử dụng pháp

luật) 175

1 Sự phù hợp giữa các quy tắc của chuẩn mực pháp luật với các lợi ích của chủ thể thực hiện pháp luật 175

2 Cơ chế thực hiện pháp luật 176

3 Các yếu tố xã hội ảnh hưởng đến hoạt động thực hiện pháp luật 181 III CÁC KHÍA CẠNH XÃ HỘI CỦA HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT

1 Mối quan hệ giữa chính trị và áp dụng pháp luật 190

2 Mối quan hệ giữa chuẩn mực pháp luật và quyết định áp dụng pháp luật 193

3 Vai trò của các nhân tố chủ quan trong hoạt động áp dụng pháp luật 196

4 Vai trò của các nhân tố khách quan trong hoạt động áp dụng pháp luật 199

IV CÁC BIỆN PHÁP BẢO ĐẢM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA HOẠT ĐỘNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

1 Nâng cao ý thức pháp luật của các chủ thể thực hiện pháp luật 202

2 Phát huy vai trò của các phương tiện thông tin đại chúng đối với công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho các tầng lớp nhân dân 204

3 Tăng cường vai trò, trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong hoạt động thực hiện pháp luật 207

4 Tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng kĩ năng nghiệp vụ, nâng cao ý thức pháp luật nghề nghiệp cho cán bộ các cơ quan áp dụng pháp luật 209

5 Thông báo công khai kết quả hoạt động áp dụng pháp luật trên các phương tiện thông tin đại chúng 211

1 Khái niệm sai lệch chuẩn mực xã hội 214

2 Sai lệch chuẩn mực pháp luật 216

3 Phân loại hành vi sai lệch 217

1 Một số nguyên nhân dẫn đến hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật 219

2 Một số lý thuyết lý giải về nguyên nhân của hành vi sai lệch 221

III HIỆN TƯỢNG TỘI PHẠM 1 Khái niệm 227

2 Các đặc trưng cơ bản của hiện tượng tội phạm 227

3 Các mô hình nghiên cứu xã hội học pháp luật về hiện tượng tội phạm 230

IV CÁC BIỆN PHÁP ĐẤU TRANH PHÒNG CHỐNG TỘI PHẠM VÀ CÁC HÀNH VI SAI LỆCH CHUẨN MỰC PHÁP LUẬT 1 Biện pháp tiếp cận thông tin 237

2 Biện pháp phòng ngừa xã hội 238

3 Biện pháp áp dụng hình phạt 241

4 Biện pháp tiếp cận y sinh học 242

5 Biện pháp tiếp cận tổng hợp và kế hoạch hóa xã hội 244 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chương 1 NHẬP MÔN XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT

I KHÁI QUÁT VỀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT

1 Điều kiện xuất hiện xã hội học pháp luật

Vào cuối thế kỉ XVIII, ở Tây Âu biến đổi xã hội diễn ra mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực khoa học, kinh tế, chính trị, xã hội Khoa học tự nhiên đạt được những thành tựu lớn trong việc khám phá ra cấu trúc, thành phần của thế giới vật chất và phát triển các phương pháp nghiên cứu thế giới vật chất một cách hệ thống Điều

đó đã tác động đến các ngành khoa học xã hội Phát minh của nhà vật lí học Newton khiến các nhà khoa học xã hội hi vọng sẽ tìm ra được một nguyên lí về một trật tự cân bằng, những cơ chế về lực hấp dẫn tương tự trong xã hội Nhà khai

sáng Montesquieu trong cuốn “Tinh thần pháp luật” đưa ra các thuật ngữ có tính

cơ học để lí giải về các hình thức nhà nước phụ thuộc vào các cơ chế vận hành và xem các hình thức đó có hoạt động theo đúng bản chất của nó không Tinh thần pháp luật của một quốc gia có thể tạo ra một sự phục hưng và làm cho bộ máy nhà nước hoạt động trở lại để có thể tiếp tục sự vận động đều đặn Như vậy, tính chất khách quan của các quy luật nảy sinh từ bản chất của sự vật

Đồng thời với sự phát triển mạnh của khoa học, những biến đổi về chính trị ảnh hưởng mạnh mẽ đến xã hội Cuộc cách mạng tư sản đã làm thay đổi trật tự xã hội phong kiến đã tồn tại hàng trăm năm trước đó, thay thế vào đó là một trật tự

xã hội mới Dưới tác động của tự do hóa thương mại, thị trường mở rộng, hàng loạt các tập đoàn kinh tế, nhà máy, xí nghiệp ra đời thu hút lao động từ nông thôn

ra các đô thị Nền sản xuất công nghiệp với quy mô lớn đòi hỏi mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm và hàng hóa công nghiệp Quá trình đô thị hóa đẩy mạnh cùng với sự tích tụ dân cư Những biến đổi về kinh tế kéo theo những thay đổi sâu sắc trong đời sống xã hội Gia đình bị chia rẽ do các cá nhân rời bỏ cộng đồng ra khu

nhân bị cuốn hút vào các hoạt động kinh tế với lối sống mang tính cạnh tranh, tình trạng thất nghiệp, tệ nạn xã hội và tội phạm gia tăng Sự chuyển hóa cơ cấu kinh

tế dựa trên cạnh tranh tự do thành độc quyền diễn ra nhanh, các quan hệ xã hội mới hình thành Trong khi đó, pháp luật lại thay đổi một cách chậm chạp và vẫn còn phản ánh các quan hệ xã hội cũ không còn thích hợp để giải quyết các vấn đề

xã hội mới nảy sinh

Sự khủng hoảng bao trùm tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: kinh tế, chính trị, hệ tư tưởng, văn hóa Nảy sinh nhu cầu làm cho cơ chế pháp luật thích nghi với những điều kiện xã hội mới Điều này đã tác động mạnh mẽ đến toàn bộ

hệ thống pháp luật cũng như tư duy pháp lí truyền thống Trường phái pháp luật thực chứng (legal positivism) hiện thời không thể lí giải được hết nội dung cũng như chức năng của pháp luật Bởi pháp luật không chỉ là hệ thống quy tắc xử sự

do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận đảm bảo bằng cưỡng chế nhà nước Điều

đó không có nghĩa là phủ nhận tính quy phạm hình thức của pháp luật, tuy nhiên, nếu chỉ hiểu pháp luật như vậy sẽ không phù hợp và khó có câu trả lời chính xác cho nhiều vấn đề hóc búa đang hình thành trong xã hội như: những mâu thuẫn và xung đột xuất hiện ngày càng nhiều trong xã hội, về mối quan hệ giữa nhà nước

và xã hội, làm thế nào để bảo đảm pháp chế, trật tự pháp luật, bằng phương pháp luận hình thức của pháp luật thực chứng thì khó có thể đưa ra những luận cứ cho

sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của nhà nước pháp quyền Pháp luật theo quan điểm thực chứng là pháp luật “chết”, “pháp luật trên giấy tờ”, tách rời khỏi xã hội, trừu tượng khó hiểu, không phản ánh được nhu cầu, ý nguyện và lợi ích của xã hội và như vậy pháp luật không thể hiện đúng chức năng vốn có của nó Pháp luật phải được xem xét là một hiện tượng xã hội tồn tại khách quan mà con người có thể quan sát, nhận thức và mô tả được

Như vậy, sự xuất hiện và phát triển hệ thống kinh tế tư bản đã làm xáo trộn đời sống kinh tế - xã hội của các giai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội Từ đó nảy sinh nhu cầu thực tiễn phải thiết lập lại trật tự xã hội và nhu cầu nhận thức để giải quyết những vấn đề pháp lí nảy sinh Xã hội học pháp luật ra đời vào cuối thế kỉ

XIX đã góp phần giải quyết những vấn đề của thực tiễn pháp lí và phát triển mạnh vào đầu thế kỉ XX

Xã hội học pháp luật là lĩnh vực nghiên cứu giáp ranh liên ngành giữa xã hội học và luật học Ngay từ khi ra đời, đã có những tranh luận về nguồn gốc của xã hội học pháp luật, đó là môn khoa học pháp lí hay khoa học xã hội học? Có sự tranh luận vì các nghiên cứu về xã hội học pháp luật đầu tiên gắn với tên tuổi của các nhà luật học như Eugen Ehrlich, Leon Petrazycki, Roscoe Pound Tuy nhiên, không thể nghiên cứu xã hội học pháp luật mà chỉ dựa trên nền tảng tri thức của một lĩnh vực xã hội học hay luật học vì xã hội học pháp luật nghiên cứu các khía cạnh xã hội của pháp luật Pháp luật ở đây được xem xét là một hiện tượng xã hội,

có quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của xã hội, chịu sự tác động của xã hội Xã hội học pháp luật tiếp cận nghiên cứu pháp luật trên nền tảng tri thức và phương pháp xã hội học, trên cơ sở đó phát triển các

lí thuyết tổng quát giải thích quá trình xã hội liên quan đến pháp luật và tiến hành nghiên cứu thực nghiệm, phân tích mối tương quan giữa các sự kiện, hiện tượng pháp lí và xã hội Từ đó tìm ra những nguyên nhân và tác động của các hiện tượng

xã hội khác đến pháp luật Mặt khác, pháp luật ra đời là để điều chỉnh các mối quan hệ xã hội do đó pháp luật tác động đến các lĩnh vực của đời sống xã hội Với cách tiếp cận trên, theo quan điểm của chúng tôi, xã hội học pháp luật được định nghĩa như sau:

Xã hội học pháp luật là ngành xã hội học chuyên biệt nghiên cứu các quy luật xã hội, các quá trình xã hội của quá trình phát sinh, tồn tại, hoạt động của pháp luật trong xã hội, trong mối liên hệ với các loại chuẩn mực xã hội khác, nguồn gốc, bản chất, các chức năng xã hội của pháp luật; các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật và các sự kiện, hiện tượng pháp lí thể hiện trong hoạt động của các chủ thể pháp luật

2 Quan điểm của một số nhà xã hội học pháp luật tiêu biểuvà tình hình nghiên cứu xã hội học pháp luật ở Việt Nam

2.1 Quan điểm của một số nhà xã hội học pháp luật châu Âu

Mặc dù các nhà nghiên cứu đều khẳng định rằng xã hội học pháp luật ra đời

ở châu Âu vào cuối thế kỉ XIX, nhưng những tiền đề về tư tưởng cho sự hình thành xã hội học pháp luật được bắt đầu từ thế kỉ trước

De La Brède - Montesquieu (1689 - 1755) là nhà tư tưởng người Pháp Tác

phẩm “Tinh thần pháp luật” của Montesquieu xuất bản năm 1748 là cơ sở cho các nghiên cứu xã hội học pháp luật Theo ông, các luật lệ phải được xem xét như là các sự kiện Từ việc nghiên cứu các sự kiện giúp chúng ta khám phá ra nguyên nhân của các sự kiện đó Ông muốn nghiên cứu hệ thống pháp luật một cách khách

quan như sự tồn tại của các sự kiện xã hội khác Ông cho rằng “trước khi luật

“Luật, theo nghĩa rộng nhất, là những quan hệ tất yếu từ trong bản chất của sự

luật pháp cũng có một định luật giống như định luật chi phối “bản chất của các sự vật” Phương pháp thực nghiệm là phương pháp duy nhất đem lại kết quả chính xác

Ông nghiên cứu pháp luật trong mối liên hệ với các hiện tượng xã hội khác như: chính trị, đạo đức, tôn giáo, phong tục, tập quán, truyền thống dân tộc, dân

số, tiền tệ và ngay cả các yếu tố vật chất như khí hậu, đất đai… cũng tham gia vào

sự hình thành pháp luật, trong đó chính trị là yếu tố quyết định đến pháp luật Ông phân chia xã hội Pháp thành ba tầng lớp: vua chúa, quý tộc và dân thường, quyền lực nhà nước chia thành hai loại là chuyên chế và hành chính

Quyền lực hành chính được chia thành lập pháp, hành pháp và tư pháp Các quyền này được phân lập, phụ thuộc vào nhau để ảnh hưởng sao cho không một quyền nào có thể vượt quá hai quyền còn lại và ba quyền này được giao cho ba

cơ quan khác nhau nắm giữ Đây là quan điểm cấp tiến vì đã hoàn toàn loại bỏ ba đẳng cấp thời bấy giờ là tăng lữ, quý tộc và những người dân còn lại được gọi là

1 Montesquieu, Tinh thần pháp luật, Nxb Giáo dục, Trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn - Khoa Luật,

Hà Nội, 1996, tr 2

đẳng cấp thứ ba, tức là đã loại bỏ tàn tích của chế độ phong kiến

Ông chỉ ra có ba dạng nhà nước tồn tại dựa trên ba “nguyên tắc” xã hội là quân chủ (chính quyền được tự do do một người đứng đầu được thừa kế tức là vua hay nữ hoàng) dựa trên nguyên tắc danh dự; cộng hòa (chính quyền được tự

do do người đứng đầu được bầu ra lãnh đạo) dựa trên nguyên tắc đức hạnh; và độc tài (chính quyền bị kiểm soát bởi các nhà độc tài) dựa trên nỗi sợ hãi Ông cũng phân tích những luật lệ nào là cần thiết trong ba loại chính thể để khiến cho quốc gia bảo tồn được sức mạnh trước các quốc gia khác Theo ông, pháp luật là phương tiện hữu hiệu duy trì trật tự xã hội và chế ước quyền lực nhà nước Tuy nhiên, nền dân chủ pháp trị ấy chỉ mang ý nghĩa tích cực và phát huy tác dụng của

nó phải dựa trên nguyên tắc đạo đức và lòng khoan dung, của tinh thần trách nhiệm và sự hi sinh quyền lợi riêng tư cho mục đích chung

Đánh giá về giá trị của tác phẩm Tinh thần pháp luật: “Aron cho rằng chủ

đề của Tinh thần pháp luật là mục đích chính của xã hội học nó làm cho lịch sử

có thể hiểu được Aron coi Montesquieu là một nhà xã hội học còn hơn cả Comte

và là một trong những nhà lí luận lớn nhất của bộ môn Durkheim nhận xét: trong khi xây dựng xã hội học, những thế hệ tiếp sau đã không làm gì nhiều hơn ngoài

Jean Jacques Rousseau (1712 - 1778) sinh tại Geneva, là nhà nghiên cứu

thuộc trào lưu Khai sáng Tác phẩm “Bàn về khế ước xã hội” ra đời năm 1762 lí giải về quá trình hình thành xã hội và nhà nước trên quan điểm của thuyết quyền

tự nhiên và thỏa thuận xã hội

Theo ông, trật tự xã hội là một thứ quyền thiêng liêng làm nền tảng cho mọi thứ quyền khác Trật tự xã hội không phải tự nhiên mà có, nó được xác lập trên

cơ sở các công ước Công ước hình thành dựa trên nhu cầu tồn tại của con người

Để bảo vệ mình trước nguy cơ tha hóa của trạng thái tự nhiên thành trạng thái không còn luật pháp hay đạo đức, các cá nhân không còn cách nào khác là kết hợp

lại với nhau tạo thành một lực chung, điều khiển bằng một động cơ chung, khiến

cho mọi người đều hành động một cách hài hòa “Mỗi người chúng ta đặt mình

và quyền lực của mình dưới sự điều khiển tối cao của ý chí chung, và chúng ta

tự xã hội do các quyết định của cá nhân tạo ra, cá nhân lại tự đặt mình dưới quyền của ý chí chung thể hiện trong khế ước

Trật tự xã hội không thể phục tùng cái gì khác ngoài sự tự do của con người Trên cơ sở đó hình thành nên con người công cộng và đó chính là “Nhà nước” Các cá nhân riêng lẻ được gọi là “công dân” khi phục tùng luật pháp Nhà nước được tạo ra do sự đoàn kết của các thành viên trong xã hội Nhà nước tồn tại thì phải có một lực lượng chung mang tính cưỡng chế để động viên, xếp đặt cho mỗi

bộ phận đều được thỏa đáng với toàn bộ Thiên nhiên đã ban cho con người cái quyền tuyệt đối sử dụng tứ chi, thì công ước xã hội cũng phải trao cho cơ thể chính trị cái quyền tuyệt đối với các thành viên của nó Chính cái quyền tuyệt đối

ấy được điều hành bằng ý chí chung, mang tên quyền lực tối cao Các cá nhân trao quyền lực cho chính quyền - những người đại diện cho nguyện vọng và ý chí chung của quảng đại quần chúng Tuy chính quyền chỉ là một phần nhỏ trong dân chúng nhưng là người nắm pháp luật, họ chính là các quan tòa - những người áp đặt việc thực hiện ý chí, nguyện vọng chung của nhân dân

Trong xã hội, pháp luật không những có vai trò quan trọng đối với việc xác lập quyền hạn và nghĩa vụ của mỗi người, mà còn là cơ sở để đo lường sự phải trái trong quan hệ giữa các thành viên xã hội và giữ cho xã hội trong vòng trật tự Theo ông, luật bao giờ cũng là tổng quát chung cho mọi người và tất cả thần dân

là một cơ thể, mà trừu tượng hóa các hành động Ý chí chung phản ánh lợi ích chung của cộng đồng và chính lợi ích chung của cộng đồng phải trở thành nền tảng của luật pháp Thế nhưng muốn thật sự là ý chí chung thì phải là ý chí chung từ trong đối tượng và trong bản chất của nó, phải từ tất cả và ứng dụng cho

tất cả Ý chí chung sẽ mất đi sự đúng đắn tự nhiên khi nó thiên về một đối tượng riêng lẻ nhất định Dân chúng là những người phải tuân theo luật và là những người làm ra luật Luật bao gồm ba loại: Luật cơ bản (luật chính trị), luật dân sự

và luật hình sự, ngoài ba loại đó còn một thứ quan trọng hơn cả là phong tục, tập quán và dư luận xã hội, thứ luật này không khắc vào bảng đồng, bia đá mà khắc vào lòng dân tạo nên hiến pháp chân chính của quốc gia

Rousseau muốn xây dựng một thiết chế chính trị dựa trên quyết định tự do của các cá nhân đó chính là khế ước xã hội Theo ông, cơ thể chính trị có quyền lực tối cao phải là một “con người tập thể” và “con người tập thể” này có quyền tuyệt đối đối với các thành viên của nó Tuy nhiên, quyền lực tối cao không thể vượt qua giới hạn của công ước tổng quát, tức là không thể vi phạm những thoả thuận mà con người đã xác lập Quyền lực tối cao là thống nhất không thể phân chia Thống nhất vì nó là ý chí chung của nhân dân, đại diện và bảo vệ lợi ích chung của nhân dân Mặc dù ông phủ nhận quan điểm của Montesquieu về việc phân chia quyền lực thành các nhánh độc lập, nhưng Rousseau vẫn chủ trương phân chia chức năng của các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, trong đó quyền lập pháp luôn được thực hiện một cách trực tiếp bởi toàn thể nhân dân và không tách rời khỏi nhân dân

Karl Marx (1818 - 1883) Khác với các nhà tư tưởng của trường phái pháp

quyền tự nhiên, Marx cho rằng pháp luật ra đời gắn liền với sự ra đời của nhà nước Pháp luật không tồn tại vào thời kì nguyên thủy, vì trong thời kì này trình

độ phát triển kinh tế còn thấp kém, chỉ có các tập quán, tôn giáo và quy phạm đạo đức là phương tiện để điều chỉnh các quan hệ xã hội Nhưng khi chế độ tư hữu xuất hiện, xã hội phân chia thành giai cấp, giữa các giai cấp có sự mâu thuẫn gay gắt không điều hòa được, các chuẩn mực xã hội cũ không còn khả năng duy trì được trật tự xã hội, cần có một loại chuẩn mực xã hội mới có tính cưỡng chế mạnh

mẽ hơn, thể hiện ý chí giai cấp đó là pháp luật Theo Marx, pháp luật là một thành phần của kiến trúc thượng tầng của xã hội cùng với văn hóa, hệ tư tưởng và

ánh phương thức sản xuất của xã hội Trong các xã hội có giai cấp, pháp luật luôn

là công cụ thực hiện quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền, thể hiện trực tiếp

ý chí của giai cấp thống trị Luật pháp trong xã hội tư bản là không công bằng, do bản chất của xã hội là xung đột, vì xã hội được cấu thành bởi các giai cấp mâu thuẫn, đối lập với nhau về lợi ích Xung đột sẽ dẫn đến các cuộc cách mạng, giai cấp vô sản sẽ đứng lên đấu tranh chiếm giữ tư liệu sản xuất và thiết lập nền chuyên chính của giai cấp mình và cuối cùng được thay thế bằng xã hội cộng sản - xã hội không có giai cấp, pháp luật cũng không còn cần thiết bởi nó là phương tiện của

sự áp bức giai cấp và được sinh ra trong một xã hội có giai cấp

Kế tiếp những nghiên cứu nhằm tìm ra bản chất của pháp luật bằng cách quy chiếu tới những điều kiện xã hội mà trong đó nó vận hành, phải kể đến hai nhà xã

hội học nổi tiếng đó là Emile Durkheim và Max Weber

Emile Durkheim (1858 - 1917) là người khởi xướng xây dựng lí thuyết chức

năng luận trong xã hội học, các công trình nghiên cứu của ông có ý nghĩa rất lớn

về lí thuyết và phương pháp đối với sự phát triển của xã hội học nói chung và xã hội học pháp luật nói riêng Durkheim sống trong thời kì nước Pháp bị thất bại trong cuộc chiến năm 1870, tiếp đó là cuộc nổi dậy và bị đàn áp đẫm máu công

xã Paris năm 1871 Do đó, các tác phẩm của ông tập trung vào việc tìm ra quy luật để thiết lập một trật tự xã hội Mối quan tâm lớn nhất của Durkheim là cái gì

đã gắn kết các xã hội lại với nhau? Tại sao chúng lại không tan rã? Theo ông, chính luật pháp có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy và duy trì sự đoàn kết xã hội (social solidarity) Ông chỉ ra rằng, khi xã hội tiến hóa từ thần quyền đến chủ nghĩa thế quyền, từ chủ nghĩa tập thể đến chủ nghĩa cá nhân, luật pháp đã hướng tới sự bồi thường hơn là chỉ trừng phạt Tuy nhiên, sự trừng phạt đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện thái độ chung về đạo đức nhờ đó sự đoàn kết xã hội được bảo toàn

Ông dùng khái niệm đoàn kết xã hội để chỉ các mối quan hệ giữa cá nhân và

xã hội, giữa các cá nhân với nhau Nếu như không có sự đoàn kết xã hội thì các

Có hai kiểu đoàn kết xã hội là “đoàn kết cơ học” (mechanical solidarity) và “đoàn kết hữu cơ” (organic solidarity) Những hình thức của sự đoàn kết xã hội này

được phản ánh trong luật pháp: phân loại những luật pháp khác nhau, ta sẽ thấy những kiểu đoàn kết xã hội tương ứng

Trong các xã hội cổ xưa, con người gắn bó với nhau bằng sự đoàn kết cơ học

là kiểu đoàn kết xã hội dựa trên sự thuần nhất, đơn điệu của các giá trị và niềm tin Các cá nhân gắn bó với nhau vì sự kiềm chế mạnh mẽ từ phía xã hội và vì lòng trung thành của cá nhân đối với truyền thống, tập tục và quan hệ gia đình Sức mạnh của ý thức tập thể có khả năng chi phối và điều chỉnh suy nghĩ, tình cảm và hành động của các cá nhân Trong xã hội kiểu cơ học, quyền tự do, tinh thần tự chủ và tính độc lập của các cá nhân rất thấp Sự khác biệt và tính độc đáo của cá nhân là không quan trọng Xã hội gắn kết kiểu cơ học thường có quy mô nhỏ, nhưng ý thức cộng đồng cao, các chuẩn mực, luật pháp mang tính chất trừng phạt Ở xã hội hiện đại, con người gắn bó với nhau bằng kiểu đoàn kết hữu cơ dựa trên cơ sở phân công lao động, tính đa dạng và sự khác biệt trong xã hội Xã hội đoàn kết hữu cơ thường có quy mô lớn, ý thức cộng đồng yếu, nhưng tính độc lập,

tự chủ cá nhân được đề cao; quan hệ xã hội chủ yếu mang tính chất trao đổi được luật pháp, khế ước kiểm soát và bảo vệ Pháp luật chủ yếu mang tính chất tạo dựng

và phục hồi công lí nhằm điều chỉnh những hành vi sai trái trong xã hội

Lí giải về hiện tượng tội phạm, Durkheim cho rằng một sự kiện được coi là bình thường đối với một kiểu xã hội nhất định, trong một giai đoạn nhất định Hiện tượng tội phạm cũng là một hiện tượng bình thường của đời sống xã hội bởi

nó có ở tất cả các kiểu xã hội và là bộ phận không thể thiếu trong cơ thể xã hội lành mạnh Qua các thời kì khác nhau tội phạm cũng thay đổi hình thức Hành vi được coi là tội phạm không giống nhau ở các quốc gia Tội phạm là hành vi xâm phạm tới lương tâm tập thể, nó có tội vì nó gây căm phẫn cho lương tâm tập thể

Để cho trong xã hội một hành vi được coi là tội phạm điển hình mất đi, thì tình cảm tập thể đã bị tổn thương phải được thấy trở lại trong tất cả ý thức của các cá

nó chỉ thay đổi hình thức vì nguyên nhân làm cạn kiệt nguồn tạo ra tội phạm sẽ lập tức mở ra một nguồn gây ra tội phạm mới Ông lập luận thêm, một số tội phạm

đôi khi là cần thiết đối với sự tiến hoá của xã hội “theo luật pháp Aten, Socrat là

kẻ phạm tội và sự kết tội ông chỉ có chính đáng thôi Song tội của ông, đó là sự độc lập tư duy của ông, lại là có ích, chẳng những cho nhân loại, mà còn cho cả

tổ quốc của ông Vì ông phục vụ chuẩn bị cho một nền đạo đức và một lòng tin mới mà những người dân Aten khi đó cần đến vì các truyền thống mà họ đã sống cho đến lúc đó không còn phù hợp với các điều kiện tồn tại của họ nữa Song trường hợp của Socrat không phải là trường hợp đơn độc, trường hợp đó vẫn được tái sinh một cách định kì trong lịch sử”.5

Ông khẳng định, nếu coi hiện tượng tội phạm là một căn bệnh của xã hội thì hình phạt chính là phương thuốc để chữa căn bệnh ấy, không thể khác được Nhưng hình phạt phải được áp dụng như thế nào để hoàn thành vai trò phương thuốc chữa căn bệnh đó của xã hội Nếu tội phạm là hiện tượng bình thường của

xã hội, thì hình phạt không phải đối tượng để chữa nó và chức năng thực sự của

nó phải tìm kiếm ở nơi khác Luật pháp hà khắc ở các xã hội kém phát triển, còn trong xã hội hiện đại thì hình phạt trở nên bớt tính tàn bạo Biện pháp trừng phạt chỉ là cách mà chính quyền củng cố lương tâm tập thể bằng trừng phạt những ai xúc phạm đến chính quyền

Max Weber (1864 - 1920) là nhà xã hội học người Đức Sinh ra trong một

gia đình trí thức, ông đã theo đuổi sự nghiệp qua rất nhiều lĩnh vực sử học, luật học, kinh tế học và xã hội học Cùng với A Comte, E Durkheim, M Weber được coi là một trong những thành viên sáng lập ra ngành xã hội học Trong khi E Durkheim chịu sự ảnh hưởng lớn bởi quan điểm thực chứng luận thì Max Weber lại nhấn mạnh đến việc lí giải động cơ và ý nghĩa của hành động xã hội Ông cho

rằng: “nhiệm vụ của xã hội học là nghiên cứu các thiết chế xã hội như nhà nước,

pháp luật, tổ chức, cộng đồng với tư cách là hành động của cá nhân đang tương

tác với nhau”.6

Theo Weber, nhà nước là một tổ chức độc quyền, hợp pháp sử dụng sức mạnh bạo lực Có ba loại hình thống trị: Loại hình mang tính hợp lí là loại hình thống trị được quy định bởi luật pháp; loại hình mang tính truyền thống; loại hình thống trị bằng uy tín Thống trị bằng uy tín hay sự sùng bái cá nhân không ổn định nên thường phải hành chính hóa để trở thành một hình thức quyền lực có cấu trúc vững chắc hơn Hình thức thống trị hợp lí dựa trên cơ sở pháp luật, trong đó quyền lực được thể hiện thông qua bộ máy hành chính Trong số ba loại hình lí tưởng về quyền lực nhà nước, Weber coi nhà nước có bộ máy hành chính là loại nhà nước phát triển nhất vì nó có một “trật tự pháp lí” bao gồm các quy phạm mang tính chất duy lí

Ông cho rằng, sự phát triển của luật pháp là một quá trình tiến hóa từ tính phi duy lí sang tính duy lí (tức là quá trình duy lí hóa) Ở đây, tính duy lí pháp lí

(legal rationality) có nghĩa là một hệ thống các quy phạm mang tính chất nhất

quán, logic cả quy tắc và quá trình ra phán quyết đều hợp lí Sự tuân thủ trình tự

đó có được là nhờ trật tự pháp lí và hình thức chính quyền quan liêu, chuyên nghiệp Dấu hiệu của quyền lực hợp pháp - duy lí là tính không thiên vị của nó và phi nhân cách hình thức: Như các nhà chức trách thi hành pháp luật không để sự căm ghét hoặc niềm say mê, sự yêu thích hay sự nhiệt tình… không để những gì thuộc về cá nhân tác động đến công việc mà chỉ đơn thuần đó là bổn phận Còn

tính phi duy lí pháp lí (legal irrationality) có nghĩa là sử dụng những phương tiện

khác ngoài lôgic hay lí trí để đưa ra phán quyết trong các vụ án Trong các xã hội thống trị bởi một nhà lãnh đạo có uy tín lôi cuốn, tư duy pháp lí bất hợp lí về cả hình thức lẫn nội dung Công lí có nghĩa là sự lôi cuốn do uy tín, sự tuân thủ nhằm đáp lại nhà lãnh đạo, trong xã hội như vậy thì hoàn toàn không có chính quyền Theo Weber, loại hình hệ thống pháp luật luôn phù hợp và tương thích với loại hình tổ chức chính trị tổng quát của một xã hội

Ông khẳng định, pháp luật chịu ảnh hưởng gián tiếp bởi hoàn cảnh kinh tế,

sự chuyển đổi cơ cấu xã hội tư bản có ảnh hưởng đến sự phát triển của pháp luật Khi phân tích về tinh thần của chủ nghĩa tư bản, ngoài những yếu tố như thị trường, kĩ thuật thì vai trò của luật pháp và bộ máy hành chính có ý nghĩa quan

trọng đối với sự phát triển xã hội Ông viết: “Chủ nghĩa tư bản hiện đại đòi hỏi

phải có sự tiên liệu, có tính toán, không chỉ về mặt kĩ thuật sản xuất, mà cả về mặt luật pháp cũng như một bộ máy hành chính với những quy tắc, hình thức rõ ràng Không có những yếu tố này, thì chắc chắn sẽ chỉ có thể nảy sinh thứ chủ nghĩa tư bản phiêu lưu và thương mại đầu cơ, cũng như đủ mọi loại chủ nghĩa tư bản chịu

sự chi phối của chính trị, chứ không thể nảy sinh loại hình doanh nghiệp thuần lí Chỉ có phương Tây mới tạo ra cho mình một nền luật pháp và hành chính đạt được trình độ hoàn hảo như vậy về mặt kĩ thuật và hình thức để điều hành kinh tế”.7

Đối với Weber, pháp luật cơ bản gắn liền với nhân tố kinh tế, nhưng không được quyết định bởi nhân tố kinh tế Chính sách kinh tế hợp lí là trọng tâm của chế độ tư bản, nhưng chủ nghĩa duy lí này có được là nhờ sự phù hợp và khả năng

dự báo của luật pháp Một hệ thống các quy phạm mang tính chất nhất quán và logic là điều kiện tiên quyết của chủ nghĩa tư bản giúp các nhà buôn theo đuổi công việc kinh doanh và tạo ra lợi nhuận Việc đạt được tính duy lí nào đó đòi hỏi

hệ thống hóa một trật tự pháp luật mà ông thấy thiếu vắng một cách bất thường trong pháp luật Anh quốc

Vậy làm sao giải thích được sự trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản ở Anh Câu trả lời của ông là: thứ nhất, mặc dù luật nước Anh thiếu trật tự có tính hệ thống của luật La Mã, nhưng nó lại là một hệ thống pháp lí có tính hình thức cao (như trong

tố tụng dân sự phải tuân theo những thủ tục đặc biệt và chính xác của những án lệ

cụ thể dành cho những vụ kiện dân sự cụ thể) Điều này đã tạo sự ổn định cho hệ thống pháp lí, tạo ra một mức độ an toàn và khả năng dự đoán cao hơn trong môi

trường kinh doanh; thứ hai, việc hành nghề luật sư ở Anh, trong thời kì phát triển

của chủ nghĩa tư bản tập trung chủ yếu ở khu vực thương mại (The City) Các luật

sư thường tư vấn cho các chuyên gia và tập đoàn lớn Điều đó giúp họ đưa ra những yêu cầu sửa đổi pháp luật cho phù hợp với quan hệ kinh doanh; thứ ba, những luật sư ở Anh có tính chuyên nghiệp cao và hoạt động giống như những hội viên của phường hội thủ công, văn bản pháp luật ban hành nhằm ngăn ngừa việc kiện cáo sau này M Weber nhấn mạnh tầm quan trọng của pháp luật như là một yếu tố của quá trình duy lí góp phần hình thành, phát triển xã hội hiện đại và chủ nghĩa tư bản ở phương Tây

Trên đây là những quan điểm làm nền tảng cho sự ra đời của xã hội học pháp luật Các công trình nghiên cứu về xã hội học pháp luật hoàn chỉnh gắn liền với đóng góp của các học giả tên tuổi như Eugen Ehrlich, Leon Petrazycki, Georges Gurvitch… Nghiên cứu xã hội học pháp luật mở rộng khái niệm pháp luật ra ngoài phạm vi cách tiếp cận nghiên cứu pháp luật thường thấy trong giới luật sư về lĩnh vực tố tụng được đưa ra từ phòng xử án Các nhà nghiên cứu tiếp cận pháp luật theo hướng đa nguyên, phát triển phạm vi của xã hội học pháp luật theo nhiều

hướng khác nhau

Eugen Ehrlich (1862 - 1922) là nhà xã hội học pháp luật người Áo Ông đưa

ra lập luận rằng, khái niệm pháp luật mà người ta dùng lâu nay là rất bó hẹp và có tính kĩ thuật, đó đơn thuần chỉ là khái niệm pháp luật trong thực tiễn xét xử Cái này chưa đủ bởi vì trong thực tiễn lại có một thứ pháp luật khác được thực hiện,

đó là cái chi phối hành động con người còn rộng hơn chuẩn mực pháp luật mà thẩm phán dựa vào đó để ra phán quyết Thực tế, hành vi của các cá nhân trong

xã hội phần lớn là do tập quán và các chuẩn mực xã hội khác điều chỉnh chứ không phải do quan tòa, vì vậy còn có một loại pháp luật rộng hơn nhiều đang tồn tại trong mỗi cộng đồng xã hội Chỉ pháp luật ấy mới sinh động và giúp con người giải quyết tất cả các mâu thuẫn phát sinh trong đời sống xã hội

Ehrlich gọi thứ pháp luật được ban hành bởi nhà nước trên cơ sở của hoạt

luật của một thiểu số dân chúng Từ đó ông đưa ra kết luận: “Trọng tâm phát triển

pháp luật nằm ở ngay trong xã hội chứ không phải ở pháp chế, luật học hay các quyết định của tòa án Các chuẩn mực pháp luật do các cơ quan thi hành pháp luật dùng chỉ là các chuẩn mực dùng để ra các quyết định vì thế thực tiễn pháp lí

pháp luật chẳng nói lên cái gì cả Nếu xã hội học muốn phát hiện ra tính quy luật của đời sống pháp luật thì nó cần nghiên cứu cả các hiện tượng xã hội và kinh tế, bởi vì chỉ có thể hiểu đúng sự phát triển của pháp luật nếu gắn liền nó với sự phát

mà thôi Do đó nhiệm vụ của xã hội học pháp luật là đi tìm nguồn gốc và sự ảnh hưởng của pháp luật chứ không chỉ nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật và lí

giải chuẩn mực

Ehrlich khẳng định tính xã hội và tính đa nguyên của pháp luật, ông cho rằng

có hai loại pháp luật: pháp luật của nhà nước và pháp luật từ thực tiễn cuộc sống Tòa án và cơ quan hành chính cũng cần có được cái tự do lập pháp Mặt khác, trong mỗi tổ chức hay sự liên kết của con người (bộ lạc, gia đình, công ti, hội đoàn, công xã…) đều tồn tại một trật tự tự thân, cái trật tự do họ tự làm được gọi

là các thỏa thuận, hợp đồng hay quy chế hoặc là các tên gọi khác Nhưng nó khác quy định trong luật nhà nước ở chỗ nó do các liên minh của con người tự làm nên

và luôn có một trật tự khiến người ta tự nguyện tuân thủ Vì vậy nền tảng và bản chất của pháp luật nên tìm trong chính xã hội Phương pháp tìm kiếm tốt nhất đó

là thực nghiệm: quan sát cuộc sống, hành vi của con người, nghiên cứu tập quán, các tư liệu pháp luật, biên bản của việc thực thi pháp luật Nguồn tư liệu pháp luật quan trọng nhất mang tính điển hình là các quyết định của tòa án, còn một yếu tố quan trọng khác đó chính là các văn bản trong đời sống kinh doanh, hợp đồng mua bán, tín dụng, điều lệ công ti, di chúc, giấy đăng kí kết hôn Những văn bản này mang tính cá nhân, cá biệt trong đời sống kinh doanh, hàm chứa

những nội dung điển hình, lặp đi lặp lại nhiều lần và có những lĩnh vực mà chuẩn mực pháp luật chưa điều chỉnh hoặc điều chỉnh một phần Như vậy, Ehrlich đã đưa ra những luận cứ khoa học nhằm xác lập lĩnh vực đối tượng nghiên cứu và

phương pháp nghiên cứu của xã hội học pháp luật

Leon Petrazycki (1867 - 1931) nhà xã hội học pháp luật người Ba Lan lại

đưa ra hướng tiếp cận tâm lí về pháp luật Ông phân biệt giữa hình thức “pháp luật thực định” được ban hành và đảm bảo bởi nhà nước và “pháp luật trực quan”

(intuitive legal rules) Pháp luật trực quan bao gồm những kinh nghiệm pháp lí

hình thành qua một quá trình phức tạp từ xúc cảm trong tâm trí của các cá nhân (xúc cảm là một hình thức trải nghiệm cơ bản của con người về thái độ của chính mình đối với sự vật, hiện tượng của hiện thực khách quan, người khác và với bản thân) thúc đẩy cá nhân hành động Pháp luật trực quan cùng với đạo đức giúp cho

cá nhân thực hiện hoặc kiềm chế thực hiện hành động Theo ông, phương pháp thích hợp nhất cho việc nghiên cứu thu thập những thông tin, kiến thức về kinh nghiệm pháp lí là quan sát nội tâm bên trong và thế giới bên ngoài Quan sát bên ngoài liên quan đến những thông tin về ý nghĩa của một hành động hoặc biểu tượng từ quan sát ngay lập tức mà không cần tham chiếu đến bất kì bối cảnh rộng lớn hơn Còn quan sát nội tâm là đặt các hành động cụ thể trong một bối cảnh rộng hơn về ý nghĩa sự kiện liên quan mà không xuất phát từ một hành động hoặc

biểu hiện cụ thể

Petrazycki cho rằng, pháp luật tồn tại dưới nhiều hình thức trong đó bao gồm

cả các quy chế hoạt động của các nhóm, tiền lệ pháp, tập tục, Luật pháp nằm trong kinh nghiệm thuộc về ý thức như một sự cưỡng chế hay sự thôi thúc cá nhân phải thực hiện nhiệm vụ nào đó tương ứng với một quyền hạn nhất định Mỗi người tham gia vào quá trình thực hiện pháp luật đã có những kì vọng trước về những gì pháp luật yêu cầu trong từng tình huống nhất định Nguồn gốc của mệnh lệnh và kì vọng như vậy không nằm ngoài các nguồn của pháp luật như quy chế, tiền lệ pháp, tập tục… thống trị trong một xã hội cụ thể Điều đó là cần thiết để có

khám phá quá trình của pháp luật như cách thức nó tồn tại phải dựa vào sự phân tích các yếu tố mang tính mệnh lệnh và kì vọng bên trong ý thức cá nhân đó là

phẩm chất tâm lí đặc biệt, có trong quy tắc đạo đức

Georges Gurvitch (1894 - 1965) là nhà xã hội học pháp luật người Pháp,

người đặt nền móng cho sự hình thành lí thuyết xã hội học pháp luật một cách hệ thống Ông cho rằng, pháp luật mang tính thống nhất thông qua những biểu hiện đồng thời trong các hình thức và các cấp độ khác nhau của sự tương tác xã hội

Mục tiêu của ông là nhằm xây dựng khái niệm “pháp luật xã hội” (social law) như

một định luật của sự tương tác và hợp nhất Giống như các nhà nghiên cứu khác, ông nhấn mạnh pháp luật không chỉ là các quy tắc được ban hành và thực thi bởi các cơ quan của nhà nước, chẳng hạn như cơ quan lập pháp, tòa án và cảnh sát Các nhóm xã hội, các cộng đồng xã hội khác nhau, cho dù được thành lập và tổ chức chính thức hay không luôn tạo ra các quy tắc riêng để kiểm soát và điều chỉnh quan hệ với các nhóm xã hội, cộng đồng xã hội khác Theo quan điểm xã hội học pháp luật cách thức đó cũng được coi là pháp luật Tư tưởng đa nguyên pháp lí10 thể hiện trong tác phẩm Sociology of Law, trong đó Gurvitch đã xác lập

một cách chính xác, căn bản nhất lĩnh vực nghiên cứu của xã hội học pháp luật và

mở rộng các nghiên cứu của mình ở hầu hết các lĩnh vực trong thực tiễn đời sống pháp lí

Theo ông, xã hội học pháp luật là một lĩnh vực xã hội học nghiên cứu về tinh

thần con người (human spirit), xuất phát từ việc nghiên cứu tâm lí tập thể hay lí

trí tập thể Tinh thần tập thể thể hiện thông qua hành động tập thể ở cách thức tổ chức thực hiện pháp luật, cách thức xử sự đến các biểu hiện ở cơ cấu không gian,

cơ sở vật chất hình thành nên các chế định pháp luật Xã hội học pháp luật là cầu nối trung gian giữa những biểu hiện về mặt vật chất của pháp luật phù hợp với ý nghĩa bên trong để thúc đẩy và đưa pháp luật vào thực tiễn, đồng thời là cơ sở sửa đổi pháp luật cho phù hợp Xã hội học pháp luật đi từ những biểu hiện thành văn

như các quy phạm mang tính chuẩn mực, thủ tục, sắc lệnh cho đến những biểu hiện đặc biệt của pháp luật như các quy định tùy nghi và pháp luật tiềm ẩn; từ pháp luật tiềm ẩn chuyển sang giá trị pháp luật và các lí tưởng pháp luật và cuối

cùng là khảo sát ý kiến của tập thể về các chế định pháp luật

Gurvitch chỉ ra đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật bao gồm ba lĩnh vực: Thứ nhất, nghiên cứu các lĩnh vực vi mô, bao gồm tiếp cận theo chiều ngang, đó là các quy tắc pháp lí có tính tổ chức được đảm bảo bằng sự trừng phạt

và cưỡng chế bên ngoài, ngoài ra nó còn nghiên cứu cả những quy tắc pháp lí hình thành một cách tự phát và lan truyền trong các cộng đồng xã hội; tiếp cận theo chiều dọc, đó là các hình thức pháp luật hoạt động trên cơ sở một hệ thống phân cấp phụ thuộc lẫn nhau với từng quan hệ xã hội cụ thể Thứ hai, nghiên cứu lĩnh vực vĩ mô là nghiên cứu mối liên hệ giữa thực tại xã hội với các lĩnh vực của pháp luật Lĩnh vực cuối cùng là nghiên cứu về nguồn gốc của pháp luật bao gồm những quy tắc mang tính định hướng của bất kì hệ thống pháp luật nào và các yếu tố tác

động đến hệ thống pháp luật như kinh tế, chính trị, văn hóa

Gurvitch là người đã mở rộng lĩnh vực đối tượng nghiên cứu của chuyên ngành theo hướng đa nguyên pháp lí Theo ông, pháp luật là một phần không thể tách rời và cấu thành của các tổ chức xã hội, các nhóm và cộng đồng xã hội Xã hội học pháp luật có nhiệm vụ phân tích các quy tắc của hệ thống pháp luật trong

sự tương tác với các nhóm xã hội, tầng lớp xã hội với các đặc trưng giới tính, chủng tộc, tôn giáo và các đặc điểm xã hội khác Ngoài ra, nó còn nghiên cứu các quy tắc trong nội bộ của các nhóm xã hội và cộng đồng xã hội như luật sư, doanh

nhân, các nhà khoa học, các thành viên của các đảng chính trị

2.2 Quan điểm một số nhà xã hội học pháp luật Hoa Kỳ

Tại Hoa Kỳ, các nghiên cứu xã hội học pháp luật phát triển vào đầu thế kỉ

XX, các trung tâm nghiên cứu được tài trợ thành lập tại một số trường đại học đã thực hiện các nghiên cứu thực nghiệm Ban đầu xã hội học pháp luật chưa phải đã

là một lĩnh vực nghiên cứu độc lập mà là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành

Nhưng nhu cầu nghiên cứu xã hội học pháp luật là kết quả của một quá trình tự nhiên khi thực tế đòi hỏi các nghiên cứu phải mở rộng mối quan tâm đối với hiện thực pháp luật Tư tưởng của chủ nghĩa hiện thực pháp lí trong nghiên cứu pháp luật bắt đầu trở nên phổ biến tại Hoa Kỳ, nhiều học giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu hành vi pháp luật của các chủ thể, đặc biệt là nghiên cứu về hành vi ra quyết định của thẩm phán

Roscoe Pound (1870 - 1964) là một nhà cải cách hàng đầu về tư tưởng pháp

lí của thế kỉ XX Năm 1901, ông được bổ nhiệm làm ủy viên hội đồng phúc thẩm Tòa án Tối cao Nebraska Được tiếp xúc với môi trường thực tế kiểm nghiệm được tính hiệu quả của pháp luật, ông đã giúp tòa án giảm số lượng lớn các án tồn đọng Từ năm 1916 đến năm 1936, R Pound giữ chức hiệu trưởng Trường Luật thuộc Đại học Harvard, đây là giai đoạn mà quan điểm của Pound có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển tư duy luật học Mỹ Ông góp phần phổ biến cái gọi là “pháp luật trong hành động” và cố gắng liên kết pháp luật và xã hội thông qua xã hội

học (sociological jurisprudence) để nâng cao hiệu quả quản lí của hệ thống tư

pháp

Cũng giống như E Ehrlich, R Pound cho rằng muốn nghiên cứu sự phát sinh, tồn tại, phát triển hay hiệu quả của pháp luật cần phải đặt trong mối liên hệ với các hiện tượng xã hội khác R Pound chỉ ra sự mâu thuẫn giữa tính ổn định của trật tự pháp luật với việc cần thiết thay đổi trong pháp luật, mà chính lí thuyết pháp luật phải giải quyết vấn đề này Tuy nhiên, ở mức độ nhất định điều này lại mâu thuẫn với các nhu cầu chung nhất của thời đại và của xã hội, đặc biệt là nhu cầu xây dựng pháp luật một cách có chủ định Để giải quyết vấn đề này, R Pound đưa ra ý tưởng “luật tự nhiên tương đối” Quan điểm của ông là kết hợp cách tiếp

cận thực dụng với cách tiếp cận chức năng “Xu hướng là đem phân tích xem các

chuẩn mực pháp luật vận hành ra sao và làm thế nào để xây dựng các chuẩn mực

ấy để đạt được kết quả còn hơn là ngồi để phân tích nội dung trừu tượng của nó

Vì lẽ đó cần thiết phải nghiên cứu mục tiêu của pháp luật Chức năng là nhằm đạt

mục tiêu”.11 “Chúng tôi kêu gọi sự hỗ trợ của triết học, đạo đức học, chính trị

học, xã hội học giúp chúng tôi giải quyết các vấn đề mà chúng tôi xem là các vấn

đề của luật học Cần phải nghiên cứu pháp luật trong tất cả các quan hệ của nó như một giai đoạn chuyên biệt của cái theo chủ nghĩa rộng là khoa học về xã hội”.12

Theo quan niệm của R Pound, pháp luật không phải chỉ là những gì nằm trên giấy tờ Từ ý tưởng “luật tự nhiên tương đối” với hàm ý luật có tính chất tự nhiên tương đối bởi nó là các định đề xuất phát từ nhu cầu, lợi ích cụ thể của xã hội trong từng thời kì nhất định Thực chất, nền móng của các định đề cần xây dựng cho pháp luật nằm ở các nhu cầu, lợi ích thực sự của con người trong xã hội Theo ông, các nhà luật học cần phải xuất phát từ các ham muốn, lợi ích, nhu cầu thực tế của con người và pháp luật luôn có một mục đích làm sao để thỏa mãn một cách tối đa các nhu cầu ấy Ông nói: Nhà tư tưởng pháp luật cần phải rời bỏ chiếc ghế tháp ngà để “đo đạc” các nhu cầu thực tế và lợi ích thực tế, cần phải suy nghĩ về pháp luật như một thiết chế xã hội để phục vụ nhu cầu xã hội Tuy nhiên, vấn đề trọng tâm trong các nghiên cứu của R Pound là cách hiểu của ông về tính chất công cụ của pháp luật Chủ nghĩa thực dụng coi mọi tri thức là khoa học và xuất phát từ thực tiễn sẽ chẳng có ý nghĩa gì nếu tri thức không gắn liền với thực tiễn Xuất phát từ quan điểm đó, R Pound nghiên cứu hệ thống pháp luật trong hành động và gắn với những mục đích xã hội Pháp luật là “công cụ kiểm soát xã hội”, là công cụ làm hài hòa và thỏa hiệp các lợi ích Trong giai đoạn đầu của sự phát triển xã hội, các chuẩn mực đạo đức, tôn giáo, pháp luật đan xen vào nhau Nhưng trong xã hội hiện đại, pháp luật trở thành công cụ quan trọng nhất của sự kiểm soát xã hội và được đảm bảo bởi sức mạnh của tổ chức chính trị, trong đó quy định hành vi con người và đảm bảo thực hiện bằng biện pháp cưỡng chế Vì vậy, ông cũng dành phần nhiều thời gian để nghiên cứu cái gọi là các “vấn đề về lợi ích trong pháp luật” bởi ông cho rằng vấn đề này là sự đảm bảo hữu hiệu và

an toàn nhất cho tất cả các nhu cầu của cá nhân cũng như xã hội

Trong các công trình của mình, R Pound cũng chỉ ra rằng vấn đề kiểm soát

xã hội dù thế này hay thế khác có liên quan mật thiết đến sự điều tiết, phối hợp hành vi ứng xử hay mối tương tác xã hội của công dân, vì vậy trong luật học ông

đưa ra thuật ngữ mà ông cho rằng hoàn toàn phù hợp mà ông gọi là “Kĩ sư xã

hội” (social engineering) Ông gọi những người thực hiện pháp luật chính là các

“kĩ sư xã hội” bởi họ là những người đảm bảo sự thỏa hiệp và hài hòa các lợi ích

xã hội Ngoài ra, “kĩ sư xã hội” là một phạm trù mà theo ông có thể loại trừ được

sự can thiệp của nhà nước vào lĩnh vực tư nhân cũng như lợi ích tư Vì trong xã hội văn minh, con người phải tin rằng họ không bị tấn công và có thể tự điều khiển

và đạt được mục tiêu của mình bằng các giá trị do lao động bản thân mà có, phù hợp với chế độ xã hội và điều kiện kinh tế hiện hành Khi tham gia vào các quan

hệ xã hội, họ sẽ xử sự một cách trung thực và phù hợp với sự mong đợi của xã hội, với các chuẩn mực xã hội Và chúng ta phải tin tưởng rằng, mỗi người biểu thị trong hành động của mình tính trung thực cần thiết và phải bồi thường thiệt hại cho hành động của mình gây ra

Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, các nhà xã hội học pháp luật Hoa Kỳ tập trung vào việc nghiên cứu về vai trò của pháp luật trong xã hội, tiêu biểu nhất là

Talcott Parsons (1902 - 1979), nhà nghiên cứu thuộc trường phái chức năng luận

Quan điểm của ông cho rằng, bất cứ một hệ thống xã hội nào cũng được cấu thành bởi các hệ thống nhỏ hơn, tương ứng với các nhu cầu Các nhu cầu của hệ thống đòi hỏi các bộ phận cấu thành nó phải đáp ứng các chức năng của hệ thống nhằm thỏa mãn nhu cầu tồn tại và phát triển hệ thống Nếu một bộ phận nào hoạt động không đúng chức năng sẽ phải thay đổi thậm chí bị mất đi và hình thành bộ phận khác thay thế, bộ phận nào hoạt động hiệu quả sẽ càng lớn mạnh

Hệ thống xã hội bao gồm bốn chức năng cơ bản (được khái quát thành sơ đồ

lí thuyết hệ thống AGIL của Talcott Parsons): A - thích ứng với môi trường tự nhiên; G - đạt mục đích (huy động các nguồn lực nhằm vào các mục đích đã xác

mâu thuẫn); L - duy trì khuôn mẫu (tạo ra sự ổn định, trật tự).13 Trong bốn chức năng kể trên thì pháp luật được hình thành như là một thiết chế quan trọng trong việc gắn kết các cá nhân, các nhóm xã hội, các tổ chức xã hội đồng thời kiểm soát, điều chỉnh các quan hệ xã hội để giải quyết các mâu thuẫn nhằm duy trì trật tự xã hội Trong xã hội, pháp luật kiểm soát hầu hết các lĩnh vực xã hội từ yếu tố đầu vào của hệ thống như các nguồn lực (kinh tế) đến việc tạo ra những khuôn mẫu hành vi buộc mọi người tuân thủ bằng các biện pháp cưỡng chế và khả năng dự báo Pháp luật còn có chức năng liên kết với các hệ thống xã hội khác Bản thân pháp luật cũng là một hệ thống hoàn chỉnh và nó đáp ứng đầy đủ bốn chức năng của hệ thống

Lí thuyết hành động của Talcott Parsons cũng là một nội dung quan trọng để

lí giải về hoạt động thực hiện pháp luật của các chủ thể Theo Parsons, mỗi hành động của con người đều định hướng ba giá trị cơ bản: thực tế của tình huống; nhu cầu của chủ thể hành động; đánh giá tình huống dựa trên nhu cầu của cá nhân với yêu cầu xã hội Trên thực tế, luôn có sự xung đột giữa nhu cầu của chủ thể và những khuôn mẫu cần thiết nhằm duy trì hệ thống Tuy nhiên, về mặt bản chất tự nhiên, các chủ thể luôn tìm cách dung hòa để giữ hệ thống xã hội ở thế cân bằng

Sở dĩ con người sẵn lòng đáp ứng yêu cầu của hệ thống trước nhu cầu của cá nhân

là do bản năng họ muốn tránh những đau đớn về thể xác cũng như các chế tài của

xã hội

Ở Hoa Kỳ tồn tại nhiều quan điểm lí thuyết khác nhau, có quan điểm đưa ra những lập luận chống lại thuyết chức năng và cho rằng pháp luật là một công cụ của quyền lực Còn nhà lí thuyết xã hội học pháp luật Philip Selznick cho rằng luật pháp hiện đại ngày càng đáp ứng nhu cầu của xã hội và cần phải được tiếp cận về mặt đạo đức Rolanld Dworkin lại khẳng định pháp luật không chỉ bao gồm những quy tắc pháp lí mà còn cả những tiêu chuẩn không quy tắc Như khi tòa án giải quyết một vụ án khó, họ sẽ dựa vào những tiêu chuẩn như đạo đức, chính trị

để đi tới một phán quyết Kết luận này của ông được rút ra từ kết quả phân tích một vụ án khó Đó là phán quyết của tòa án New York về vụ Rigg đối đầu với Palmer vào năm 1889 (Elmer Palmer đã giết ông nội bằng hình thức đầu độc) Di chúc để lại có lợi cho việc thừa kế tài sản của Elmer Palmer Vấn đề đặt ra là một tên sát nhân liệu có được thừa kế hay không thì pháp luật về thừa kế theo di chúc hiện thời không quy định Vì vậy tên sát nhân có thể được quyền thừa kế theo di chúc Tuy nhiên, thẩm phán tòa án New York cho rằng việc áp dụng pháp luật phải dựa trên nguyên tắc “Không người nào được hưởng lợi từ hành vi sai trái của mình” Một tên sát nhân không thể được thừa kế từ nạn nhân của chính mình và tòa án đã ra phán quyết tước quyền thừa kế của Elmer Palmer

Dworkin lập luận rằng đối với những vụ án khó, gây tranh cãi, thẩm phán cần cân nhắc xem có nên vượt ra ngoài quy tắc của luật pháp Trong trường hợp này thẩm phán tham gia vào quá trình diễn giải mà trong đó những luận cứ là

những đòi hỏi về đạo đức Thẩm phán luôn phải đặt ra những vấn đề như “Phán

quyết của tôi liệu có thể là một bộ phận của lí thuyết tốt nhất về đạo đức để biện

mỗi vấn đề pháp lí, nhiệm vụ của thẩm phán là phải tìm ra nó Đúng ở đây có nghĩa là phù hợp với lịch sử thể chế lập hiến của xã hội và dựa trên nền tảng đạo đức Theo ông, đạo lí chính trị có ba thành phần: “công lí” bao gồm quyền tự do

cá nhân và mục tiêu chung mà chúng sẽ được thừa nhận bởi nhà lập pháp lí tưởng, quyết tâm đối xử với công dân bằng sự quan tâm và tôn trọng; “công bằng” đề cập những thủ tục mà chúng trao cho mọi công dân cái ảnh hưởng gần ngang bằng trong những quyết định có tác động đến họ; “thủ tục pháp lí” liên quan đến những nguyên tắc nhằm xác định xem một công dân có vi phạm pháp luật không Mục tiêu của Dworkin là nhằm xác định và bảo vệ một lí thuyết tự do về luật pháp Các trường phái xã hội học pháp luật được hình thành ở Hoa Kỳ sau này phát triển quan điểm giống như Lawrence Friedman khẳng định: Xã hội học pháp luật

nghiên cứu về pháp luật và thiết chế pháp luật như một lĩnh vực học thuật liên ngành và với phương pháp nghiên cứu đa ngành Các nghiên cứu không tự giới hạn về mặt lí thuyết hoặc phương pháp luận mà cố gắng chứa đựng những hiểu biết từ tất cả các ngành khoa học xã hội, nhưng nền tảng vẫn là các phương pháp,

lí thuyết truyền thống của xã hội học và luật học

2.3 Tình hình nghiên cứu xã hội học pháp luật ở Việt Nam

Ở Việt Nam, xã hội học pháp luật là một lĩnh vực nghiên cứu mới, đi tiên phong trong lĩnh vực nghiên cứu này là các nhà luật học Trước những đòi hỏi của thực tiễn đời sống pháp lí đặt ra: vị trí và vai trò của pháp luật trong xã hội hiện đại như thế nào? Làm thế nào để xây dựng được những văn bản pháp luật phù hợp

để điều chỉnh quan hệ xã hội? Làm thế nào để hoạt động áp dụng pháp luật có hiệu quả? Làm thế nào để những quy định của pháp luật được nhân dân đồng tình

và biến thành hành vi hiện thực, thành thói quen và lối sống tuân theo pháp luật? Vào đầu những năm 90 của thế kỉ trước, Phòng Nghiên cứu Lí luận và Xã hội học pháp luật, Viện Nhà nước và Pháp luật thuộc Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn được thành lập để ứng dụng xã hội học trong quá trình giải quyết những vấn

đề pháp lí đặt ra Các lí luận về xã hội học pháp luật đầu tiên được tiếp cận nghiên cứu bởi nhà luật học Đào Trí Úc, là Viện trưởng Viện Nhà nước và Pháp luật cùng các cộng sự đã đưa Xã hội học pháp luật vào chương trình đào tạo sau đại học của chuyên ngành Luật học Các công trình đầu tiên được nghiên cứu bởi nhà luật học Đào Trí Úc có thể kể đến: Vai trò của xã hội học lập pháp ở nước ta trong giai đoạn hiện nay; Xã hội học thực hiện pháp luật - những khía cạnh nhận thức cơ bản

Một trong những nhà luật học có nhiều đóng góp cho xã hội học pháp luật là giáo sư Võ Khánh Vinh Các công trình nghiên cứu của ông về lĩnh vực này đã được công bố: Giáo trình xã hội học pháp luật, xuất bản năm 2011; Xã hội học pháp luật - Những vấn đề cơ bản, xuất bản năm 2015 đã trình bày một số

khái niệm cơ bản về xã hội học pháp luật, các hoạt động xã hội của pháp luật,

liên quan tới xã hội học pháp luật dựa trên quan hệ giữa xã hội và cá nhân, giữa chính sách của nhà nước và nhu cầu của cá nhân trong xã hội Những vấn đề xã hội học pháp luật cũng được đề cập trong các công trình nghiên cứu của các nhà luật học khác, như Lê Vương Long với “Xây dựng lối sống theo pháp luật - Những vấn đề cần quan tâm” đăng trên Tạp chí Luật học số 4/1997; Nguyễn Minh Đoan với “Cần đẩy mạnh nghiên cứu dư luận phục vụ các hoạt động pháp luật” đăng trên Tạp chí Luật học số 6/2004; Nguyễn Văn Động với “Về sự cần thiết phải nghiên cứu giá trị xã hội của pháp luật trong điều kiện đổi mới, phát triển bền vững và hội nhập ở nước ta hiện nay” đăng trên Tạp chí Luật học số 10/2009; Ngoài ra, trong các nghiên cứu thực nghiệm các đề tài khoa học ở các cấp, các nhà luật học đã ứng dụng xã hội học để nghiên cứu các yếu tố xã hội, sự kiện xã hội tác động đến pháp luật, các khía cạnh xã hội của pháp luật, hiệu quả của pháp luật

Xã hội học pháp luật cũng được các nhà xã hội học ở Việt Nam nghiên cứu

và đưa vào chương trình giảng dạy từ những năm 90 của thế kỉ trước Ban đầu các nhà nghiên cứu chú trọng hơn đến việc nghiên cứu các hành vi sai lệch như tội phạm và các tệ nạn xã hội Trong chương trình giảng dạy đối với hệ cử nhân và sau đại học chuyên ngành xã hội học với tên môn học Xã hội học tội phạm và pháp luật, Xã hội học pháp quyền và Xã hội học pháp luật Từ sau năm 2000, nhiều công trình nghiên cứu về xã hội học pháp luật đã được công bố Trước tiên phải kể đến các tác giả Thanh Lê với cuốn “Xã hội học chuyên biệt”, xuất bản năm 2000, trong đó có đề cập một số nội dung cơ bản của xã hội học pháp luật; Tác giả Lê Tiêu La với bài viết “Bước đầu tìm hiểu về xã hội học pháp luật” đăng trên Tạp chí Xã hội học số 1/2005 Các tác giả cho rằng đối tượng nghiên cứu của

xã hội học pháp là khía cạnh xã hội trong pháp luật,tương tác của xã hội và pháp luật Nghĩa là nghiên cứu tính chế ước xã hội của pháp luật, những điều kiện xã hội, những cơ sở hành động của nó và vai trò xã hội của pháp luật Nhiệm vụ của

xã hội học pháp luật là nghiên cứu pháp luật như là một nhân tố quan trọng của

hệ thống xã hội, sự tương tác của nó với những cơ cấu xã hội khác.Tác giả Mai

Quỳnh Nam với “Nghiên cứu dư luận xã hội về hoạt động của Quốc hội” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 1/2006 và “Xã hội học với hoạt động lập pháp” đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 1/2009 đã phân tích vai trò quan trọng của việc nghiên cứu dư luận xã hội nói riêng và xã hội học nói chung đối với việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật ở nước ta Lĩnh vực xã hội học pháp luật hiện nay cũng được các học viên, nghiên cứu sinh chuyên ngành xã hội học lựa chọn để nghiên cứu

Từ năm 2010, một số cuốn sách về xã hội học pháp luật được xuất bản là nguồn tài liệu đa dạng, phục vụ việc học tập và nghiên cứu xã hội học pháp luật

như: Xã hội học pháp luật của TS Ngọ Văn Nhân, xuất bản năm 2010; Xã hội

học pháp luật của tác giả Trần Đức Châm, xuất bản năm 2013 Nội dung của các

cuốn sách trên đã chỉ ra những vấn đề cơ bản của bộ môn xã hội học pháp luật đang được giảng dạy trong một số trường đại học hiện nay, bao gồm những vấn

đề về lý luận như: các khái niệm về xã hội học pháp luật; đối tượng, phương pháp nghiên cứu của xã hội học pháp luật và các chức năng, nhiệm vụ của xã hội học pháp luật; sự ra đời của xã hội học pháp luật và một số trường phái của xã hội học pháp luật; những khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng và thực hiện pháp luật; vai trò của những nhân tố chủ quan trong quyết định áp dụng pháp luật và tính hiệu quả của pháp luật; các mối liên hệ giữa pháp luật và xã hội, quyền lực và lợi ích,…

Các công trình nghiên cứu xã hội học pháp luật của các nhà luật học và xã hội học thời gian qua đã góp phần mở ra khả năng nhận thức một cách đầy đủ và sâu sắc hơn về bản chất của pháp luật, về sự tác động qua lại của pháp luật đối với thực tiễn xã hội Nghiên cứu vai trò và ý nghĩa của các nhân tố xã hội tác động tới quá trình hình thành và hoạt động của pháp luật

II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA XÃ HỘI HỌC PHÁP LUẬT

1 Đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật

1.1 Nội dung nghiên cứu của xã hội học pháp luật

Xã hội học pháp luật là lĩnh vực liên ngành giữa xã hội học và luật học, do

đó việc xác định một cách rõ ràng đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật

là vấn đề không hề đơn giản Bởi vì, mỗi trường phái xã hội học pháp luật, đều có quan điểm và cách tiếp cận riêng của mình Trong xã hội học pháp luật phương Tây truyền thống, một trong những vấn đề quan trọng đối với xã hội học pháp luật

là vấn đề tính quy định xã hội của pháp luật Đồng thời cách quan niệm về tính quy định xã hội của pháp luật cũng đối lập với cách tiếp cận chủ quan, coi pháp luật là công cụ giải quyết bất cứ vấn đề xã hội nào Bên cạnh đó, xã hội học pháp luật còn đề cập các giới hạn của sự điều tiết pháp luật, về tác động ngược lại của pháp luật đối với các quan hệ xã hội Xã hội học pháp luật nghiên cứu khía cạnh

xã hội của pháp luật, điều đó có nghĩa là nghiên cứu tính xã hội của pháp luật, trong những điều kiện xã hội, ở hoàn cảnh nhất định vai trò của pháp luật như thế nào Từ việc xem xét bản chất của pháp luật, xã hội học pháp luật đi sâu vào việc khảo sát mục tiêu, thực tiễn vận hành của pháp luật Các chuẩn mực pháp luật và các nguyên tắc, định chế pháp luật phải được đánh giá trên cơ sở chúng tham gia vào việc đạt mục tiêu của pháp luật Pháp luật được nghiên cứu trong sự hợp tác với các khoa học xã hội khác; để từ đó cho thấy mối quan hệ tác động qua lại giữa

sự biến đổi xã hội và sự biến đổi của pháp luật Trào lưu hiện thực trong luật học Hoa Kỳ thì cho rằng, đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật là hành vi pháp luật của các chủ thể, đặc biệt là hành vi ra quyết định của thẩm phán; nghiên cứu pháp luật chỉ trong mối liên hệ xã hội qua lại giữa chúng theo cách tiếp cận chức năng Đối với trào lưu pháp luật tự do ở châu Âu, xã hội học pháp luật phải bắt đầu từ việc nghiên cứu pháp luật linh hoạt; nghĩa là không nghiên cứu chính bản thân chuẩn mực pháp luật, mà phải nghiên cứu cái thực tiễn cụ thể, pháp luật được xem là một công cụ chính sách của chính phủ nên đối tượng của xã hội học pháp luật là các quan hệ quyền lực chính trị và pháp luật, hợp đồng, sự ủy nhiệm

và thừa kế…

Quan điểm của các nhà xã hội học pháp luật Macxít cho rằng, nhiệm vụ của

xã hội học pháp luật bao gồm việc nghiên cứu mối quan hệ pháp luật như là một

hiện tượng xã hội đặc thù, nghiên cứu chức năng xã hội của pháp luật, quá trình của việc chuyển chuẩn mực pháp luật thành hành vi xã hội của các giai cấp, tầng lớp xã hội, các nhóm xã hội và các cá nhân; những yếu tố xã hội của pháp luật của quá trình xây dựng pháp luật, thực hiện pháp luật và các cơ chế của sự tương tác

đó Chung quy lại, quan điểm Macxít tập trung nghiên cứu ba vấn đề cơ bản, gồm: Tính quy định xã hội học pháp luật; Chức năng xã hội của pháp luật; Sự tác động của pháp luật đối với các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội cũng như mối liên hệ của pháp luật với kinh tế, chính trị, đạo đức

Trong bối cảnh xã hội ở Việt Nam, việc xác định đối tượng nghiên cứu của

xã hội học pháp luật cần xuất phát từ khách thể của khoa học này - pháp luật với

tư cách là pháp luật thực định, nghĩa là pháp luật gắn liền với ý chí của nhà nước Pháp luật là một hiện tượng xã hội, xuất hiện trong xã hội có giai cấp cùng với sự xuất hiện của nhà nước Pháp luật là công cụ để thực hiện quyền lực nhà nước, duy trì địa vị và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị Nhà nước xây dựng, ban hành pháp luật và bảo đảm cho pháp luật được thực hiện trong đời sống xã hội Dưới góc độ xã hội học pháp luật, pháp luật được tiếp cận nghiên cứu trước hết với tư cách là một hiện tượng xã hội Hiện tượng pháp luật có quy luật và tính quy luật của quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển cùng với sự xuất hiện, phát triển của hiện tượng nhà nước và sự phát triển của xã hội nói chung Nảy sinh từ những tiền đề có tính chất xã hội, pháp luật chịu sự quyết định bởi các yếu tố kinh tế, chính trị, xã hội, nằm trong mối liên hệ qua lại với các loại chuẩn mực xã hội khác Mặt khác, sự hoạt động của pháp luật lại có tác động mạnh mẽ tới các lĩnh vực của đời sống xã hội, vì mục đích của pháp luật là điều chỉnh các quan hệ xã hội Để thực hiện được các chức năng xã hội và phát huy được vai trò của mình, pháp luật phải được đặt trong những điều kiện tác động nhất định Ngoài ra, các nhà xã hội học pháp luật cũng rất quan tâm nghiên cứu những khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật, ban hành pháp luật, hoạt động thực hiện và áp dụng pháp luật Tùy thuộc vào mục đích, nhiệm vụ cụ thể, xã hội học pháp luật

như luật hình sự, luật dân sự, luật hành chính

Nội dung nghiên cứu của xã hội học pháp luật bao gồm các vấn đề sau:

- Nghiên cứu những quy luật và tính quy luật của quá trình phát sinh, tồn tại, hoạt động của pháp luật trong đời sống xã hội nói chung, trong mối liên hệ của nó với các loại chuẩn mực xã hội khác nhau, như chuẩn mực chính trị, chuẩn mực tôn giáo, chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực phong tục, tập quán, chuẩn mực thẩm mĩ

- Nghiên cứu tính quyết định xã hội của pháp luật thông qua việc phân tích nguồn gốc, bản chất xã hội, vai trò và các chức năng xã hội của pháp luật

- Nghiên cứu tính đặc trưng, đặc thù của các quy luật và sự tương tác của pháp luật trong hệ thống xã hội và với các phân hệ của cơ cấu xã hội, vai trò công

cụ điều tiết của pháp luật với phân hệ đó

- Nghiên cứu bản chất, phân loại, hậu quả, các cơ chế của hành vi sai lệch chuẩn mực pháp luật; các biện pháp phòng, chống sai lệch chuẩn mực pháp luật

- Nghiên cứu các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật, thực hiện và áp dụng pháp luật; các nhân tố xã hội tác động đến công tác xây dựng, thực hiện và áp dụng pháp luật cũng như các biện pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả của các hoạt động này

- Nghiên cứu ý thức pháp luật, hành vi pháp luật và lối sống theo pháp luật của các bộ phận dân cư, các nhóm xã hội cũng như các cá nhân trong xã hội

- Phân tích và thực hiện các hoạt động thống kê, dự báo các xu hướng biến đổi, phát triển của pháp luật trong từng giai đoạn phát triển của xã hội

Ngoài những nội dung cơ bản thuộc đối tượng nghiên cứu của xã hội học pháp luật nói trên, ở những mức độ khác nhau, các nhà xã hội học pháp luật còn chú ý nghiên cứu một số vấn đề như:

- Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của xã hội học pháp luật, tìm hiểu và ghi nhận những đóng góp của các nhà xã hội học pháp luật tiền bối đối

- Nghiên cứu nhằm tìm ra những phương pháp nghiên cứu, khảo sát, điều tra xã hội học về các vấn đề xã hội của pháp luật mang tính khoa học sâu sắc và

có giá trị thực tiễn cao

Như vậy, có thể thấy, xã hội học pháp luật có một hệ vấn đề nghiên cứu đa dạng, phong phú; chúng sẽ được triển khai nghiên cứu cả về lí luận và thực tiễn theo từng mặt, từng khía cạnh cụ thể của đời sống pháp luật

1.2 Mối quan hệ giữa xã hội học pháp luật và luật học

1.2.1 Mối quan hệ giữa Xã hội học pháp luật và Lí luận nhà nước và pháp luật

Xã hội học pháp luật và Lí luận nhà nước và pháp luật có chung khách thể nghiên cứu là pháp luật, nhưng lại có đối tượng nghiên cứu khác nhau Đối tượng nghiên cứu của Lí luận nhà nước và pháp luật là những vấn đề chung, cơ bản nhất của nhà nước và pháp luật; những quy luật và những vấn đề có tính quy luật gắn với quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật; những mối liên hệ cơ bản, những nguyên tắc, phương pháp, hình thức tổ chức quyền lực nhà nước, thiết lập pháp chế và xây dựng pháp luật Đối tượng nghiên cứu của Xã hội học pháp luật là các quy luật xã hội, các quá trình xã hội của quá trình phát sinh, tồn tại, hoạt động của pháp luật trong xã hội, trong mối liên hệ với các loại chuẩn mực xã hội khác, nguồn gốc, bản chất, các chức năng xã hội của pháp luật; các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật và thực hiện pháp luật, các sự kiện, hiện tượng pháp lí thể hiện trong hoạt động của các cá nhân, nhóm xã hội Dựa trên các khảo sát, điều tra xã hội học về các vấn đề, khía cạnh xã hội của sự kiện, hiện tượng pháp luật, Xã hội học pháp luật phát hiện những kẽ hở, sự không phù hợp của hệ thống pháp luật hiện hành Qua nghiên cứu các khía cạnh xã hội của hoạt động xây dựng pháp luật, hoạt động thực hiện pháp luật nhằm khái quát thực tiễn, đề xuất những chuẩn mực pháp luật mới góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật Xã hội học pháp luật là lĩnh vực khoa học liên ngành giữa xã hội học

và luật học (tính chất liên ngành vốn đã có ở nhiều chuyên ngành xã hội học khác), nghiên cứu khía cạnh xã hội của pháp luật bằng công cụ của xã hội học Trong

khi Lí luận nhà nước và pháp luật là lĩnh vực nghiên cứu của luật học lại quan tâm đến khía cạnh pháp lí của nhà nước và pháp luật

Lí luận nhà nước và pháp luật và Xã hội học pháp luật có mối quan hệ tác động qua lại với nhau Lí luận nhà nước và pháp luật cung cấp cho Xã hội học pháp luật hệ thống lí luận, hệ thống các khái niệm cơ bản về nhà nước, pháp luật,

vi phạm pháp luật, quan hệ pháp luật, ý thức pháp luật, áp dụng pháp luật, thực hiện pháp luật là công cụ tiếp cận nghiên cứu các khía cạnh xã hội của pháp luật, đồng thời là cơ sở để xây dựng các chỉ báo nhằm nghiên cứu thực nghiệm các sự kiện, hiện tượng pháp luật xảy trong đời sống xã hội Ngược lại, thông qua các kết quả nghiên cứu của xã hội học pháp luật cung cấp cho Lí luận nhà nước

và pháp luật những bằng chứng thực nghiệm để đánh giá một cách khách quan và toàn diện các vấn đề của pháp luật để kiểm nghiệm những luận điểm, kết luận của

Lí luận nhà nước và pháp luật nhằm đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả của pháp luật

1.2.2 Mối quan hệ giữa Xã hội học pháp luật và khoa học pháp lí chuyên ngành

Sự phát triển của xã hội học pháp luật đã thâm nhập vào nhiều lĩnh vực chuyên ngành của khoa học pháp lí và đã đạt được những thành tựu nhất định do ứng dụng các phương pháp của xã hội học và các khái niệm của xã hội học để nghiên cứu khía cạnh xã hội của các lĩnh vực pháp luật cụ thể như hình sự, dân

sự, lao động, hôn nhân và gia đình, tội phạm học…

Ví dụ về mối quan hệ giữa Xã hội học pháp luật và Luật Hôn nhân và gia

đình Li hôn là một chế định trong Luật Hôn nhân và gia đình Li hôn là việc chấm

dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án Tuy nhiên trên thực tế có nhiều cặp vợ chồng không còn tình cảm với nhau, thậm chí là không cùng sống chung nhưng vì một lí do nào đó họ không muốn ra tòa li hôn Như vậy, về mặt pháp lí họ là vợ chồng nhưng trên thực tế không còn là vợ chồng, không còn yêu thương chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau; cùng nhau chia sẻ, thực hiện các công việc trong gia đình Trong trường

hợp này chỉ có thể bằng các khảo sát xã hội học pháp luật mới có thể có những căn cứ thực tiễn để lí giải giúp cho các nghiên cứu về hôn nhân và gia đình Mặt khác, cách tiếp cận xã hội học pháp luật khi nghiên cứu về nguyên nhân li hôn cũng có vai trò quan trọng để đánh giá đúng bản chất của quan hệ vợ chồng đã thực sự lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích của hôn nhân không đạt được hay chưa Theo quy định của pháp luật, tòa án phải xem xét kĩ lưỡng những nguyên nhân cơ bản, gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với vợ, chồng để giải quyết cho vợ chồng li hôn Nhưng khi nghiên cứu hồ sơ tòa án lại cho thấy, khi hai vợ chồng thuận tình li hôn thông thường họ thỏa thuận với nhau trình bày những nguyên nhân như tính tình không hợp để che giấu nguyên nhân thực sự, điều này đã làm méo mó thực trạng của vấn đề Li hôn là kết quả của một quá trình xã hội, chịu sự tác động của nhiều yếu tố, khảo sát được các yếu tố đó mới đánh giá được bản chất cuộc hôn nhân như thế nào thông qua bằng chứng thực nghiệm từ việc nghiên cứu ý kiến của thẩm phán, hội thẩm nhân dân, của các đương sự và gia đình đương sự Như vậy, nghiên cứu về vấn đề li hôn không chỉ giới hạn việc nghiên cứu nội dung các quy phạm pháp luật mà còn nghiên cứu các yếu tố xã hội tác động đến hiện tượng xã hội mang tính pháp lí này Cần có những nghiên cứu của xã hội học pháp luật để làm rõ bản chất của các quan hệ mà Luật Hôn nhân và gia đình điều chỉnh

Hay một lĩnh vực khác, hiện tượng tội phạm là khách thể chung của xã hội

học pháp luật và tội phạm học Cả hai lĩnh vực đều nghiên cứu về quá trình phát

sinh, phát triển của hiện tượng tội phạm, các nguyên nhân, điều kiện và biện pháp phòng, chống hiện tượng tội phạm Tuy nhiên, cách tiếp cận của mỗi ngành lại khác nhau Tội phạm học nhấn mạnh khía cạnh pháp lí của hiện tượng tội phạm dựa trên cơ sở dấu hiệu pháp lí – hình sự, còn xã hội học pháp luật nghiên cứu hiện tượng tội phạm chú trọng khía cạnh xã hội của tình hình tội phạm gắn liền với việc sử dụng tri thức xã hội học Xã hội học pháp luật nghiên cứu quá trình phát sinh, phát triển tội phạm thông qua phân tích các đặc điểm của các nhóm xã hội, cộng đồng xã hội theo cơ cấu xã hội Còn tội phạm học nghiên cứu nhân thân

người phạm tội trong sự phát sinh tội phạm ở môi trường gần và trực tiếp Xã hội học pháp luật nghiên cứu các nguyên nhân xã hội và điều kiện của hiện tượng tội phạm từ sự phân tích thiết chế xã hội, chính sách xã hội còn tội phạm học nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tội phạm cụ thể

Xã hội học pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ với các khoa học pháp lí chuyên ngành Nó nghiên cứu hoạt động thực tế của các văn bản pháp luật được ban hành, trên cơ sở đó tìm ra nguyên nhân của sự hạn chế trong các văn bản pháp luật của từng lĩnh vực cụ thể, dự báo sự biến đổi trong các quan hệ xã hội, đề xuất các giải pháp giúp các cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoàn thiện các quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn xã hội.15

2 Phương pháp nghiên cứu của xã hội học pháp luật

2.1 Phương pháp chung

Hiểu theo nghĩa chung nhất, phương pháp là cách thức tiếp cận đối tượng nghiên cứu một cách có tổ chức, có hệ thống được sắp xếp theo một trật tự nhất định nhằm đạt tới mục đích nào đó

Hiểu theo nghĩa triết học: phương pháp là phương tiện để nhận thức, là cách thức tái hiện lại đối tượng nghiên cứu trong tư duy Trong quá trình hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của mình con người đã dần xây dựng được một

số phương pháp và các quy tắc chung của tư duy khoa học như:

+ Phương pháp quy nạp và diễn dịch

+ Phương pháp phân tích và tổng hợp

+ Phương pháp lịch sử và logic

+ Phương pháp mô hình hoá

+ Phương pháp tiếp cận hệ thống và cấu trúc …

Những phương pháp này được dần hoàn thiện và ứng dụng trong nhiều ngành khoa học khác nhau trong đó có xã hội học pháp luật Xã hội học pháp luật dựa trên đặc trưng về đối tượng nghiên cứu của mình sử dụng phương pháp chung